150 milyon yıldan uzun süre...
DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
...dinozorlar dünyaya hükmettiler.
Gezegenin neredeyse her köşesinde varlardı
ve neredeyse akla gelebilecek her biçim ve boyuttaydılar.
Bazıları gerçekten olağanüstüydü.
T. rex'in güçlü bir yüzücü olduğunu biliyoruz,
Velociraptor'lar kurnaz, tüylü avcılardı
ve bazı dinozorların çok tuhaf davranışları vardı...
...ama neredeyse her gün yapılan yeni keşifler
bu gezegende 66 milyon yıl önceki yaşam hakkında daha çok şey anlatıyor.
Bu sefer Prehistoric Planet'te
yeni hayvanlar açığa çıkaracağız...
...ve eş bulma arayışlarını, aile kurarken yüzleştikleri zorlukları...
...ve muazzam mücadelelerini
yeni bir anlayışla kavrayacağız.
Doğanın en büyük gösterisini yaptığı zamana yolculuk.
Karşınızda Prehistoric Planet 2.
KUZEY AMERİKA
Kuzey Amerika'yı neredeyse ikiye bölen
engin iç denizin kıyısı.
Burada, güneyde gelgit yaşanırken
devler kıyı şeridine çekilir.
Bu Alamosaur'lar 30 metreden uzun
ve 70 tondan ağırdırlar.
Kıtadaki en iri dinozorlardır.
Öyle devasadırlar ki hiçbir avcı onlara sataşmaz.
Bazıları çok uzun yaşar.
Bu erkek 70 yaşlarında.
Sürünün çoğu büyük olasılıkla onun soyundan...
...ama uzun yaşamının sonu gelmekte.
Devasa vücudu onu güçten düşürmeye başlıyor.
Geceyi atlatamayabilir.
Şafak vakti
ve bu troodontid'ler bir koku aldı.
Hızlıca yeni bir şey var mı diye bakıyorlar...
...özellikle yemeğe değer mi diye...
...ama yaklaşık sekiz santimlik deriyi ısırmak onların gücünü aşıyor.
Çok sinir bozucu.
Tyrannosaurus rex...
...Kuzey Amerika'nın uç yırtıcısı.
On beş santimlik dişleriyle
bir Alamosaur'un sert derisini parçalamak sorun olmuyor.
T. rex, troodontid'lere zorbalık edebilir
ama bunun kadar büyük bir leş kısa sürede zorlu bir çekişme doğurur.
Quetzalcoatlus, devasa bir pterosaur.
Yetişkin bir tyrannosaur'a meydan okuyabilecek birkaç varlıktan biri.
İki metrelik gagasının tek darbesi
T. rex'e kolaylıkla bir göze mal olabilir.
Buna rağmen geri çekilmeyecek gibi görünüyor...
...ama ikinci Quetzalcoatlus'ın gelişi...
...olasılıkları değiştiriyor.
Sonuçta iki gaga, bir gagadan daha ölümcüldür.
Durum şimdi T. rex için fazla tehlikeli.
Bazı kavgalar risk almaya değmez.
Şimdilik uçan devler kazandı.
Hızlıca yiyebildikleri kadarını yiyorlar...
...ama uçan rakipleri ayrılır ayrılmaz T. rex'in payını almak için
geri döneceği neredeyse kesin.
Kuzey Amerika'yı çevreleyen sularda başka devasa avcılar da var
ama rakipleri yok.
Mosasaur'lar.
Büyük köpek balıkları gibi görünebilirler
ama aslında bir tür su kertenkelesidirler.
Boy, hız ve güçlü çeneler
okyanusta çok az varlığın bu avcılardan korunabilmesi demek.
Meksika Körfezi'nde, Globidens mosasaur’u
belirli bir türden bir av arıyor.
Kaplan amonit'leri, Sphenodiscus'ları.
Her yıl büyük dişi sürüleri
derin sudan yukarı çıkar ve kıyı boyunca yolculuk eder.
Hepsi kısa süre önce çiftleşti ve her biri yüzlerce döllenmiş yumurta taşıyor.
Yumurtalar sığlıklara bırakılmalı.
Mosasaur da burada bekliyor.
Kaplan amonit'lerinin kendileri avcıdır.
Aerodinamik profilin ve güçlü sifonun kombinasyonu sayesinde
suda büyük hızda atılabilirler...
...ama mosasaur da bunu yapabilir.
Globiden'lerin geniş ve yuvarlak dişleri amonit'lerin kabuklarını kolayca kırıp
batmamalarını sağlayan havayı boşaltır.
Hava olmadan çaresizce denizin dibine batarlar.
Amonit'ler kaçamadan mosasaur becerebildiği kadarını sakatlar.
Sonunda yemek vakti.
Globidens düzinelercesini öldürmüş olabilir...
...ama bu bile amonit'lerin genel sayılarına çok az etki eder.
Sürünün çoğu hayatta kaldı
ve yumurtlama alanlarına doğru yolculukları devam ediyor.
