Dinozorlar gezegene...
SUNAN DAVID ATTENBOROUGH
...150 milyon yıldan uzun süre hükmettiler.
Gezegenin neredeyse her köşesinde varlardı
ve neredeyse akla gelebilecek her biçim ve boyuttaydılar.
Bazıları gerçekten olağanüstüydü.
Artık T. rex'in güçlü bir yüzücü olduğunu biliyoruz...
...Velociraptor'lar kurnazdı, tüylü avcılardı
ve bazı dinozorların çok tuhaf davranışları vardı...
...ama neredeyse her gün yapılan yeni keşifler
bu gezegende 66 milyon yıl önceki yaşam hakkında daha çok şey anlatıyor.
Bu sefer Prehistoric Planet'ta
yeni hayvanlar açığa çıkaracağız
ve eş bulma arayışlarını, aile kurarken yüzleştikleri zorlukları
ve muazzam mücadelelerini
yeni bir anlayışla kavrayacağız.
Doğanın en büyük gösterisini yaptığı zamana yolculuk.
Karşınızda Prehistoric Planet 2.
BATAKLIKLAR
Kuzeydoğu Asya'nın engin bataklıkları.
Su basmış olan bu ingin bölgede sayısız ada var.
Her biri yavaş hareket eden suyla çevrili...
...ve bu da onları yeni hayatlar için olası sığınaklar hâline getiriyor.
Genç bir pterosaur, bir azhdarchid. Doğalı daha birkaç saat olmuş.
Bir adada olması
ilk adım atma denemelerini güvenlik içinde yapmasını sağlıyor.
Duruma alıştı, artık kanatlarını deneme vakti.
Düzgün çalışmalarını sağlamak için alıştırma yapması gerekecek.
Henüz sadece 30 santim boyunda olsa da
kanat açıklığı dokuz metreyi aşan bir deve dönüşecek
ve bunu yapmak için bol miktarda besine ihtiyacı var...
...bu küçük adaların sağlayamayacağı bir şeye.
Buradan ayrılıp
adasını çevreleyen bataklık ormanlarında beslenmesi gerekecek.
İlk uçuşlar her zaman zorludur, özellikle de açık su üstünde.
Bugün hafif bir meltem esiyor.
Bu, fazladan kaldırma gücü sağlayarak yardımcı olacak...
...ama bu yavru henüz yeterince güçlü değil.
Shamosuchus. Dört buçuk metrelik yırtıcılar.
Ada güvenlik sağlıyor olabilir
ama çevresindeki suyun sağlamadığı kesin.
Kalkış mükemmel olmazsa irtifa kazanmak zor olur...
...ve bu yükseklik yeterli değil.
Daha iyi uçan bazıları
ormanın güvenliğine vardı bile.
Diğerleri henüz denemedi.
Neredeyse mucizevi bir kurtuluş
ve artık ödülünü toplama zamanı.
Bu zengin bataklık ormanlarında ihtiyacı olan tüm besini bulabilir.
Güney Amerika'nın sulak alanlarında
uzun yaz günleri daha da büyük bir ziyafeti körüklüyor.
Bu bataklıklar her türden hayvanla dolup taşıyor...
...ve avcılar toplanmaya başladı.
Doksan santimlik yırtıcı zargana.
Dev bir Austroraptor'ın öğle yemeği.
Bunlar Velociraptor'ların akrabaları ama çok daha iriler.
Baştan kuyruğa altı metre uzunlukta ve 360 kilodan uzunlar...
...ve timsahınkilere benzeyen dişleriyle
bu dinozorlar balık yakalama konusunda çok yetenekliler.
Yılın büyük bölümünde yalnız avlanırlar
ama yaz boyunca balık sayısı artınca
Austroraptor'ların da sayısı artar.
En irileri, en iyi avlanma bölgelerini sahiplenmeye çalışırlar.
Rakiplere müsamaha etmezler.
Henüz yetişkin olmayanlar için yılın en zor dönemi.
Hâlâ yavru tüylerine sahip olan bu genç erkeğin
balık avlayacak iyi bir yer bulma umudu çok düşük.
Yine de burada yiyecek bulmanın başka yolları da var.
Bu kadar çok yiyecek olunca yetişkinler çok müsrif oluyor.
Sıklıkla balığın sadece en iyi yerlerini yiyorlar...
...ve bir yavru için artıklar yeterli oluyor...
...ama bu çok riskli.
Başarmak için sinsi olmak zorunda.
Berelendi ve elleri boş...
...ama çevresinde hâlâ ziyafet çeken yetişkinler varken
başka bir fırsat yakalayabilir.
