150 milyon yıldan uzun süre...
DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
...dinozorlar dünyaya hükmettiler.
Gezegenin neredeyse her köşesinde varlardı
ve neredeyse akla gelebilecek her biçim ve boyuttaydılar.
Bazıları gerçekten olağanüstüydü.
T. rex'in güçlü bir yüzücü olduğunu biliyoruz,
Velociraptor'lar kurnaz, tüylü avcılardı
ve bazı dinozorların çok tuhaf davranışları vardı...
...ama neredeyse her gün yapılan yeni keşifler
bu gezegende 66 milyon yıl önceki yaşam hakkında daha çok şey anlatıyor.
Bu sefer Prehistoric Planet'ta
yeni hayvanlar açığa çıkaracağız
ve eş bulma arayışlarını, aile kurarken yüzleştikleri zorlukları
ve muazzam mücadelelerini
yeni bir anlayışla kavrayacağız.
Doğanın en büyük gösterisini yaptığı zamana yolculuk.
Karşınızda Prehistoric Planet 2.
OKYANUSLAR
Okyanus.
Tarih öncesi gezegendeki en büyük habitat...
...ve yaşamış en büyük avcılardan birinin evi...
...dev bir mosasaur...
...ama tüm mosasaur'lar 15 metrelik vahşi avcılar değildir.
Resife sığınan bir Phosphorosaurus.
O da mosasaur.
Üç metreden kısa boyuyla en küçüklerinden biri.
Gündüz saatlerini tehlikeden saklanarak geçiriyor...
...ama saatte bir, iki kez nefes almak için yüzeye fırlamak zorunda.
Türünün tüm üyeleri gibi hava soluyor.
En büyük mosasaur'ların yanında cüce kalıyor...
...ama o da ölümcül bir avcı...
...ve her zaman gölgelerde saklanmıyor.
Doğru zamanda bir avcı oluyor...
...ve o zaman da güneş batınca geliyor.
Karanlık çökerken su altı dünyası değişiyor.
Artık milyarlarca yaratık yüzey yakınlarında beslenmek için
derinliklerden yükselmeye başlayacak.
Dünya'daki en büyük kitlesel göç neredeyse zifirî karanlıkta gerçekleşir
ve sadece özel gece görüş kameralarıyla izlenebilir.
Bu gece vakti ziyaretçilerinin en muhteşemi bir tür fener balığıdır.
Soluk, tekinsiz ışıkları vücutlarındaki bir kimyasal tepkimenin sonucu.
Bu biyolojik ışıldamanın bir parıltısı avcıları şaşırtmak için kullanılabilir...
...ve aşağıdan görüldüğünde mehtaplı okyanus yüzeyine karışıp
saklanmalarını sağlar...
...ama Phosphorosaurus'tan saklanamazlar.
Mosasaur'lar arasında boyutuna göre en büyük gözlere sahiptir...
...ve bu sayede yanılsamanın farkına varıp avını seçebilir.
Şafak söktüğünde
göç eden sürüler bir kez daha derinliklere çöktü...
...ve Phosphorosaurus da gündüz saklandığı yere dönmek zorunda.
En iri mosasaur'lar yeniden ava çıktı.
Yeniden güvenli biçimde avlanabilmek için geceyi beklemek zorunda.
Gündüzleri tarih öncesi okyanus, çok farklı türde bir avcıya
fırsatlar sunuyor.
Kuzey Amerika'nın sıcak, sığ denizlerinde
balık sayısı, gececi fener balığı sayısına neredeyse denk olabilir...
...ve 1,80 boyundaki Hesperornis'i mıknatıs gibi kendilerine çekerler.
Hesperornis uçamıyor olabilir ama okyanus hayatına çok iyi uyum sağlamıştır.
İri, güçlü ayakları onu büyük bir çeviklikle ileri iter.
İğne keskinliğinde dişleri olan bu çeneyeye yakalanan
hiçbir şanssız balığın kaçması mümkün değil.
Sürü çok uzun süre Hesperornis'e kalmıyor.
