Dinosaurussen hebben ruim 150 miljoen jaar over onze planeet geheerst.
Ze bevolkten bijna elke uithoek van de aarde...
...en hadden de meest uiteenlopende vormen en maten.
Sommige waren werkelijk buitengewoon.
Inmiddels weten we dat de T. rex uitstekend kon zwemmen...
...dat velociraptors sluwe, gevederde jagers waren...
...en dat sommige dinosaurussen uiterst bizar gedrag vertoonden.
Maar nog steeds doen we dagelijks nieuwe ontdekkingen...
...die ons meer vertellen over het leven op deze planeet 66 miljoen jaar geleden.
In dit seizoen van Prehistoric Planet laten we nieuwe dieren zien...
...en delen we nieuwe inzichten in hun zoektocht naar een partner...
...hun opvoedkundige uitdagingen...
...en hun titanengevechten.
Reis af naar een tijd waarin de natuur haar meest indrukwekkende show opvoerde.
Dit is Prehistoric Planet 2.
NOORD-AMERIKA
De kust van de uitgestrekte binnenzee die Noord-Amerika zowat in tweeën splitst.
Zodra hier in het zuiden de eb invalt, verschijnen er kolossen aan de kust.
Deze alamosaurussen zijn zo'n 30 meter lang en wegen ruim 70 ton.
Daarmee zijn ze de grootste dinosaurussen op het continent.
Zo groot dat geen enkel roofdier tegen ze op kan.
Sommige worden heel oud.
Dit mannetje is ongeveer 70 jaar oud.
Vele in de kudde zijn vermoedelijk nakomelingen van hem.
Maar zijn lange leven loopt nu ten einde.
Zijn enorme lichaam begint hem in de steek te laten.
Mogelijk overleeft hij de nacht niet.
Het wordt licht.
En deze troödontiden ruiken iets.
Ze onderzoeken graag alles wat nieuw is...
...vooral als het eetbaar is.
Maar door een huid van bijna acht centimeter dik bijten, lukt ze niet.
Erg frustrerend.
De Tyrannosaurus rex...
...staat hier bovenaan de voedselketen.
Met zijn 15 centimeter lange tanden...
...verscheurt hij moeiteloos de taaie huid van de alamosaurus.
De t. rex kan troödontiden misschien intimideren...
...maar zo'n groot karkas trekt al snel geduchtere concurrentie aan.
De Quetzalcoatlus, een enorme pterosauriër.
Een van de weinige wezens die een volwassen tyrannosaurus zal uitdagen.
Eén uithaal van zijn bijna twee meter lange snavel...
...kan de t. rex zo een oog kosten.
Toch lijkt het erop dat hij zich niet laat wegjagen.
Maar de komst van een tweede quetzalcoatlus...
...verandert de zaak.
Twee snavels zijn immers dodelijker dan één.
Het wordt de t. rex te heet onder de voeten.
Soms moet je je verlies nemen.
Voor nu hebben de vliegende reuzen gewonnen.
Ze eten snel hun buikje rond.
Maar de t. rex komt ongetwijfeld terug om zijn deel op te eisen...
...zodra zijn vliegende rivalen vertrokken zijn.
In de wateren die Noord-Amerika omringen, zwemmen andere reusachtige roofdieren.
Maar die hebben geen rivalen.
Mosasaurussen.
Ze zien er misschien uit als haaien...
...maar zijn eigenlijk een soort waterhagedissen.
Door hun omvang, snelheid en sterke kaken...
...zijn maar weinig schepsels in de oceaan veilig voor deze jagers.
In de Golf van Mexico zoekt deze Globidens-mosasaurus...
...naar een bepaald soort prooi.
Tijgerammonieten, de Sphenodiscus.
Elk jaar komen grote scholen vrouwtjes uit het diepe omhoog en trekken naar de kust.
Elk van hen heeft onlangs gepaard en draagt nu honderden bevruchte eitjes.
Die moeten in het ondiepe worden gelegd.
En daar worden ze opgewacht door de mosasaurus.
Tijgerammonieten zijn zelf ook jagers.
Dankzij hun gestroomlijnde profiel en krachtige sifon...
...schieten ze razendsnel door het water.
Maar dat geldt ook voor de mosasaurus.
De Globidens heeft brede, afgeronde tanden waarmee hij de schelpen moeiteloos kraakt...
...waardoor de lucht vrijkomt die ze laat drijven.
Zonder die lucht zinken ze hulpeloos naar de zeebodem.
Voordat de ammonieten kunnen ontsnappen, verwondt de mosasaurus er zoveel mogelijk.
Eindelijk etenstijd.
De Globidens heeft er tientallen gedood...
...maar dat beïnvloedt het totale aantal ammonieten nauwelijks.
De meerderheid heeft het overleefd en vervolgt haar reis naar de paaigronden.
De rotsachtige zeebodem heeft tal van kieren en spleten...
...uitstekende plekken om de kostbare eierzakken vast te zetten.
De vrouwtjes laten ze er achter.
Maar in deze kraamkamer aan de kust komt de nieuwe generatie veilig ter wereld.
Deze kustwateren bruisen van het leven.
Maar het vasteland een paar honderd kilometer verderop...
...ligt er maar verlaten bij.
Hier stuwen krachtige verschuivingen diep in de aardkorst de Rocky Mountains omhoog.
Door de veranderingen in het landschap is dit meer nu afgesneden van de rivieren.
Het water verdampt door de sterke wind en de hete zomerzon.
En de mineralen die erin zitten, bereiken nu giftige concentraties.
Voor de meesten is dit water te giftig om te drinken.
Toch wordt deze plek elk jaar door allerlei dieren bezocht.
Zwermen Styginetta...
...een primitieve verwant van de eend, maken hier een tussenstop.
En ze zijn niet alleen.
Er lopen ook dinosaurussen rond.
Een familie van Pectinodon. Ze zijn gevederd, maar vliegen niet.
En ze staan onder toezicht van hun vader.
Zowel deze dinosaurussen als de Styginetta zijn hier...
...voor een merkwaardig seizoensgebonden eetfestijn.
Vliegen.
De larven van deze insecten filteren de giftige zouten uit het meer...
...en gedijen daardoor in groten getale.
Nu worden ze volwassen...
...met miljoenen tegelijk.
Ze vormen een rijke bron van eiwitten voor alle badgasten.
Pectinodon zijn buitengewoon intelligent.
Ze hebben al snel door hoe ze zoveel mogelijk vliegen kunnen verzamelen.
Maar hun vader heeft iets groters op het oog.
Pectinodon zijn niet alleen intelligent, maar het zijn ook zeer bekwame jagers.
De Styginetta hebben niet door wat hij van plan is.
Gelukt.
Een wat uitgebreidere maaltijd voor de familie...
...en dat is maar goed ook.
De vliegen zijn hier maar tijdelijk.
Dan moet de dinosaurusfamilie ergens anders op zoek naar voedsel.
Iets noordelijker blijven de Rocky Mountains langzaam rijzen.
En in het proces ontstaan hoger gelegen, koelere streken...
...waar uitgestrekte dennenbossen gedijen.
Wanneer de lente aanbreekt, weerklinken eigenaardige geluiden in de bossen.
Het paarseizoen is aangebroken...
...voor een van Noord-Amerika's zwaarst bewapende dinosaurussoorten.
De Triceratops.
Elk jaar verzamelen deze reuzen zich massaal op open plekken.
De vrouwtjes komen een partner uitkiezen.
De mannetjes van ruim vijf ton wedijveren om hun kracht te tonen.
Dit jonge mannetje lijkt in topconditie te zijn.
Hij pronkt met zijn imposante hoorns van een meter lang...
...en zijn kleurrijke beenschild.
Zijn hoorns zien er perfect uit. Nog niet beschadigd door een gevecht.
Maar voor een vrouwtje...
...kan het ontbreken van slijtage op een mogelijke tekortkoming wijzen.
Een gebrek aan ervaring.
Deze samenkomsten zijn essentieel voor de triceratops.
De volwassen dino's maken hier de meeste kans om ouders te worden.
En de hoopvolle jeugd is hier niet alleen.
Een 30-jarig mannetje van bijna tien ton.
Waar het hem niet aan ontbreekt, is tientallen jaren ervaring.
Hij is wel oud...
...maar nog sterk genoeg om een jonge rivaal uit te dagen, hoe fit ook.
Er staat veel op het spel...
...en geen van beide trekt zich terug.
De veteraan heeft vier ton aan extra gewicht als troef...
...en de vaardigheid om dat in te zetten.
De hoorns van deze jongeman zijn niet meer puntgaaf.
De gevechtskunst van het oude mannetje...
...heeft zeker indruk gemaakt op dit vrouwtje.
Voor de verliezer is het paarseizoen voorbij.
Maar zijn nieuwe oorlogswonden trekken misschien wel een vrouwtje aan...
...tijdens het volgende paarseizoen van de kuddes.
Voor plantenetende dinosaurussen zoals de Triceratops...
...bieden de uitgestrekte bossen van Noord-Amerika genoeg te eten...
...het hele jaar door.
Maar voor de bewoners van het koude hoge noorden van Amerika...
...is voedsel veel moeilijker te vinden.
Hier binnen de poolcirkel laat de zon zich drie maanden per jaar amper zien.
Als het na een lange winter eindelijk weer warmer wordt...
...halen gevederde Ornithomimus daar al snel hun voordeel uit.
Deze lichtvoetige reizigers behoren tot de snelste lopers van alle dinosaurussen.
Ze leggen grote afstanden af op zoek naar verse vegetatie.
Ze zijn zo snel dat roofdieren ze maar moeilijk kunnen vangen.
Na een strenge winter...
...moet deze vrouwelijke nanuqsaurus snel een prooi vangen.
Een kleiner familielid van de T. rex, maar behendiger en vooral sneller.
Verstoppen gaat hier niet, dus een verrassingsaanval is uitgesloten.
In plaats daarvan besluit ze paniek te zaaien.
Ze moet één doelwit uitkiezen...
...en daarachteraan gaan.
De snelheid van de Ornithomimus maakt dat ze ontkomen.
Met elke mislukte jachtpoging verspilt ze kostbare energie...
...waardoor ze steeds verder verhongert.
Ook in de lente...
...kunnen ijskoude winden de temperatuur in het noorden snel doen dalen.
Een sneeuwbui en een rotsachtige uitloper bieden de nanuqsaurus nog een kans.
Deze keer is ze moeilijker te zien.
Met elke stap naar voren wordt haar kans op succes groter.
Ze kiest haar doelwit uit.
Deze buit is niet alleen voor haar.
Ze is moeder.
Vers vlees voor haar jongen.
Misschien wel het eerste in weken.
Om haar jongen gezond te houden, moet ze dit succes constant herhalen.
Tot haar jongen oud genoeg zijn om haar te helpen jagen...
...en uiteindelijk voor zichzelf te zorgen.
Hier, in deze afgelegen en misschien wel meest uitdagende uithoek...
...van het Noord-Amerikaanse continent, 66 miljoen jaar geleden.
PREHISTORIC PLANET: ONTHULD
WAAROM HADDEN TRICERATOPS EEN BEENSCHILD?
Dit is een van de meest indrukwekkende schedels uit de prehistorie.
Het is die van 'n plantenetende dinosaurus genaamd de Triceratops.
Deze dinosaurus is onmiddellijk te herkennen...
...aan het enorme beenschild achter op zijn schedel.
Maar 140 jaar nadat het eerste beenschild werd gevonden...
...vroegen onderzoekers zich nog af...
...waar het beenschild voor diende.
Het waren enorme gevaarten, dus er was veel bot en weefsel...
...en spierinspanning nodig om ze overeind te houden.
Daaruit maken we op dat de schilden belangrijk waren voor het dier.
Maar hoe dan?
De sporen van beschadiging op Triceratops-fossielen wijzen erop...
...dat het beenschild een belangrijke rol speelde in gevechten.
We vinden letsels op de schedels, waar de schedel beschadigd en genezen is.
We zien soms dat er stukken ontbreken door roofdieren.
Dat kan erop wijzen dat de schilden ter verdediging dienden.
Maar dat is nog niet alles.
Het kan ook zijn dat het beenschild potentiële partners aantrok.
We zien bij levende dieren...
...dat bijvoorbeeld hoorns laten zien hoe gezond ze zijn...
...en of ze veel jongen zouden kunnen voortbrengen.
Bij elanden maakt een groot gewei het mannetje aantrekkelijker.
Dat is essentieel zodra hij geslachtsrijp is.
Geldt dat ook voor het beenschild van de Triceratops?
Als ze alleen voor verdediging waren, zouden ze zich net zo snel ontwikkelen...
...bij de jongen als bij volwassen dieren. Dat is niet zo.
Bij de jongen zijn ze klein...
...en pas veel later groeien ze uit tot de enorme schilden van de volwassen dieren.
ONTWIKKELING VAN DE SCHEDEL
Dit is niet 't enige bewijs dat ze er vrouwtjes mee aantrokken.
Het oppervlak heeft diepe groeven.
Daar liepen waarschijnlijk zenuwen en bloedvaten die nodig waren voor de huid.
Dit was wellicht felgekleurd...
...een groot oppervlak om aan potentiële partners te laten zien.
Wetenschappers geloven nu...
...dat het meest opvallende kenmerk van de Triceratops multifunctioneel was.
Heel handig in gevechten...
...maar ook aantrekkelijk voor potentiële partners.
Het moet een ontzagwekkend gezicht zijn geweest voor vriend en vijand.
Vertaling: Nikki van Leeuwen