İki yetişkin balık avlanacak en iyi yer için dövüşüyor.
Yavrunun harekete geçme...
...ve gitme vakti.
Başardı.
Hem artıklardan da fazlası.
Dersini aldı
ve gelecek yıl iyi şartlar yeniden başladığında
belki de kendine ait bir avlanma yeri için meydan okuyabilecek.
Kuzey Madagaskar'da şartlar değişmeye başladı bile.
Aylardır yağan ilk yağmur kuruyan toprakları canlandırıyor.
Göletler ve kanallar yeniden dolarken hayvanlar geri geliyor...
...ve hepsi dinozor değil.
Bu çamurlu göletlerde...
...bir canavar gizleniyor.
Beelzebufo, şeytan kurbağası.
O kadar iri ki küçük bir dinozoru tek parçada yutabilir...
...ama bu erkek avlanmaya gelmedi.
Kendine bir eş arıyor.
Dişi şeytan kurbağaları zor beğenir, bu yüzden iyi bir yer bulmalı.
Ancak o zaman onları gelmeye ikna edebilir.
Kalın sesli vıraklamaları çok uzaklara erişiyor.
Umduğu şey bu değildi.
On beş metre boyundaki rapetosaur'lar.
Buraya çamur banyosu yapma fırsatı için geldiler.
Beelzebufo için zamanlamaları daha kötü olamazdı.
Göletleri artık 70 tonluk sauropod'ların altında.
Zaman kısa.
Dişi şeytan kurbağaları sadece yağmur mevsiminin başında çiftleşir.
Ona yeni bir gölet gerek.
Bir tane var.
Oraya ulaşmak tehlikeli olacak.
Nihayet vardı...
...ama fark edildi.
Ona boş yere şeytan kurbağası denmiyor.
Yeniden şarkı söylemeyi deneme vakti...
...ama tatmin olmuş sauropod'ların sesi yüzünden kendisini duyuramıyor.
Şansına,
rapetosaur'ların çamurda yuvarlanmaktan daha çok sevdiği tek şey var...
...o da yemek.
Aç sürü, yoluna devam ediyor...
...ama arkalarında faydalı bir şey bırakıyorlar.
Su dolu, düzinelerce dev ayak izi.
Bir Beelzebufo'nun eş arayışına devam edebilmesi için mükemmel.
Şeytan kurbağası burada hayatta kalabiliyor
çünkü her yıl mevsim yağmurlarıyla araziyi sel basıyor...
...ama iklimin değiştiği başka yerlerde
yağmur yağacağı o kadar kesin değil.
Kuzey Amerika'daki bu iç havza geçmişte birkaç metre suyla doluydu...
...ama 10 yıl süren kuraklık nedeniyle artık kurudu.
Yine de burada kalan bazı dinozorlar var.
Bir pachycephalosaur sürüsü,
kalın, kubbe şeklinde kafatasları olan tuhaf yaratıklar.
Meyve ve yapraklarla beslenmeyi tercih ederler...
...ama artık kökle ve böceklerle idare etmeye mecburlar.
Sürünün başında iri bir erkek var.
Düzeni sağlıyor ki herkes huzur içinde yiyecek arayabilsin...
...ama sürüde bir sorun çıkmak üzere.
Genç erkek, ağırlığını koymak istiyor.
Egemen erkeğin ona haddini bildirmesi ya da sürüden kovmasının vakti geldi.
Renkli başlığıyla gösteriş yaparak...
...genç erkeği korkutmaya çalışıyor...
...ama o kadar kolay geri adım atmayacak.
Yirmi beş santim kalınlıktaki kafatasları çarpışmalardan ölmelerini engelliyor.
Yaşlı erkek daha ağır
ama genç olan daha çevik ve daha çok enerjisi var
ve bu da ona avantaj sağlıyor.
Bir zafer böğürtüsü...
...ama fazla erken.
Kaybeden, ağır bir bedel ödemek zorunda.
Sürgün.
Yalnızken başının çaresine bakması zor olacak...
...ama su, yakın zamanda bu topraklara dönmezse
buradaki hayat kazanan için de kolay olmayacak.
Bu büyük kıta boyunca
260.000 kilometrekareye yakın bataklık alan var...
...ve çoğu, yıl boyunca su altındadır.
Baharda burada
yetişen bitkiler, toplanan sürüler için mükemmel meralar yaratır...
...ama çok sayıda otoburun olduğu yerde...
...büyük avcılar da olur.
T. Rex...
...gezegenin en güçlü kara yırtıcılarından biri.
Genelde avlarına pusu kurarlar...