X-balık olarak bilinen Xiphactinus.
Beslenme fırsatı kısa sürede çok sayıda X-balığı oraya çekiyor.
Beş metreden uzun boyuyla okyanustaki en iri ve hızlı balıklardan.
Geniş ağzıyla Xiphactinus bir seferde birkaç balığı yutabilir
ve kendisinin yarı boyunda avları bütün olarak yuttuğu bile olur.
Başlarda herkese yetecek kadar balık var...
...ama balık sayısı azalırken X-balıklar dikkatlerini başka bir yere veriyor.
Avcı, av olmak üzere.
Hesperornis'lerin tek seçeneği var: canlarını kurtarmak için kaçmak.
Xiphactinus daha hızlı.
Hesperornis daha çevik...
...ama X-balıkların bakış açısına göre her şey menüye dâhil...
...kendi türleri bile.
Birkaç dakika içinde ziyafet neredeyse bitiyor...
...ve avcılar yollarına devam ediyor.
Okyanusta tehlike, sadece ölümcül avcılardan kaynaklanmaz.
Denizin kendisinden de kaynaklanabilir.
Burada, tarih öncesi Avrupa'nın çevresinde
hayatı zorlaştıran gelgitlerin gücüdür.
Özellikle de en ufak yaratıklar için.
Bunlar amonit yumurtası.
Binlercesi var.
Sahile sürüklenmişler...
...kaya havuzlarına.
Burada tehlikeden uzak, gelişme şansları var.
Yumurtalar çok ufak, her biri iki buçuk santimden küçük.
İçlerindeki yavruların çıkma vakti geldi.
Jet itişiyle hareket ediyorlar
ama yeni yüzme becerilerinde ustalaşmak kolay değil.
Şu ana dek havuzlar, kreş görevi gördü
ama sular çekildikçe mahsur kaldılar.
Başkaları kaçabiliyor...
...ama çaresiz amonitler için
kreşleri bir anda ölümcül bir tuzağa dönüşebilir.
Öğle güneşinin altında havuzdaki su buharlaşmaya başlıyor.
Tamamen kurursa hepsi ölecek...
...ama hâlâ umut var.
Yavru amonitler olağanüstü bir şey yapabilir.
Her biri özgür kalmaya çalışıyor ve bu onları birlik olmaya zorluyor.
Ortak çabaları, bir arada daha etkili hareket edebilmeleri demek.
Her biri bu hareket eden gelgitle taşınıyor
ve arkadakiler tarafından bu çıplak kayanın üstünde itilerek...
...sonunda daha derin sulara kaçıyor.
Artık suyun yükselmesini bekleyebilirler...
...ama hepsi kaçamıyor.
Sayısız amonit sahilde kalıyor...
...bu yavru Pyroraptor'lar gibi leşçilere yiyecek oluyorlar.
Güçlü akıntılar, geri kalanları karadan kilometrelerce uzağa taşıyor.
Hatta bu kadar uzağa, Pasifik Okyanusu'nun kalbine.
Bu devasa atoller ve merkezlerindeki lagünler,
binlerce kilometre boyunca var olan yegâne barınaklar.
Bu nadir yerde bir tür elasmosaur olan Tuarangisaurus güvende...
...ama bu sığlıkların dışında hikâye değişiyor.
Elasmosaur'lar her gün derin sulara çıkmayı göze almak zorunda.
Atol duvarlarıdaki kanyonlar sığlıklardan zengin beslenme alanlarına açılıyor.
Derin sular sadece elasmosaur'ları değil,
onları avlayan avcıları da çekiyor.
Okyanusun en büyüğü.
On beş metrelik Mosasaurus.
Okyanus tabanından yükselen besinler, bol bol balık olmasını sağlıyor.
Hidrodinamik vücutları ve dört güçlü yüzgeç
elasmosaur'lara büyük manevra yeteneği sağlıyor...
...ama günlük beslenme akınları, zeki ve sabırlı bir avcı için
hareketlerini tahmin edilebilir kılıyor.