Kayalık deniz dibinde bir sürü çatlak ve yarık vardır,
amonit'lerin değerli yumurta keselerini yerleştirmeleri için ideal yerlerdir.
Dişiler sonra onları terk eder...
...ama bu kıyı kreşinin güvenliğinde
bu yumurtalar bir sonraki nesli üretecek.
Bu deniz kıyıları yaşam dolu.
Yine de karada ve sadece birkaç yüz kilometre ötede
bir ıssızlık var.
Burada, yeryüzü kabuğunun derinlerindeki güçlü hareketlerle
Rocky Dağları yükselmeye başlıyor.
Manzaradaki muazzam değişimler bu gölü yakındaki nehirlerden ayırmış.
Güçlü rüzgârlar ve yoğun yaz güneşiyle buharlaşıyor.
İçinde çözünmüş mineraller de zehirli seviyelere ulaşmaya başlıyor.
Çoğu için bu su düpedüz içilemeyecek kadar zehirli.
Buna rağmen her yıl bu yeri her türden havyan ziyaret ediyor.
Styginetta sürüleri,
ördeklerin ilkel akrabalarıdırlar ve yolculukları sırasında burada dururlar.
Yalnız da değiller.
Dinozorlar da burada.
Bir Pectinodon ailesi. Tüylüdürler ama uçmazlar...
...ve babaları önderlik eder.
Bu dinozorlar ve Styginetta tuhaf bir mevsimsel bolluk yüzünden
buraya gelirler.
Sinekler.
Bu böceklerin larvası gölün zehirli tuzunu süzebilir
ve sonuç olarak çok büyük sayılarda serpilirler.
Şimdi yetişkin oluyorlar...
...milyonlarcası.
Gölün tüm ziyaretçileri için zengin ve bereketli protein kaynağıdırlar.
Pectinodon'lar özellikle zeki dinozorlardır.
Sinekleri toplamanın en iyi yolunu bulmak çok fazla vakitlerini almaz...
...ama babaları daha büyük bir ödüle göz koydu.
Pectinodon'lar sadece zeki değil,
ayrıca çok yetenekli avcılardır.
Styginetta'lar yaklaştığının farkında değil.
Başarı.
Aile için daha besleyici bir yemek
ve bu, iyi bir şey.
Sinekler sonsuza dek burada olmayacak...
...ve bu dinozor ailesinin başka bir yerde yiyecek bulması gerekecek.
Daha kuzeyde Rocky Dağları hâlâ yavaşça yükseliyor.
Bunu yaparken de uçsuz bucaksız çam ormanlarının süslediği
daha yüksek, daha serin alanlar oluşturuyorlar.
Bahar gelirken ağaçların arasında tuhaf çağrılar yankılanıyor.
Kuzey Amerika'nın
en ağır silahlı dinozorlarından biri için çiftleşme sezonu geldi.
Triceratops'lar.
Her yıl bu devlerin büyük kısmı açık alanlarda toplanır.
Dişiler eş seçmeye geldi.
5,5 tonluk erkekler dövüşüp güçlerini gösteriyor.
Bu genç erkek en parlak döneminde görünüyor.
Bir metrelik muhteşem boynuzları ve başındaki renkli yakayla...
...hava atıyor.
Boynuzları mükemmel.
Henüz savaştan hasarlı değil.
Yine de bir dişi için
bir aşınma ya da yırtık olmaması kritik bir zayıflığın işareti olabilir.
Deneyim yetersizliğinin.
Bu toplanmalar Triceratops'ların yaşamında çok önemli etkinliklerdir.
Yetişkinlere yıl boyunca ebeveyn olmak için en iyi fırsatı sağlar...
...ve buradakiler sadece umutlu gençler değil.
Yaklaşık dokuz tonluk 30 yaşında bir erkek.
Bolca sahip olduğu bir şey varsa
o da onlarca yıllık yıpranma ve aşınmadır.
Yaşlı olabilir
ama yine de ne kadar zinde olursa olsun genç rakibe meydan okuyacak kadar güçlü.
Riskler yüksek
ve ikisi de geri çekilmeye niyetli değil.
Deneyimli olanın yaklaşık 3,6 tonluk avantajı...
...ve bunu kullanacak becerisi var.
Gencin boynuzları artık mükemmel değil.
Yaşlı erkeğin dövüşme becerisi
bu dişiyi kesinlikle etkilemişe benziyor.
Mağlup için çiftleşme sezonu bitti.
Yine de bu yeni savaş yaraları, sürüler buraya bir daha çiftleşmek için geldiğinde
bir dişiyi etkilemeye yetebilir.
Triceratops'lar gibi otçul dinozorlar için
Kuzey Amerika'nın çoğunu kaplayan uçsuz bucaksız ormanlar yıl boyunca
bir sürü yiyecek sağlar...
...ama Amerika'nın uzak ve soğuk kuzeyinde yaşayanlar için
yiyecek bulmak çok daha zordur.
Kuzey Kutbu'nda
yılın üç ayı Güneş neredeyse doğmaz.
Uzun süren kışın ardından ısı nihayet döndüğünde...
...tüylü Ornithomimus bundan hemen faydalanır.
Bu süratli gezginler tüm dinozorlar içinde en hızlı koşuculardır.
Taze bitki örtüsü arayışında en geniş mesafeleri katederler.
O kadar hızlıdırlar ki avcıların yakalaması çok zordur.
Zorlu bir kışın ardından
bu dişi Nanuqsaur'un kısa süre avlanması lazım.
T. rex'in daha küçük bir akrabasıdır ama daha atik ve ciddi derecede daha hızlıdır.
Saklanacak bir yer yok, o yüzden şaşırtıcı bir saldırı imkânsız.
Bunun yerine panik yaratmaya başvurur.
Tek bir hedef belirlemeli...
...ve buna sadık kalmalı.
Ornithomimus'ların hız patlamaları onlara avantaj sağlar.
Her başarısız avlanma kıymetli enerjiyi daha çok kullanır...
...onu açlık çekme sınırına yaklaştırır.
Bahar olabilir
ama bu kadar kuzeyde dondurucu rüzgârlar ısının hızla düşmesine neden olabilir.
İnce kar yağışı ve kayalık bir çıkıntı Nanuqsaur'a ikinci bir şans tanıyabilir.
Şimdi onu fark etmek zor.
Attığı her adım onu başarıya yaklaştırıyor.
Hedefini seçiyor.
Bu ödül sadece onun için değil.
O bir anne.
Çocukları için taze et.
Birçok haftanın ardından belki ilk kez.
Bebekleri serpilecekse
bugünkü başarıyı tekrar tekrar elde etmesi gerekecek.
Ta ki çocukları avda ona katılacak kadar büyüyünceye
ve sonunda kendilerine yetinceye dek.
Burada, 66 milyon yıl önce, Kuzey Amerika kıtasının
bu uzak ve belki de
en zorlu sınırında.
PREHISTORIC PLANET: KEŞFEDİLDİ
NEDEN TRICERATOPS'LARIN YAKASI VARDI?
Bu, tarih öncesi gezegenimizden en dramatik kafataslarından biri.
Triceratops denen otçul bir dinozora ait.
Bu dinozor, başının hemen arkasındaki
büyük yakadan hemen tanınabilir...
...ama ilk fosil bulunduktan 140 yıl sonra
bilim insanları hâlâ şunu soruyor,
"Bu yaka ne içindi?"
Devasa yapılardı,
yani kemikte ve dokuda devasa bir yatırım bu...
DOĞA TARİHİ MÜZESİ
...ve ayrıca bu yapıyı tutan kas gücüne de.
Bu yatırımın anlamı, bu özelliklerin bu hayvanın hayatı için
çok önemli olduğu.
Ama nasıl?
Triceratops fosillerinde bulunan yara kanıtı
yakaların savunmada ve çarpışmada önemli olduğunu gösteriyor.
Kafatasında yaralar görüyoruz...
DOĞA TARİHİ MÜZESİ
...kafatasında hasar alıp iyileşen bölgelerde.
Bir avcı, yakanın neresinden parça koparmış onu da görebiliyoruz.
Bu da bir tür savunma yapısına baktığımıza işaret ediyor olabilir.
Ama hikâye orada bitmiyor.
Yakanın müstakbel eşleri etkilemek için kullanılmış olması da bir diğer olasılık.
Yaşayan hayvanlarda da görüyoruz,
boynuz gibi yapılar ne kadar sağlıklı olduklarını
ve bir sürü yavru yapmak için iyi bir aday olduklarını gösteriyor.
Geyikte
büyük boynuzlara sahip olmak erkeği daha çekici kılıyor.
Cinsel olgunluğa ulaştığında hayati önem taşıyor.
Aynı şey Triceratops'ların yakası için de geçerli mi?
Sırf savunma için olsaydı
gençlerde ve yetişkinlerde
aynı derecede geliştiklerini görürdük ama görmüyoruz.
Gençlerde çok daha küçük
ve çok daha sonrasına kadar yetişkinlerdeki gibi
çok çok büyük olmuyorlar.
TRICERATOPS KAFATASI GELİŞİMİ
Cinsel gösteriş için
kullanıldıklarının tek kanıtı bu değil.
Yakaların yüzeyinde bir sürü derin oluk var.
Bu oluklarda muhtemelen yakaların üstünde gelişen
deriyi besleyen sinirler ve damarlar vardı.
Hayvanın potansiyel eşlere
gösteriş yapabilmesi için büyük, çok parlak renkli bir yüzey olabilir.
Bilim insanları
Triceratops'ların bu çok iyi bilinen özelliğinin çok amaçlı olduğuna inanıyor.
Saldırı ve savunma için çok faydalı...
...ama aynı zamanda bir eşi etkilemek için de ideal.
Dost ya da hasım için hayranlık uyandıran bir görüntü olmalı.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü