Europari buruzko berriak.
Ingalaterran, Coventry hiria erretzen ari da.
Abuztutik, Luftwaffe-ak 200 tona bonba baino gehiago jaurti ditu han.
Ehunka lagun hil dira eta beste askok zauriak jaso dituzte.
Alemaniarrek berriro eraso zuten bart.
Zerbitzuak suntsitu zituzten eta hiriari su eman zioten.
Gaizki egiten ari zara berriro.
Izugarri zailtzen ari zara hau.
Ez da hain zaila.
Ezpainetako hori kartzela kakan kamera bat sartzeko era bakarra da.
Duela ia bost hilabete
- atzitu zituzten Dunkerquen. - Bai.
Eta naziak Britainia Handia bonbardatzen ari dira.
Ez nauzu misioaz konbentzitu behar. Lagundu nahi dut.
Saiatu berriro.
Jarri ezpainetakoa.
Ezkutatu eskua hauts-kaxaz eta, aldi berean, sakatu kamera.
- Guardia han egonda? - Esan apaindu behar duzula.
Ez dakizu ezer ezpainetakoei buruz.
Harrituko zinateke.
Aurrera.
Ez zaio horrela heltzen.
- Nola sakatuko duzu botoia? - Emango didazu unetxo bat?
Kaka zaharra!
Argazki-filma ezpainetakoaren azpian dago. Leiar ñimiñoa oinarrian dago.
Zuzendu haien aurpegietarantz
eta zuri begiratzeko eskatu.
Filmak 12 argazki ditu. Bat soilik egin dut. 11 geratzen zaizkizu.
Ados.
Fry jauna! Eseri. Zuri buruz ari ginen.
Aube andereñoa.
Seiko eskua eta sarraila-zuloa argiak dira oso, jakina.
Fry jaun gizajo eta gozoa, bakarrik zaude.
Baina leihoan dagoen begia da jakin-mina eragiten didana.
Itxaron.
Hara! Zentzu osoa du.
Bere buruarengandik guztiz etena dago.
Karta hauek aukera itzel bat erakusten dizute.
Aizu, hilabete daramagu etxalde honetan.
Zuri begira ibili gara. Zure barruan begiratu
eta zure funtsezko bulkadei entzun zure burua askatzeko.
Argi itzela iluntasunetik sortuko dela konfiantza izan.
Uste duzu jakin beharreko guztia
irratiko berrietatik ikas dezakezula, ezta?
Kazetaria naiz, beraz, bai.
Ea, irratira iritsi orduko, atzoko berriak dira jada.
Orain gertatzen ari dena jakin nahi dugu.
Oraina argi ikusiz gero, etorkizunak ez dakar mehatxurik.
Karta hauek erakusten dizute non aurki dezakedan Max Ernst?
Uste dut igerilekuan dagoela.
Mila esker.
Ernst jauna!
Berriak ditut zuretzat.
New Yorkeko Arte Modernoaren Museoak presio samarra egin eta gero,
AEBko Gobernuak sarrera-bisa bat egin dizu azkenik.
Eskerrik asko.
Orain zuk eta zure emazteak AEBra emigra dezakezue.
Nire emazteak? Marie-Berthe-k?
Ez. Utzi hau ikusten. Barkatu.
Luise Strauss-Ernst?
1927an dibortziatu ginen.
- Honek Marseillan dagoela dio. - Nirekin ez.
Beraz, AEBra harekin joateko asmoa duzu ala ez?
Nahi nuke. Berriz ezkonduko nintzateke,
baina aspaldi ez dut ikusi, eta orain beste emazte bat dut.
- Marie-Berthe. - Hain zuzen.
Kontu zail samarra.
Ez duzu inoiz aldi berean bi maitatu?
Bederatzi urte daramatzat emakume berarekin.
Eta non dago?
Aizu, Fry jauna, kontua da
bihotza hautsita eta bakarrik nagoela Marseillan. Ez zara konturatu?
Esparrura bidali ninduten eta nire maiteak utzi ninduen.
Hau haren txabusina zen.
Baina ez zen nire emaztea, margolari ingeles eder bat baizik.
Sentitzen duzu hori?
Hautsita.
Hau gordeko dut.
Berriak entzun al dituzu?
Willkie aurretik doa ipar-ekialdean.
Coventryri buruzkoak.
Irratian esaten ari dira. Luftwaffeak bonbardatu egin du.
Zibil mordoa hil da. Hiri osoa sutan dago.
Horregatik deritzo "Blitzkrieg".
Nola uzten du Churchill-ek bereak sarraskituta izatea?
Britainiarrek zenbat eta lehenago errealitatea onartu,
are hobe guztiontzat, baita Coventryko biztanleentzat ere.
Alemaniak irabaziko duela uste duzu.
Begira inguruan. Erresistentzia urritzen ari da.
Faxistak Italian, Espainian, Alemanian... Eta orain ia Frantzia osoan.
Mundu-ordena berria da hau. Gu eta haiek.
Demokrazia eta faxismoa.
Bi superpotentzia.
Jesus.
Tira, ez dira komunistak. Behintzat merkatu-ekonomian sinesten dute.
Henry Ford-ek 60 000 Ford C saldu ditu Alemanian azken bost urteetan.
- Haiekin lan egin behar dugu. - Tori.
Eskerrik asko, Steve.
Naziekin negozioak egiteari buruz ari zara.
AEBren negozioa negozioak dira, Bingham.
Aurrerantzean, zentzuzkoa den bakarra
posizioari eustea eta atzerrian gure interesak babestea da
gerra gehiago saihesteko.
Willkiek badaki. Eta, datorren astean hautatzen dutenean,
AEBko Gobernua iritziz aldatuko da, sinets iezadazu.
Victor, sartu artea etxean. Ezin dugu autoan erretzen utzi.
Kaixo?
Peggy?
Hara! Chicagoko Mary Jayne Gold!
Noiztik ez zaitut ikusi? Gstaad-en egon ginenetik? Bai!
1937ko negutik.
Oraindik hemen, maite?
- Gerran gaude. - Benetan?
- Eta nora zoaz? - Jostunarengana.
Zer moduz aita?
Ez dakit.
Hegoaldetik erosten ari naiz New Yorkera itzuli baino lehen.
- Picassoren guztia erosi dugu. - Hauek nireak dira.
Marcel Duchamp-ek esan dit Max Ernst hemen bizi dela. Egia da?
- Max Ernst berbera. - Nor zara?
Presa dugu. Pozten nau zu ikusteak, Peggy!
Ea.
Victor!
Burkideok! Egun on.
Hara bestea! Nor izan zen zorioneko neska bart?
Neskak.
Bi emakume? Nola jartzen diezu arreta nahikoa biei?
Ekonomista naizelako. Eskari handia, eskaintza handia.
Eta Mary Jayne Gold, zer? Ikusi dezaket nola begiratzen dizun.
Bai, txakur bati begiratzen dion bezala begiratzen dit.
Ez al dabil maite-jolasean AEBko kontsularekin? Pattersonekin?
- Zergatik uste duzu hori? - Atondora bila etorri zaio.
Hitzontzia da.
Nola dakizu haren bizitzari buruz?
Hoteleko atezaina naiz. Begi eta belarriak.
Guztia dakit.
Eta utzi zure burua distraitzeari.
Sufritzen ari zara, denok bezala.
Baina neska horiek aldi baterako aringarria soilik dira.
Gure energia guztia...
...iraultzan jarri behar! Badakit! Egunero ateratzen dut jendea.
Kontraerasotzeari buruz ari naiz.
Armak?
Paul, ez.
Frantsesak desmobilizatu zirenean, armak utzi eta joan ginen.
Arma mordoa egon behar du herrialde osotik lurperatuta.
Plan zehatz bat eta jende gehiago behar dugu.
Parisetik eroa bezala nenbilen nire bilduma ezkutatzen saiatzen.
Louvre-ko sotoko ganberetan hasi nahi nuen,
baina kontserbatzaileak kezkatuegiak zeuden Mona Lisa-rekin
nire margolan modernoen bilduma ziztrinaz arduratzeko.
Beraz, azkenean museoko mendeko batzuk konbentzitu nituen
enbalatzeko eta bidaltzeko.
"Etxerako tresnak" jarri behar izan zuten esportazio-orrietan.
Vichyko Gobernuko burokratek barruan ez begiratzea espero dut.
New Yorkerako ontzi batean dagoen itxaropena dut.
Zorionekoak margolan horiek.
Victor atsekabetuta dago udatik daramagulako MoMAko Alfred Barr-ek
babes morala adierazteko zinpeko aitortza idaztearen zain.
Ezkondu beharko gara hura hemendik ateratzeko.
Ez egin barre.
Pazientzia izan, Victor. Maxena aste honetan konpondu du.
- Zorionekoa Max. - Ez da bisa baten zain dagoen bakarra.
Barr itota dabil Europako laguntza-eskaera guztiekin.
- Hura itota dabil? - Emaztea jarri du karguan.
- Alajaina! - Marga?
Ideia bikaina. Harvard-en ezagutu nuen. Anbiziotsua da.
Ideia on bat dut. Geratu eta niri lagundu.
Ni? Inola ere ez.
Eta atxilotzen edo, are okerrago, erbesteratzen banaute?
Ez nago erotuta, Varian.
Ez ahaztu judua naizela, zu ez bezala.
Aurreko astean, sarekada bat egon zen nire hotelean.
Hurrengo hegaldian joango naiz hemendik.
Guggenheim andrea.
Dei iezadazu Peggy.
Ederra da.
Bitxia da.
Maite dut.
Guztia eramango dut. Guztia New Yorkera eraman nahi dut.
Peggy.
Bihar nire urtebetetzea da. Nire urtebetetze oparia izango zara.
Ba antola dezagun festa bat!
Txikitan, Kolonian, urtebetetze egunaren aurreko gauerdian
topa egiten ohi genuen.
Tira, ba hori egingo dugu.
Les Milles-eko esparrua.
Zure lehen pasaporte faltsua. Preso guztien izenak gogoratzen dituzu?
Michael Bretherton...
Ian Canning eta Dennie Williams.
Lanean dabiltzanean atera beharko dira.
Etxaldera iritziz gero, Ingalaterrara bidaliko ditugu.
Koderen bat erabili behar dut haiei hau azaltzeko?
Ingelesa da kodea.
Ziur aski guardiak ez dakite ingelesez, batez ere azkar mintzatzen bazara.
Ados.
Txandaka bazkaltzen dute. Une egokia aukeratu eta guardiak aldatuko dira.
Norbait ikusmiratzera badator,
autoa arrankatu, bueltatxo bat eman eta nirekin hemen elkartu.
Ez dakit gidatzen.
Benetan?
Kaixo, andrea.
Kaixo. Senarra ikustera nator, Michael Bretherton.
Nire senarra.
Bretherton?
Ea.
Bai.
Nortasun agiria?
D Blokeko Brethertonek bisita du.
- Eskerrik asko. Ireki! - Mila esker.
Bai. Gero arte ba.
Gaur Max Ernsten urtebetetzea ospatuko dute.
Eskerrik asko.
Artista asko joango dira.
Duchamp, Chagall...
Chagall?
Joateko konbentzitzen saiatu.
Eta Max Ernsten lehen emaztea?
Zenbat ditu?
Gehiegi.
Dirudienez, haren AEBrako sarrera-bisan agertzen den emakumea
1927an harengandik dibortziatu zen eta Marseillan nonbait dago.
- Aurki dezagun. - Saia gaitezke. Luise Strauss du izena.
Eta ez badiote uzten emazte ohia gabe AEBn sartzen?
Agian bana dezakete. Binghami esango diot.
MoMAk Pattersoni zuzenean deitu dio.
Berarekin hitz egin behar dugu.
Nik egingo dut.
Pattersonekin hitz egin?
Zergatik ez?
Pozik egingo dut.
Ondo.
Tira! Mugi! Aurrera!
Zure emaztea.
Ez dut emazterik.
Ai, laztana, txantxazale hutsa izan zara
ezkondu ginen egunetik.
Tira.
Kaixo, laztana. Bion lagun batzuek bidali naute.
Air-Bel etxean geratzen naiz, esparruaren ekialdera.
Elkar gaitezen han lanetik ateratzen lortzen duzunean
zu lehenbailehen etxera bidaltzeko. Ulertu duzu?
Geldi egon. Begiratu hona.
Argazkia lortu dut.
Bi gehiago.
Kaixo, laztana. Pozten nau zu ikusteak.
Barkatu. Elizabeth Arden-ena da.
Kolore hori ja ez dute egiten.
Eskerrik asko.
Maite zaitut eta zurekin harremanetan jarraituko dut.
Mugi zaitez.
Gutxigatik. Goazen.
Goazen.
Barkatu, jauna.
Non ezkutatzen dituzte?
Esan dizut Splendidean omen zeudela.
Tira, baina ja ez.
Neuk ikusi nuen Walter Benjamin.
Gero desagertu zen.
Bi egun geroago, haren gorpua Espainian agertu zen.
Benetan?
Bai. Eta orain, ezer ez.
Max Ernst, André Breton,
Hans Bellmer, Marcel Duchamp,
Alma Mahler, Franz Werfel,
Heinrich Mann, Golo Mann...
Badakigu Chagallek bere etxaldean jarraitzen duela,
baina non daude gainerakoak?
Zure...
AEBko Larrialdiko Salbamendu Batzordeak toki berri bat aurkitu du Marseillan.
Jendea ilaretan zain ikusten dugu gau eta egun, baina jende hori ez da inor.
Fry jaunaren zerrendako pertsona garrantzitsu guztiak...
desagertu dira.
Agian baloietan ateratzen dituzte hemendik.
- Zer? - Bistatik gal, gogotik gal.
Poztu beharko zinateke.
Ez, alemanak ez daude pozik. Eta ni ere ez nago pozik.
Estatubatuar horiek zure menpe daude eta barre egiten ari didate.
Zurekin batzorde horretan
lanean dabiltzanekin oraintxe hitz egin nahi dut
banan-banan.
Bolaluma bat behar dut.
Hau.
Mary Jayne Golden aita aspaldiko laguna da. Zentzuzko gizona da.
Hark ere ez du nahi bere alaba Marseillan arazoak sortzen ibiltzea.
Gold jaunak al daki bere alaba prostituta dela?
Zer?
Mary Jayne Golden polizia-txostenaren arabera, prostituta da.
Txakur txiki bat duen estatubatuar ilehori bat.
Txostena irakurri dut. Hiri osotik dabil.
Gaizki-ulertu bat izango da.
Gold andereñoa gazte adoretsu bat da.
Baina ez da, badakizu...
Txakur txiki bat duen ilehori bat?
Azkenaldian ikusi al duzu?
Egia esan, ez.
Itxi atea, mesedez.
Lagun diezazuket?
- Patterson jauna ikusi nahi nuen. - Bileran dago jada.
Varian Fryrekin egiten dut lan Larrialdiko Salbamendu Batzordean.
Hitzordua al duzu?
Ez, baina presazko mezu bat dut.
Max Ernst artistarentzat egindako pasaporteari buruzkoa.
A, Ernst jauna Marseillan dago.
Izan ere, festa bat egingo du gaur.
Ezagutu nahi nuke.
Horra! Prest!
Zer moduz bizkar-estiloa?
Tira, segi praktikatzen. Momentu bat.
Ezer gehiago behar duzu, Patterson jauna? Gaur goizago noa.
Ezer berezirik?
Ea, ba bai. Air-Bel deritzon etxaldean egingo duten festa batera noa.
Benetako etxalde bat da?
Marseilla osoa joango da! Max Ernsten urteak dira. Arratsalde on.
Arratsalde on.
Ez, horrek 'arratsalde on' esan nahi du.
Bai, aitak frantsesez daki.
Bai, benetan. Baina ez dut gogoko.
Etxea oso apaina dago.
Zu ere ez zaude gaizki.
Zenbat gonbidatu etorriko dira?
Eta banda bat egongo omen da.
Ba al dakizu Vichyko Gobernuak jazza debekatu duela?
Isileko poliziak badatoz, kartzelara goaz.
Varian, festa bat da. Ondo pasatzen saiatuko al zara?
Agian arrazoi duzu.
Festa handia.
Dantzatuko naiz.
Dantzatuko gara.
Gaur nire gaua da, anaia.
Hezurretan nabari dezaket.
Hain gogor joko dut lurra oinez, non Ouidahn burrunbatuko duen.
Petit dela esango dute. Petit, herrialdera joan zena.
Petit handitu zen
eta orain itzuli egin da.
Lisa?
Zure zulotik ateraraztera nator.
Ez, mila esker.
Dantzari bikaina zarela diote.
Ez dut festentzako umorerik.
Benjamin jaunarenarengatik?
Ez horregatik bakarrik.
Etxeko inork ez du ospatzeko arrazoirik.
Max Ernst bizirik dago.
Guztiok bizirik gaude, eta nire ustez arrazoi ona da hori.
Ez dugu ekintza-planik egiten ari garenarentzat, Lisa.
Ahalik eta hoberen egiten ari gara.
Hori esaten diozu zure buruari gauez lo egin ahal izateko.
Nork dio lo egiten dudala?
Eskerrik asko.
Janaria.
Aupa!
Fry jauna sorpresaz beteta dago, ezta?
Errefuxiatu hauek ez dute inoiz Frantziatik irten nahi izango.
Winston Churchillek berak egindako margolan bat omen dago
Kosta Urdinean nonbait.
- Churchill margolaria da? - Zergatik ez?
Irratian aspergarri samarra dirudi.
Margolari guztiek hala dirudite irratian.
- Tira, Chagallek ez. - Nor da gizon hori?
Nire senarra Frantziako artistarik maiteena da.
Agian bai, Bella, baina Duchamp garrantzitsuena da.
Eta Chagall judua da.
AEBrako bisa bat du, baina ez du erabili nahi,
gogor saiatu banaiz ere.
Frantzia nire etxea da.
Azkenean naziak guztion bila etorriko dira.
Zu barne.
Oilaskoa.
Primeran!
Mila esker, Nouget andrea.
Eskerrik asko!
Nire lagunak Victor Serge-k dio
faxismoa dela eta hemen erbesteratuta gauden errefuxiatuon artean
herrialde oso bat berpizteko buru argi nahikoa dagoela.
- Bai horixe! - Eskerrik asko, lagunok.
Bide ilun hau jasanezina litzateke zuek gabe.
Eta, Fry jauna, mila esker zure abegiagatik
eta gure kausarekiko konpromiso handiagatik.
Eskerrik asko bidea erakusteagatik.
- Hitz egin, Varian! - Ez.
- Hitz egin! - Hitz egin!
Bai.
Eskerrik asko, André.
Ohore handia da niretzat.
Gaztea nintzenean...
Oraindik gaztea zara.
Gazteagoa nintzenean,
arteak erakusten zidan bidea.
Nire benetako laguna zen
eta salbatu ninduen oso garai...
nahasi eta mingarri batean.
Eta ohore handia da niretzat
mesedea itzultzea artistei
eta idazleei, zeinen lanak hainbeste eman didan.
Beraz, eskerrik asko.
Hurrengo platererako guztiok lekuz aldatzea proposatzen dut.
- Hurrengo plater bat badago, jakina. - Ados!
- Ea. - Tira.
Zure mira handia izango dut.
- Kaixo. - Kaixo.
Thomasek eta zuk harreman estua duzue.
- Jeloskor al zaude? - Ez.
Nor da zure zita?
Zuri bost axola.
Baina alajaina!
AEBko kontsula.
Esamesak daude.
Esamesen arabera,
Marseillako errefuxiatu eder guztiekin oheratu omen zara.
Zorionez zuretzat,
hiri hau emakume etsiez gainezka dago.
Polizia frantses batek prostituta zarela esan du gaur.
Zer zenbiltzan polizia frantses batekin hizketan?
Ez dut barka eskatuko eskura ditudan tresnak
jendea salbatzeko erabiltzeagatik.
Mesedez!
Jaun-andreok, adi egon, mesedez!
Hamar, bederatzi,
zortzi, zazpi,
sei, bost...
Geldi!
Lau, hiru,
bi, bat, ni!
Zorionak!
Bera, zer?
Apainegia. Asko jota, Gestaporentzat egingo du lan.
Eta bera?
Lehortuta dago?
Nik esango nuke...
Polizia Nazionala.
Mary Jayne, zure lagunetatik, zein da espioi britainiarra?
Auskalo!
Zergatik?
Britainia Handiko Inteligentziak erresistentzia-taldeak sortzen ari da.
Bat sortu nahi dut.
Benetan?
Nirekin kontatu.
Des Milleseko esparruan frankotiratzailea den tipo bat ezagutu behar duzu.
Aliatu bat da, ziur nago.
Agian aliatuak bilduko ditut hemen.
Zer dakizu frankotiratzaile eta erresistentzia-taldeei buruz?
Britainiarrek bakarrik daude nazien aurrean. Laguntza behar dute.
Etxera eraman behar nauzu.
Nire nagusia iritsi da. Ezin nau horrela ikusi.
- Non egiten duzu lan? - AEBko kontsuletxean.
Patterson kontsula hortxe dago.
Ai ama! Zer dabil hemen?
- Ez egin harrituarena. - Ez du nik gonbidatu.
Ez?
Zer arraio gertatzen zaizu?
Hemendik irten behar du, orain.
Ondo da, goazen.
Goazen.
Jesus...
Kaixo.
Zer dabil zu bezalako neska polit bat honelako zulo batean?
Goi-mailako joskintzakoa da.
Goazen trago baten bila.
Varian!
- Lena! - Tira.
Ez nekien non zeunden.
- Begira nor aurkitu dudan. - Aupa. Nor da?
Luise Strauss.
Ni... Ni Varian Fry naiz, Larrialdiko Salbamendu Batzordekoa.
Hau zoragarria da. Zuretzako bisa bat dugu.
- Max. - Barkatu.
Luise.
Benetakoa al zara?
Ez dakit.
Zer zabiltza hemen?
Orain ezkondu eta AEBra elkarrekin joan zaitezkete.
Zer? Oraintxe bertan?
- Behin nahikoa izan nuen. - Baina bisa bera duzue.
Ez.
Baina nire ume bakarraren ama zara.
Eta ni hitzeko gizona naiz.
Benetan?
Noiztik?
Lasai. Ez badu zurekin ezkondu nahi,
nik egingo dut.
Topa!
Jaun-andreok...
gaua amaitzear dagoelarik,
desira bat eskatzeko aukera duzue.
Desira bakar bat.
Eta unibertsoari eskatuko diogu.
Piztu zuen kandelak...
nik bezala...
eta bultza itzazue leunki
aintziraren barrurantz.
Zer eskatu duzu?
Gerra hau amaitzea eskatu dut.
Ezer gehiagorik ez?
Zigarro bat.
Ez duzu erretzen.
Ez?
Zer eskatu duzu zuk?
Ez dut desiretan sinesten.
Zerbait nahi badugu, gertarazi behar dugu.
Soineko horrek eder ematen dizu.
Gabon, Lisa Fittko.
Barkatu. Ezin...
Ezin dut hau berriro egin.
Zer?
Bazenekien gaur festa bat genuela?
Espiatzen nauzu?
Ez izan harroputza.
Joan behar duzu.
Printzesa ostia!
Letoret andereñoa!
Zergatik oihuak?
Telegrama bat bidali behar dut Estatu Sailera.
- Ados. - Varian Fry zelatatzen. Stop.
Portaera zalantzagarria. Stop.
Larrialdiko Salbamendu Batzordea AEBko interesen kontra jarduten da? Stop.
- Jende hau erotuta dago, ostia. - Hori jartzea nahi duzu?
Zer moduz atzoko festa?
Ea, ez joatea erabaki nuen.
- Eta orain aurrera. - Ondo.
Eta orain esaten dugu: "Kaixo, eguzki".
Sentitu eguzkia.
Eta orain heroi-jarrera.
Mila esker entzungo ez gaituzten leku batera etortzeagatik.
Primeran. Pasaporteak egin ditzaten eskatuko dut.
Bera ona da.
Eta Varian?
- Ezin da honetan nahastu. - Zergatik ez?
Ezin du eta kito.
Gerra irabazi behar dugu.
Varian Fry nahasita dago jada, jakin ala ez.
JULIE ORRINGER-EN NOBELAN OINARRITUTA
TELESAIL HAU BENETAKO JENDEARENGAN ETA GERTAKARIETAN INSPIRATUTAKO FIKZIOA DA
Azpitituluak: Yara Prieto Ortiz