...ama bu kadar çok izleyen varken...
...saldırmak için doğru zaman değil.
Hava kararırken
açıkta otlayan bazı sürüler sığınmak için
ormana çekiliyor.
Artık şans yırtıcılardan yana.
Tyrannosaur'lar, tüm dinozorlar içinde en büyük gözlere sahip olanlardır,
bu da az ışıkta çok iyi görmelerini sağlar...
...ve ayaklarındaki yastıklar sayesinde ormanda neredeyse ses çıkarmadan
hareket edebilirler.
Bir edmontosaur grubu.
Zırhları yok
ama T. rex'ler kadar iri ve onlardan iki kat hızlılar.
Birini yakalamak için zekâ gerek.
Avcıların her biri dikkatle pozisyon alıyor.
Sonra biri bilinçli olarak ses çıkarıyor.
Edmontosaur'lar dikkat kesildi.
Artık avcıların yakında olduğunu biliyorlar
ama tam olarak nerede olduklarını bilmiyorlar.
Tuzağı kurma vakti.
Bir T. Rex fırlıyor.
Sürü paniğe kapılıp diğer T. rex'lerin beklediği yere koşup pusuya düşüyor.
Tarih öncesi gezegenimizin bataklıklarında...
...yaşamış en büyük kara yırtıcılarından biri tarafından...
...mükemmel şekilde uygulanan bir plan.
PREHISTORIC PLANET: KEŞFEDİLDİ
PACHYCEPHALOSAUR GERÇEKTEN KAFA ATAR MIYDI?
Bu bir pachycephalosaur kafatası,
beş metrelik bir otobur.
Yıllarca araştırmamıza rağmen
kafasının neden böyle tuhaf bir şekli olduğunu anlamaya çalışıyoruz.
En dikkat çekici özellikleri elbette...
DOĞA TARİHİ MÜZESİ
...kafalarındaki bu çok garip kubbe.
Çevresinde bir dizi yumru, kabarcık ve şişlik var.
Ejderhalara çok benziyorlar.
DOĞA TARİHİ MÜZESİ
Bu kalın, kubbeli kafataslarını görünce ki kalınlıkları 30 santime çıkabiliyor,
çok güçlü oldukları sanılmıştı.
Toplumsal hiyerarşi yarışlarında birbirlerine kafa atmak için
kullandıkları ihtimali akla gelmişti.
Günümüzde Kanada koyunu gibi hayvanlar böyle yapar.
Kalın kafatası, beynin hasar görmesini engeller...
...ama bu durum, pachycephalosaur'un kubbeli başını tam olarak açıklıyor mu?
Bazı paleontologlar, kafatasının içine bakmaları gerektiğini düşündüler.
Birkaç pachycephalosaur kubbesini kestiler
ve bunu yapınca gördüler ki belki de kafatasları bu doğrudan darbelere
dayanabilecek kadar güçlü değildi.
Ama keşfettikleri başka bir şey, kubbenin farklı bir kullanımı olabileceğine işaret.
Yüzeyinde küçük liflerden oluşan bir ağın izi vardı.
Belki de eşlerinin dikkatini çekmek için kullandıkları
parlak renkli bir deriyi tutuyorlardı.
Bu yeni teori, yeni bir keşfin yapıldığı 2013'e dek
kabul görmüş gibiydi.
Bulunan bir pachycephalosaur'un
kafasının tepesinde çok sayıda yara izi olduğu görüldü
ve tek seferlik bir şey değildi.
Geri dönüp tarihî müze koleksiyonlarına baktılar
ve farklı pachycephalosaur'ların benzer bölgelerinde
bu lezyonlara ait birçok delil olduğunu keşfettiler.
Bu, muhtemelen kafa attıklarını gösteren iyi bir delil.
Pachycephalosaur'un kafatası
beynini koruyacak kadar güçlü müydü yani?
Öğrenmek için bilim insanları en son tarama teknolojisini kullandılar.
Kemiklerin sanal modellerini çıkarmak için CT taramalarını kullanabilir
ve sonra bir uçak parçası ya da suni kalçalar gibi
üstlerinde muhtelif mühendislik testleri yapabiliriz.
Bu, delilin son parçasını sağladı.
Testler, kubbelerin
devasa miktarda güçlere dayanabileceğini gösterdi.
Amerikan futbolunda sporcuların çarpıştığında maruz kaldıkları
güç kadar sayılır.
Artık kafalarını hem korkunç bir silah
hem de renkli bir sunum için...
...kullandıklarına inanıyoruz.
Tarih öncesi dünyada patronun kim olduğunu göstermek için iki yöntem.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü