Dinozaury rządziły planetą...
PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
...przez ponad 150 milionów lat.
Zamieszkiwały prawie każdy zakamarek globu
i występowały w niemal każdym możliwym kształcie i rozmiarze.
Niektóre były naprawdę niezwykłe.
Dowiedzieliśmy się już, że T. rex był sprawnym pływakiem.
Welociraptory były zręcznymi, opierzonymi myśliwymi,
a niektóre z dinozaurów zachowywały się dość osobliwie.
Jednak niemal codziennie dokonywane są nowe odkrycia,
dzięki którym wiemy więcej o życiu planety sprzed 66 milionów lat.
Tym razem w Prehistorycznej planecie
przedstawimy nowe zwierzęta
i świeży wgląd w ich misję poszukiwania partnerów,
wyzwania związane z wychowywaniem młodych
oraz ich tytaniczne starcia.
Podróż do epoki spektakularnych widowisk natury.
Oto Prehistoryczna planeta 2.
PREHISTORYCZNA PLANETA 2
OCEANY
Ocean.
Największe siedlisko prehistorycznej planety...
i dom jednego z największych drapieżników, jakie kiedykolwiek żyły...
gigantycznego mozazaura.
Ale nie wszystkie mozazaury to groźne piętnastometrowe potwory.
W rafie schroniła się samica fosforozaura.
Ona też należy do rodziny mozazaurów.
Jednych z najmniejszych, mierzących niecałe trzy metry.
W ciągu dnia ukrywa się przed niebezpieczeństwem.
Ale raz lub dwa razy na godzinę musi wypłynąć, by zaczerpnąć powietrza.
Jak wszyscy z jej gatunku, oddycha powietrzem atmosferycznym.
Przy innych mozazaurach wygląda na niewielką.
Ale również jest śmiertelnie niebezpieczną drapieżnicą...
i nie zawsze się ukrywa.
Gdy nadejdzie odpowiednia pora, wyruszy na łowy.
A ta nachodzi wraz z zachodem słońca.
Gdy zapada zmrok, jej podwodny świat ulega przemianie.
Teraz miliardy stworzeń zaczną wynurzać się z głębin,
by żerować przy powierzchni.
Największa masowa migracja na Ziemi odbywa się w niemal zupełnej ciemności
i można ją zobaczyć dzięki specjalnym noktowizorom.
Do najbardziej spektakularnych należą ryby z rodziny świetlikowatych.
Blada poświata to wynik reakcji chemicznej zachodzącej w ich ciałach.
Bioluminescencyjny błysk może być wykorzystany do zmylenia drapieżników.
Z kolei widziana od dołu, poświata pozwala im się wtopić
w rozświetloną księżycem powierzchnię oceanu.
Ale przed samicą fosforozaura nie zdołają się ukryć.
Ma proporcjonalnie największe oczy spośród wszystkich mozazaurów,
co pozwala jej przejrzeć iluzję i wyodrębnić swoje ofiary.
Nim nadszedł brzask,
migrująca ławica ponownie pogrążyła się w głębinach.
Samica fosforozaura też musi wrócić do swojej dziennej kryjówki.
Największe mozazaury znów żerują.
Musi poczekać do zmroku, by móc znów bezpiecznie polować.
W ciągu dnia prehistoryczny ocean dostarcza możliwości
zupełnie innemu typowi myśliwych.
W ciepłych, płytkich morzach Ameryki Północnej
ryby niemal dorównują liczebnością nocnej ławicy świetlikowatych.
I przyciągają niemal dwumetrowe Hesperornis.
Hesperornis nie potrafi latać, ale świetnie radzi sobie w oceanie.
Porusza się z wielką zwinnością dzięki dużym, mocnym nogom.
Żadna nieszczęsna ryba nie zdoła się wyrwać
z dzioba pełnego ostrych jak igły zębów.
Hesperornis nie nacieszy się zbyt długo polowaniem w samotności.
Xiphactinus, znana jako ryba X.
Wyczuwszy pożywienie, przypłynęły całą gromadą.
Mierzą ponad pięć metrów i są jednymi z największych i najszybszych ryb.
Dzięki ogromnemu pyskowi Xiphactinus może złapać kilka ryb naraz,
a znana jest z połykania w całości ofiar w połowie tak dużych jak ona.
Na początku starcza dla wszystkich.
Ale gdy ilość ryb maleje, ryby X kierują swoją uwagę gdzie indziej.
Drapieżnik stanie się ofiarą.
Hesperornis ma tylko jedno wyjście: jak najprędzej uciec.
Xiphactinus jest szybsza.
Hesperornis jest zwinniejszy.
Jednak w oczach ryby X wszystko jest pożywieniem...
nawet jej własny gatunek.
Wkrótce uczta dobiega końca...
i drapieżniki ruszają dalej.
W oceanie nie tylko drapieżnicy zwiastują niebezpieczeństwo.
Woda również jest jego źródłem.
Tutaj, wokół wysp prehistorycznej Europy,
to siła przypływu stanowi zagrożenie dla żywych istot.
Zwłaszcza tych najmniejszych.
To są jaja amonitów.
Są ich tysiące.
Zostały wypchnięte na szelf...
do skalnych basenów.
Tutaj mają szansę bezpiecznie się rozwinąć.
Jaja są maleńkie, każde ma zaledwie kilka milimetrów.
Teraz nadszedł czas, aby młode się wykluły.
Poruszają się dzięki napędowi odrzutowemu.
Ale niełatwo jest opanować tę umiejętność.
Do tej pory te baseny stanowiły wychowalnię.
Ale gdy woda się wycofuje, zostają odcięte od reszty oceanu.
Inni mogą uciec.
Jednak dla bezbronnych amonitów
wychowalnia może szybko stać się śmiertelną pułapką.
Pod wpływem południowego słońca woda w basenie zaczyna parować.
Jeśli całkowicie wyschnie, zginą.
Ale nie wszystko stracone.
Małe amonity potrafią zrobić coś niezwykłego.
Łączą się we wspólnej walce o przetrwanie.
Dzięki temu skutecznie poruszają się jako całość.
Każde z nich jest niesione przez ten maleńki, żywy przypływ,
będąc popychanym przez tych, którzy znajdują się z tyłu...
aż w końcu docierają na głębszą wodę.
Teraz czekają tylko na przypływ.
Nie wszystkim udaje się uciec.
Wiele z nich pozostawiono...
na pastwę padlinożerców, takich jak te młode pyroraptory.
Resztę z nich potężne prądy znoszą wiele kilometrów od lądu.
Nawet aż do samego serca Oceanu Spokojnego.
Te ogromne atole i laguny w ich centrum
stanowią jedyne schronienie na przestrzeni tysięcy kilometrów.
W jednym z tych nielicznych miejsc schroniły się elasmozaury Tuarangisaurus.
Jednak poza płyciznami nie jest już tak sielankowo.
Każdego dnia elasmozaury muszą zapuszczać się na głębsze wody.
Kaniony w ścianach atolu prowadzą z płycizn na bogate żerowiska.
Głęboka woda przyciąga nie tylko głodne elasmozaury,
ale i polujące na nie drapieżniki.
Największe w oceanie.
Piętnastometrowe mozazaury.
Bogate w składniki odżywcze dno przekłada się na obfitość ryb.
Opływowe ciała i cztery potężne płetwy
zapewniają elasmozaurom dużą zwrotność.
Jednak ich codzienne wyprawy na żer stają się przewidywalne
dla inteligentnego i cierpliwego myśliwego.
Mozazaur atakuje z zaskoczenia.
To ogromne zwierzę wykorzystuje ogon, by nabrać zadziwiającej prędkości.
Tym razem się nie udało.
Większość polowań kończy się porażką.
Ale żyje tu tyle elasmozaurów,
że niedługo pojawi się kolejna okazja.
Zakamuflowany na tle ciemnego dna kanionu, mozazaur może podpłynąć niezauważony...
czekając na młodego, niedoświadczonego osobnika.
Idealną ofiarę.
Mozazaury potrafią uderzyć swoją ofiarę z taką siłą,
że sam impakt ją zabija.
Tak błyskawiczny atak raczej na pewno zaskoczył elasmozaura.
Życie w oceanie jest niebezpieczne nie tylko z powodu gigantów.
Spośród amonitów, które uciekły ze skalnych basenów,
mniej niż jeden na sto przetrwał kilka miesięcy w morzu.
Te nieliczne miały wyjątkowe szczęście.
Prądy oceaniczne przeniosły je do idealnego miejsca do życia:
skupiska trawy morskiej u wybrzeży Europy.
Tutaj ławice amonitów występują w zaskakującej różnorodności rozmiarów...
i kształtów.
Ten dziwaczny, dwumetrowy olbrzym to Baculites.
Żeruje tuż przy morskim dnie.
I niemal dorównujący mu wielkością
Diplomoceras, wyglądający jak gigantyczny spinacz do papieru.
Wspaniale tu prosperują dzięki obfitości pożywienia.
Plankton. Małe skorupiaki. Niektóre nawet jedzą ryby.
Młode zaczynają nabierać
niezwykłych kształtów, które osiągną w wieku dojrzałym.
Wystająca spirala wskazuje, że to młode Nostoceras.
A to są dorosłe Nostoceras.
Preferują dno morskie w głębszych wodach.
Amonity żyły w tych prehistorycznych oceanach
przez prawie 400 milionów lat.
Są ich tysiące gatunków.
Spośród wszystkich zwierząt na Ziemi amonity odniosły niebywały sukces...
prosperując w umiarkowanych morzach, a nawet lodowatych wodach biegunowych.
Tak jak tutaj, w zamarzniętym morzu wokół Antarktydy.
Po pogrążonej w mroku zimie niskie słońce zaczyna topić lód...
czyniąc morze ponownie dostępnym dla gigantycznego, sezonowego gościa.
Morturneria, dziwny rodzaj elasmozaura.
Są stałocieplne
i mają grubą warstwę tłuszczu, która zatrzymuje ciepło w ich ciele.
To jedne z najbardziej tajemniczych i nieuchwytnych zwierząt na świecie.
To stado przemierzyło ponad 3200 km z Ameryki Południowej,
by dotrzeć tu z nadejściem wiosny.
Tegoroczne młode po raz pierwszy zetkną się z morskim lodem.
To niebezpieczne dla oddychającego powietrzem gada.
Mogą złapać oddech tylko tam, gdzie w lodzie pojawiły się szczeliny.
Dorośli szukają ich z wielką rozwagą,
a młode muszą trzymać się blisko.
Te zimne wody są doskonałym siedliskiem dla ulubionego pokarmu tego olbrzyma.
Polarne błoto pełne małych stworzeń.
Na każdym metrze kwadratowym dna morskiego mogą znajdować się setki żyjątek.
Oddzielenie pożywienia od lepkiego błota to nie lada wyzwanie.
Ale mają zgrabne rozwiązanie.
Zbierając pokarm do pysków, częściowo zamykają szczęki,
tworząc gigantyczne sito do odfiltrowywania pożywienia.
Jako jedyne wykorzystują zęby, by odżywiać się w ten sposób.
Morturneria będzie tu żerować przez całe lato,
aż do ponownego zamarznięcia wody w trakcie polarnej zimy.
W cieplejszych wodach czekają je inne wyzwania.
Ale najbardziej zaradne zwierzęta zawsze znajdą możliwości
w rozległych oceanach prehistorycznej planety.
PREHISTORYCZNA PLANETA: BEZ TAJEMNIC
JAK SZYBKI BYŁ MOZAZAUR?
Lądami prehistorycznej planety rządziły dinozaury.
Ale morza były zdominowane przez zupełnie inną grupę gadów:
mozazaury.
A to jest czaszka jednego z nich.
Mozazaury były jaszczurkami morskimi.
Takimi gigantycznymi, pływającymi waranami z Komodo wielkości wieloryba.
UNIWERSYTET KALIFORNIJSKI
Zwężony pysk, szorstka skóra, cztery płetwy zamiast normalnych kończyn
i długi ogon, który przypominał ogon rekina, ale do góry nogami.
To w zasadzie mozazaur.
Największym był Mozazaurus hoffmanni.
Atakował z zaskoczenia.
Na czym polegała tajemnica jego sukcesu?
Czając się w kompletnym bezruchu...
UNIWERSYTET POŁUDNIOWOKALIFORNIJSKI
...potrafiły błyskawicznie ruszyć do ataku.
Dzisiaj obserwujemy tę zdolność u takich gadów jak krokodyle.
Ich mięśnie pozwalają im na zrywy o potężnej mocy.
Skoro mozazaury były gadami, jaszczurkami,
to prawdopodobnie miały podobne możliwości.
Posiadały też inną zdolność,
która mogła zwiększyć element zaskoczenia.
Szybki zryw pod wodą
wymaga specjalnego rodzaju dynamiki,
odpowiednika startu sprintera z bloków.
Jednym z najlepszych sposobów jest wygięcie się w kształt litery C,
a następnie odepchnięcie się od wody bokiem ciała.
Dzisiejsze ryby tak robią.
Tak zwany C-start
pozwala im z bezruchu błyskawicznie rozwinąć maksymalną prędkość.
PRĘDKOŚĆ – PRZYSPIESZENIE – CZAS
Mozazaury prawdopodobnie potrafiły zrobić coś podobnego,
ale na znacznie większą skalę.
Jak szybko mógł pływać taki olbrzym jak Mozazaurus hoffmanni?
Aby się tego dowiedzieć, nasz zespół zlecił przeprowadzenie unikalnego badania.
Do niedawna nikt tak naprawdę nie próbował
szczegółowo oszacować tych wartości.
To jedna z pierwszych prób określenia możliwości tych zwierząt.
A uzyskane wyniki są naprawdę oszałamiające.
DŁUGOŚĆ CIAŁA
Liczono cztery razy...
12 TON 13 METRÓW
...aby wykluczyć błąd.
DŁUGOŚĆ OGONA
Wszystkie cztery próby doprowadziły do tego samego wniosku.
Te zwierzęta potrafiły generować potężne przyspieszenia.
Ten mozazaur potrafił pokonać odległość odpowiadającą 75% długości ciała
w ciągu sekundy.
Czyli jeśli ten mozazaur znajduje się 17 metrów od ciebie,
to w ciągu jednej sekundy będzie o 75% bliżej.
A w drugiej sekundzie cię prześcignie
i zapewne pożre po drodze.
Uderzenie przez mozazaura odpowiadałoby uderzeniu przez półciężarówkę.
Już sam impakt, a tym bardziej ugryzienie, które nastąpiłoby po nim,
natychmiast zabiłby wiele z jego ofiar.
Mozazaur rozpędzał się do 50 km/h
w ciągu zaledwie sekundy.
To czyni go prawdopodobnie najlepszym morskim drapieżnikiem wszech czasów.
Napisy: Daria Okoniewska