Mosasaurus bir pusu avcısı.
Bu devasa hayvan, kuyruğunu hızla ivme kazanmak için kullanıyor.
Bu sefer şansı yok.
Hatta çoğu av başarısız olur...
...ama burada çok sayıda elasmosaur yaşadığı için
başka bir fırsat yakalaması uzun sürmüyor.
Koyu kanyon zemininde saklanan mosasaur fark edilmeden yaklaşıp...
...genç, deneyimsiz bir elasmosaur'u bekleyebilir.
İdeal kurban.
Mosasaurus, avına öyle bir kuvvetle vurabilir ki
sadece darbesi bile öldürebilir.
Öyle süratli bir saldırı ki elasmosaur'un fark etmediği neredeyse kesin.
Okyanusta hayat tehlikeli olabilir ama sadece devler yüzünden değil.
Kaya havuzlarından kaçan yavru amonitlerin
%1'inden azı, denizde birkaç ay hayatta kalabildi...
...ama bu az sayıdaki amonit çok şanslı.
Okyanus akıntıları, onları yaşamak için ideal bir yere taşıdı:
Avrupa sahili açıklarındaki deniz çayırı yataklarına.
Buradaki amonit sürüleri, şaşırtıcı derecede farklı boylarda
ve şekillerde olabilir.
Bu garip, 1,80 boyundaki devin adı Baculites
ve deniz tabanı yakınlarında besleniyor...
...ve boyu onunla neredeyse aynı olan...
...Diplomoceras da dev bir ataş şeklinde.
Besin bolluğu sayesinde hepsi burada serpiliyor.
Plankton. Küçük kabuklular. Bazıları balık bile yiyor.
Bu yavrular, olgunlaştıklarında alacakları olağan dışı şekile dönüşmeye başladı bile.
Dışlarındaki spiral, genç Nostoceras'lar olduklarını gösteriyor.
Bunlar da yetişkin Nostoceras'lar.
Daha derin suların tabanını tercih ediyorlar.
Amonitler bu tarih öncesi okyanuslarda
neredeyse 400 milyon yıl yaşadılar.
Binlerce türleri var.
Yaşamış en başarılı hayvan gruplarından biri oldular...
...ve sıcak, ılımlı denizlerde ve hatta kutuplardaki en soğuk sularda yaşadılar.
Antarktikin çevresindeki bu donmuş deniz gibi.
Neredeyse tamamen karanlık geçen kışın ardından alçak güneş buzu eritmeye
ve mevsimlik dev bir ziyaretçinin erişimine açmaya başladı.
Morturneria, garip bir elasmosaur türü.
Sıcak kanlılar
ve vücutlarındanki ısıyı koruyan kalın bir yağ tabakasına sahipler.
Dünyanın en gizemli ve bulunması zor hayvanlarından biri.
Bu sürü Güney Amerika'dan neredeyse 3.200 kilometre uzağa göç edip
bahar gelirken buraya vardı.
Bu yılın yavruları ilk kez deniz buzuyla tanışacak.
Hava soluyan bir sürüngen için tehlikeli olabilir.
Sadece buzda boşluklar olan yerlerde soluk alabilirler.
Yetişkinler onları bulmak için dikkatle ilerlemeli
ve yavrular da yakınlarında durmalı.
Bu soğuk sular, bu devin en sevdiği yiyecek için mükemmel bir ortam.
Küçük yaratıklarla dolu kutup çamuru.
Deniz tabanının her metrekaresinde yüzlerce küçük hayvan olabilir.
Yenebilir olanları yapış yapış çamurdan ayırmak zor...
...ama zekice bir çözümleri var.
Bir ağız dolusu alıp sonra çenelerini kısmen kapatıyor
ve yiyecekleri filtrelemek için dev bir süzgeç oluşturuyorlar.
Bu şekilde beslenmek için diş geliştirmiş tek hayvan türü bu.
Morturneria yaz boyunca burada beslenecek,
kutup kışında su yeniden buz tutana dek.
