Dinozaury rządziły planetą...
PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
...przez ponad 150 milionów lat.
Zamieszkiwały prawie każdy zakamarek globu
i występowały w niemal każdym możliwym kształcie i rozmiarze.
Niektóre były naprawdę niezwykłe.
Dowiedzieliśmy się już, że T. rex był sprawnym pływakiem.
Welociraptory były zręcznymi, opierzonymi myśliwymi,
a niektóre z dinozaurów zachowywały się dość osobliwie.
Jednak niemal codziennie dokonywane są nowe odkrycia,
dzięki którym wiemy więcej o życiu planety sprzed 66 milionów lat.
Tym razem w Prehistorycznej planecie
przedstawimy nowe zwierzęta...
i świeży wgląd w ich misję poszukiwania partnerów,
wyzwania związane z wychowywaniem młodych
oraz ich tytaniczne starcia.
Podróż do epoki spektakularnych widowisk natury.
Oto Prehistoryczna planeta 2.
PREHISTORYCZNA PLANETA 2
AMERYKA PÓŁNOCNA
Wybrzeże rozległego morza śródlądowego,
które niemal dzieli Amerykę Północną na pół.
Tutaj, na południu, gdy przypływ opada,
do linii brzegowej ciągną giganci.
Te alamozaury mają ponad 30 metrów długości
i ważą około 80 ton.
To największe dinozaury na kontynencie.
Tak ogromne, że żaden drapieżnik nie zdoła ich powalić.
Niektóre dożywają sędziwego wieku.
Ten samiec ma około 70 lat.
Zapewne stado w dużej mierze składa się z jego potomków.
Ale jego długie życie właśnie dobiega końca.
Olbrzymie ciało zaczyna go zawodzić.
Może nie przeżyć tej nocy.
Świt.
A te troodony coś zwęszyły.
Czym prędzej badają wszelkie nowości...
zwłaszcza jeśli można je zjeść.
Nie zdołają jednak przegryźć grubej na ponad siedem centymetrów skóry.
Bardzo frustrujące.
Tyrannosaurus rex...
drapieżnik szczytowy Ameryki Północnej.
Mając 15-centymetrowe zębiska,
bez problemu przegryza twardą skórę alamozaura.
T. rex może i jest w stanie odstraszyć troodony,
ale tak duża padlina wkrótce przyciąga groźniejszą konkurencję.
Kecalkoatl, olbrzymi pterozaur.
Jedno z niewielu stworzeń, które podoła dorosłemu tyranozaurowi.
Jedno ugodzenie niemal dwumetrowym dziobem
może z łatwością pozbawić tyranozauraoka.
A mimo to nie ma zamiaru się wycofać.
Jednak przybycie drugiego kecalkoatla...
zmienia układ sił.
Co dwa zabójcze dzioby, to nie jeden.
Dlatyranozaura zrobiło się zbyt niebezpiecznie.
Niektóre bitwy nie są warte ryzyka.
Na razie to latające giganty są górą.
W pośpiechu najadają się do syta.
Ale T. rex prawie na pewno wróci, by zgarnąć swoją część,
gdy jego latający rywale się oddalą.
W wodach otaczających Amerykę Północną żyją inne olbrzymie drapieżniki.
Nie mają jednak rywali.
Mozazaury.
Choć wyglądają jak ogromne rekiny,
w rzeczywistości to rodzaj wodnych jaszczurek.
Rozmiar, szybkość i potężne szczęki oznaczają,
że niewiele oceanicznych stworzeń może czuć się przy nich bezpiecznie.
W Zatoce Meksykańskiej ten Globidens z rodziny mozazaurów
szuka konkretnego rodzaju zdobyczy.
Amonity Sphenodiscus.
Co roku ogromne ławice samic
opuszczają głębiny i wędrują w kierunku wybrzeża.
Wszystkie niedawno kopulowały i każda nosi setki zapłodnionych jaj.
Jaja muszą być złożone na płyciznach.
I właśnie tam czeka mozazaur.
Amonity również są myśliwymi.
Opływowy kształt w połączeniu z potężnym syfonem pozwalają im
na szybkie przemieszczanie się w wodzie.
Jednak mozazaur też to potrafi.
Globidens ma szerokie, zaokrąglone zęby, które z łatwością miażdżą muszle amonitów,
uwalniając powietrze, które zapewnia im wyporność.
Bez niego bezradnie opadają na morskie dno.
Zanim amonity zdążą uciec, mozazaur unieruchamia tyle, ile zdoła.
W końcu nadeszła pora posiłku.
Choć Globidens zabił ich dziesiątki...
to nie wpłynął znacząco na ogólną liczebność amonitów.
Większość ławicy przetrwała i kontynuuje podróż na swoje tarliska.
Skaliste dno morskie ma wiele pęknięć i szczelin –
idealnych miejsc do przytwierdzenia cennych torebek jajowych amonitów.
Następnie samice je porzucają.
Bezpieczne w przybrzeżnej wylęgarni, dadzą początek kolejnemu pokoleniu.
W wodach przybrzeżnych aż roi się od życia.
Jednak na lądzie, i to zaledwie kilkaset kilometrów dalej,
panują pustki.
Tutaj potężne ruchy tektoniczne zaczynają wypiętrzać Góry Skaliste.
Ogromne zmiany w krajobrazie odcięły to jezioro od pobliskich rzek.
Jego wody wyparowują pod wpływem silnych wiatrów i ostrego letniego słońca.
A rozpuszczone w nim minerały zaczynają osiągać toksyczne stężenie.
Dla większości ta woda jest zbyt trująca, by ją pić.
Mimo to rokrocznie odwiedzają to miejsce wszelkiego rodzaju zwierzęta.
Stada z rodzaju Styginetta,
prymitywnych krewnych kaczek, zatrzymują się tu na swojej trasie.
Nie tylko one.
Dinozaury też tu są.
Rodzina pectinodonów, opierzonych nielotów.
Przewodzi im ojciec.
Zarówno te dinozaury, jak i Styginetta przyciąga tu
osobliwa sezonowa obfitość.
Muchy.
Larwy tych owadów są w stanie odfiltrować toksyczne sole z jeziora
i w konsekwencji ogromna ilość przeżywa.
Wylęgają się z nich...
miliony osobników.
Są bogatym i obfitym źródłem białka dla wszystkich odwiedzających jezioro.
Pectinodony to wyjątkowo inteligentne dinozaury.
Wypracowanie najlepszego sposobu zbierania much nie zajmuje im dużo czasu.
Ale ich ojciec wypatrzył większą zdobycz.
Pectinodony to nie tylko inteligentni,
ale także bardzo zręczni łowcy.
Styginetta nie są świadome skradającego się drapieżnika.
Sukces.
To bardziej treściwy posiłek dla rodziny.
I dobrze.
Muchy będą tu tylko przez jakiś czas.
A rodzina dinozaurów będzie musiała poszukać pożywienia gdzie indziej.
Dalej na północ Góry Skaliste wciąż powoli się wypiętrzają.
Równocześnie tworząc wyższe, chłodniejsze krainy,
w których rozrastają się lasy sosnowe.
Wraz z nadejściem wiosny dziwne wołania odbijają się echem pośród drzew.
Nadszedł czas godów
dla jednego z najlepiej opancerzonych dinozaurów Ameryki Północnej.
Triceratopsa.
Co roku na polanach gromadzą się rzesze tych olbrzymów.
Samice przybyły, aby wybrać sobie partnera.
Sześciotonowe samce walczą i demonstrują swoją siłę.
Ten młody samiec wydaje się być w doskonałej formie.
Popisuje się spektakularnymi metrowymi rogami...
oraz barwną kryzą na głowie.
Jego rogi wydają się bez skazy. Jeszcze nie ucierpiały wskutek starć.
Jednak w oczach samicy
brak jakichkolwiek śladów walki może wskazywać na istotną słabość.
Brak doświadczenia.
Te spędy to kluczowe wydarzenia w życiu triceratopsów.
Dla dorosłych stanowią najlepszą w roku szansę na zostanie rodzicami.
I nie tylko młodzi podzielają tę nadzieję.
Trzydziestoletni samiec ważący ponad dziesięć ton.
Jednego na pewno mu nie brakuje: dekad doświadczenia w walce.
Może i jest stary,
ale wciąż na tyle silny, by stawić czoła młodemu rywalowi.
Stawka jest wysoka
i żaden nie ma ochoty ustąpić.
Weteran ma czterotonową przewagę masy...
i potrafi ją wykorzystać.
Rogi młokosa nie są już doskonałe.
Sprawność bojowa starego byka
z pewnością zrobiła wrażenie na tej samicy.
Dla przegranego czas godów dobiegł końca.
Jednak jego nowo zdobyte blizny mogą wystarczyć, by przyciągnąć samicę,
gdy następnym razem stada zbiorą się tu na gody.
Roślinożercom – takim jak triceratopsy –
rozległe lasy pokrywające większą część Ameryki Płn. dostarczały mnóstwo pokarmu
przez cały rok.
Ale tym, którzy mieszkają na zimnej, dalekiej północy Ameryki,
dużo trudniej jest zdobyć pożywienie.
W obrębie koła podbiegunowego
przez trzy miesiące w roku słońce prawie nie wschodzi.
Kiedy po długiej zimie wraca wreszcie jego ciepło...
opierzone ornitomimy szybko to wykorzystują.
Należą do najszybszych biegaczy spośród wszystkich dinozaurów.
Potrafią pokonywać dalekie dystanse w poszukiwaniu świeżej roślinności.
Są tak szybkie, że drapieżnikom bardzo trudno je dopaść.
Po ciężkiej zimie samica nanukzaura musi wkrótce coś upolować.
Będąc mniejszą krewnątyranozaura, jest zwinniejsza i, co kluczowe, szybsza.
Nie ma gdzie się ukryć, więc atak z zaskoczenia jest niemożliwy.
Zamiast tego postanawia wywołać panikę.
Musi wybrać jeden cel...
i się go trzymać.
Szybkość ornitomimów daje im przewagę.
Każde nieudane polowanie zużywa zapasy cennej energii...
przybliżając ją do śmierci głodowej.
Choć jest wiosna,
tak daleko na północy mroźne wiatry mogą spowodować nagły spadek temperatur.
Przelotne opady śniegu i skalna wychodnia mogą dać samicy nanukzaura drugą szansę.
Teraz trudniej ją dostrzec.
Każdy centymetr przybliża ją do sukcesu.
Wybiera swój cel.
Zdobycz nie jest tylko dla niej.
To matka.
Świeże mięso dla młodych.
Być może pierwsze od wielu tygodni.
Aby jej dzieci mogły się rozwijać,
będzie musiała wielokrotnie powtarzać dzisiejszy sukces.
Z czasem młode dorosną na tyle, by pomóc jej w polowaniu,
a później staną się samodzielne.
Tutaj, na tym odległym i być może najbardziej wymagającym pograniczu
kontynentu północnoamerykańskiego,
66 milionów lat temu.
PREHISTORYCZNA PLANETA: BEZ TAJEMNIC
DLACZEGO TRICERATOPSY MIAŁY KRYZĘ?
To jedna z najbardziej spektakularnych, prehistorycznych czaszek.
Należała do roślinożernego dinozaura o nazwie triceratops.
Tego dinozaura można od razu rozpoznać
po masywnej kryzie z tyłu głowy.
Jednakże 140 lat po odkryciu pierwszej skamieliny
naukowcy wciąż pytają:
„Do czego służyła ta kryza?”.
Były ogromne,
więc to spora inwestycja w kości, tkanki...
MUZEUM HISTORII NATURALNEJ
...a także w wysiłek mięśniowy, by je utrzymać.
To oznacza, że ten atrybut był istotny dla sposobu życia zwierzęcia.
W jaki sposób?
Ślady obrażeń na skamielinach triceratopsa sugerują,
że kryzy były ważne w obronie i walce.
Na czaszce widzimy lezje...
MUZEUM HISTORII NATURALNEJ
...gdzie doszło do uszkodzeń i zrośnięć.
Możemy też zobaczyć, gdzie drapieżnik wyrwał kawałek kryzy.
To może wskazywać, że patrzymy na rodzaj struktury obronnej.
Ale to nie koniec.
Inną możliwością jest to, że kryza służyła do przyciągania potencjalnych partnerek.
Obserwujemy to u żywych zwierząt.
Struktury takie jak rogi świadczą o zdrowiu
i potencjale reprodukcyjnym samca.
Posiadanie dużego poroża czyni samca łosia bardziej atrakcyjnym.
To istotne, gdy osiągnie dojrzałość płciową.
Czy to samo dotyczy kryzy triceratopsa?
Gdyby chodziło tylko o obronę, zarówno młode, jak i dorosłe osobniki
miałyby je rozwinięte w równym stopniu, ale tak nie jest.
Kryza jest znacznie mniejsza u młodych i rozwija się w ogromną strukturę dopiero,
gdy osobniki są dużo starsze.
ROZWÓJ CZASZKI TRICERATOPSA
To nie jedyny dowód na to, że były wykorzystywane w trakcie godów.
Powierzchnie kryz są silnie żłobione.
Przechodziły tam zapewne nerwy i naczynia krwionośne,
które zasilały skórę pokrywającą kryzy.
Mogła być jaskrawo ubarwiona;
ta spora powierzchnia mogła służyć do popisywania się przed partnerkami.
Naukowcy obecnie uważają,
że najbardziej znany atrybut triceratopsa był tak naprawdę wielofunkcyjny.
Bardzo przydatny do ataku i obrony...
ale także idealny do przyciągnięcia partnerki.
Ten widok mógł wzbudzać respekt zarówno wśród przyjaciół, jak i wrogów.
Napisy: Daria Okoniewska