Daha sıcak sularda başka zorluklarla yüzleşecekler...
...ama en becerikli hayvanlar tarih öncesi gezegenin geniş denizlerinde
her zaman yeni fırsatlar bulacaklar.
PREHISTORIC PLANET: KEŞFEDİLDİ
MOSASAUR NE KADAR HIZLIYDI?
Tarih öncesi gezegenin karalarına dinozorlar hükmediyordu
ama denizlere çok farklı bir sürüngen grubu hâkimdi:
mosasaur'lar
ve bu da onlardan birinin kafatası.
Mosasaur'lar deniz kertenkeleleriydi.
Dev, yüzen, balina boyunda bir Komodo ejderi düşünün.
KALİFORNİYA ÜNİVERSİTESİ
Konik burun, sert deri, normal uzuvlar yerinde dört yüzgeç
ve tepe üstü köpek balığı yüzgeci gibi görünen uzun bir kuyruk.
Mosasaur böyle bir şey.
En irileri Mosasaurus hoffmanni'ydi.
Bir pusu avcısıydı
ama başarısının sırrı neydi?
Hiç kımıldamadan dururken gözünüzün önünde...
GÜNEY KALİFORNİYA ÜNİVERSİTESİ
...bir anda inanılmaz hızlara çıkabilirdi.
Modern dünyada bu beceriyi timsahlar gibi sürüngenlerde görüyoruz.
Kasları kısa, inanılmaz güç patlamaları sağlayabiliyor.
Sürüngen, kertenkele oldukları için muhtemelen
Mosasaurus'ların kasları da aynı beceriye sahipti.
Ayrıca, gafil avlama şanslarını
artıracak başka bir uyumları daha vardı.
Yüzmenin karmaşık yönlerinden biri de
çabucak başlayabilmek, bir sprinterin yarışa başlamasının
muadilini yapmak için özel bir tür dinamik gerekir
ve bunu yapmanın en iyi yollarından biri, vücudunuzu C şeklinde bükmek
ve sonra vücudunuzun yan tarafıyla suyu itmektir.
Bugün balıklar bu tekniği kullanır.
Adı C-başlangıç olan bu teknik,
hareketsizken bir anda tam hıza ulaşmalarını sağlıyor.
SÜRAT - İVME - SAAT
Mosasaur'lar muhtemelen çok benzer bir şey yapabiliyordu
ama tabii çok daha büyük ölçekte.
Mosasaurus hoffmanni gibi bir dev ne hızda yüzebiliyordu peki?
Öğrenmek için Prehistoric Planet ekibi benzersiz bir bilimsel çalışma yaptırdı.
Yakın zamana dek hiç kimse bu tür performans değerlerini
ayrıntılı olarak tahmin etmeye çalışmamıştı.
Çalışmamız, bu hayvanların
becerilerini ölçmeye yönelik ilk çabalardan biri
ve aldığımız sonuçlar gerçekten oldukça çarpıcı.
VÜCUT UZUNLUĞU
Doğruluğundan emin olmak için...
11 TON 13 METRE
...dört kez hesaplandı.
KUYRUK UZUNLUĞU
Dört denemede de aynı genel sonuca ulaşıldı.
Bu hayvanlar, devasa ölçüde ivme kazanabiliyordu.
Muhtemelen bu mosasaur, vücut uzunluğunun %75'ini
bir saniyede aşabiliyordu.
Bu da o mosasaur sizden 17 metre uzaktaysa
bir saniyede %75 daha yakında olacak demektir
ve ikinci saniyede sizi geçmiş ve muhtemelen
geçerken yemiş olurdu.
Bir Mosasaurus'un çarpması,
bir tırın çarpmasına benziyordu.
Bırakın ardından gelen ısırığı, hayvanın sadece çarpması bile
çoğu avını anında öldürürdü.
Mosasaur'lar bir saniye kadar kısa sürede
saatte 48 kilometre hıza ulaşabiliyordu.
Onları muhtemelen tüm zamanların en iyi deniz avcısı yapan da bu.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü