Dinozaury rządziły planetą...
PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
...przez ponad 150 milionów lat.
Zamieszkiwały prawie każdy zakamarek globu
i występowały w niemal każdym możliwym kształcie i rozmiarze.
Niektóre były naprawdę niezwykłe.
Dowiedzieliśmy się już, że T. rex był sprawnym pływakiem.
Welociraptory były zręcznymi, opierzonymi myśliwymi,
a niektóre z dinozaurów zachowywały się dość osobliwie.
Jednak niemal codziennie dokonywane są nowe odkrycia,
dzięki którym wiemy więcej o życiu planety sprzed 66 milionów lat.
Tym razem w Prehistorycznej planecie
przedstawimy nowe zwierzęta
i świeży wgląd w ich misję poszukiwania partnerów,
wyzwania związane z wychowywaniem młodych
oraz ich tytaniczne starcia.
Podróż do epoki spektakularnych widowisk natury.
Oto Prehistoryczna planeta 2.
PREHISTORYCZNA PLANETA 2
BAGNA
Rozległe bagna północno-wschodniej Azji.
W obrębie tego nisko położonego terenu znajdują się niezliczone wyspy.
Każda z nich otoczona jest wolno płynącymi wodami...
a to czyni je potencjalnymi ostojami dla nowego życia.
Młody pterozaur, azdarch. Ma zaledwie kilka godzin.
Wykluwszy się na wyspie,
może stawiać pierwsze nieśmiałe kroki w poczuciu bezpieczeństwa.
Młode stanęło już na nogach, więc czas wypróbować skrzydła.
Potrzeba trochę praktyki, by prawidłowo ich używać.
Choć ma tylko 30 cm wzrostu,
wyrośnie na olbrzyma o dziewięciometrowej rozpiętości skrzydeł.
A to wymaga dużej ilości pożywienia...
którego ta maleńka wyspa nie jest w stanie zapewnić.
Młode musi ją opuścić,
by móc żerować w bagnistych lasach, które otaczają wyspę.
Dziewicze loty są zawsze trudne, zwłaszcza gdy odbywają się nad wodą.
Dzisiaj wieje lekki wiatr.
To pomoże w odbiciu się od ziemi.
Jednak to młode nie jest jeszcze dość silne.
Shamosuchus. Czteroipółmetrowy drapieżnik.
Ta wyspa może i jest bezpieczna,
ale otaczające ją wody z pewnością nie.
Jeśli start nie jest idealny, trudno później nabrać wysokości.
To młode leci zbyt nisko.
Silniejsze osobniki niemal dotarły już do bezpiecznego lasu.
Reszta musi w końcu zdobyć się na odwagę.
Cudem udało się mu uciec.
Teraz może odebrać swoją nagrodę.
W tych zasobnych bagiennych lasach jest wszystko, czego potrzebuje.
Na mokradłach Ameryki Południowej
długie, letnie dni sprzyjają ucztowaniu.
Bagna tętnią różnego rodzaju życiem.
I przyciągają myśliwych.
Niebezpieczna, niemal metrowa belona.
Obiad dla olbrzymiego austroraptora.
Są krewnymi welociraptorów, ale znacznie od nich większymi.
Sześć metrów od głowy do ogona i ponad 360 kilogramów wagi.
Dzięki zębom podobnym do krokodylich
te dinozaury potrafią świetnie łapać ryby.
Przez większość roku polują w pojedynkę.
Lecz kiedy latem przybywa ryb,
przybywa też austroraptorów.
Najwięksi próbują zachować najlepsze łowiska dla siebie.
Nie będą tolerować rywali.
To wymagająca pora roku dla tych, którzy nie są jeszcze w pełni sił.
Ten młody samiec, wciąż pokryty pisklęcym pierzem,
nie łudzi się, że zdobędzie dostęp do dobrego łowiska.
Ale istnieją inne sposoby na zdobycie posiłku.
Przy takiej obfitości pożywienia dorosłe osobniki są bardzo rozrzutne.
Często zjadają tylko najbardziej smakowite kąski.
Z kolei młody osobnik z chęcią zadowoli się resztkami.
Choć to ryzykowne.
Musi wykazać się sprytem, by odnieść sukces.
Poobijany i z pustymi łapami.
Ale póki dorosłe osobniki ucztują, może jeszcze nadarzyć się okazja.
Dwoje dorosłych walczy o najlepsze łowisko.
Pora ruszyć do akcji...
i się zmywać.
Udało się.
Zdobył więcej niż ochłapy.
Wnioski wyciągnięte.
Kiedy za rok warunki znów będą sprzyjać,
może uda mu się zdobyć prawo do własnego łowiska.
Na północnym Madagaskarze warunki już się zmieniają.
Pierwszy od miesięcy deszcz odżywia spieczoną ziemię.
Gdy zbiorniki i kanały się napełniają, wracają również zwierzęta.
Nie tylko dinozaury.
W błocie czai się...
potwór.
Beelzebufo, diabelska ropucha.
Jest tak duża, że może w całości połknąć małego dinozaura.
Ale ten samiec nie przybył na łowy.
Rozgląda się za partnerką.
Samice diabelskich ropuch są wybredne, więc musi znaleźć dobre miejsce.
Tylko wtedy zdoła je skusić.
Jego niski rechot niesie się po okolicy.
Nie do końca na to liczył.
Piętnastometrowe rapetozaury.
Przybyły tu z nadzieją na kąpiel błotną.
Z punktu widzenia Beelzebufo nie mogły wybrać gorszej chwili.
Jego kałuża leży teraz pod 70 tonami zauropoda.
A czas ucieka.
Samice diabelskich ropuch łączą się w pary tylko na początku pory deszczowej.
Potrzebuje nowej kałuży.
Tu jest jedna.
Droga do niej będzie ryzykowna.
Nareszcie się udało...
ale został zauważony.
Nie bez powodu jest znany jako diabelska ropucha.
Pora wrócić do śpiewania...
ale zagłuszają go odgłosy zadowolonych zauropodów.
Na szczęście
coś sprawia rapetozaurom jeszcze większą przyjemność niż wylegiwanie się w błocie...
i jest to jedzenie.
Głodne stado rusza dalej...
przy okazji zostawiając za sobą coś przydatnego.
Dziesiątki wielkich tropów, które wypełniają się wodą.
Idealne miejsce dla Beelzebufo na kontynuowanie zalotów.
Diabelska ropucha może tu przetrwać,
ponieważ co roku te tereny są zalewane przez sezonowe deszcze.
Jednak w niektórych miejscach zmieniający się klimat sprawia,
że deszcze są mniej pewne.
Ten śródlądowy akwen w Ameryce Północnej zalewała niegdyś dość głęboka woda.
Ale po bezdeszczowej dekadzie jest teraz suchy jak pieprz.
Mimo to niektóre dinozaury wciąż się tu kręcą.
Stado pachycefalozaurów,
dziwacznych stworzeń o grubych, kopulastych czaszkach.
Najchętniej żywią się owocami i liśćmi...
ale teraz muszą zadowolić się korzeniami i owadami.
Na czele stada stoi duży samiec.
Pilnuje porządku, dzięki czemu wszyscy mogą w spokoju szukać pożywienia.
Ale kłopoty pojawiają się wewnątrz stada.
Młody samiec zaczyna się panoszyć.
Pora, by samiec alfa odesłał go do szeregu bądź wyrzucił ze stada.
Prezentuje swoje barwne oręże...
by onieśmielić młodszego samca.
Jednak ten nie zamierza się wycofać.
Grube na 25 cm czaszki pozwalają im przetrwać potężne, czołowe zderzenia.
Starszy samiec jest cięższy,
ale młodszy jest zwinniejszy i bardziej wytrzymały,
a to przechyla szalę na jego korzyść.
Okrzyk zwycięstwa.
Przedwczesny.
Przegrany płaci wysoką cenę.
Wygnanie.
Nie będzie mu łatwo przetrwać samemu.
Ale życie zwycięzcy też nie będzie usłane różami,
o ile woda wkrótce nie wróci na te tereny.
Na całym tym rozległym kontynencie
znajduje się około 260 000 km2 bagien...
a większość z nich pozostaje zalana przez cały rok.
Wiosną świeża roślinność tworzy doskonałe żerowiska dla gromadzących się stad.
Ale tam, gdzie zjawia się duża liczba roślinożerców...
pojawiają się też drapieżniki.
T. Rex...
najpotężniejsze drapieżniki lądowe na planecie.
Zazwyczaj zasadzają się na ofiarę...
ale przy tak wielu czujnych oczach...
nie jest to odpowiedni moment na atak.
Gdy zapada zmrok część stad, które pasły się na otwartej przestrzeni,
szuka schronienia w lesie.
Teraz szanse odwracają się na korzyść drapieżników.
Tyranozaury mają największe oczy spośród wszystkich dinozaurów,
dzięki czemu doskonale widzą w słabym świetle.
I są w stanie poruszać się po lesie niemal bezszelestnie
dzięki poduszkom na łapach.
Grupa edmontozaurów.
Nie posiadają pancerza,
ale są tak duże jak T. rex i dwa razy szybsze.
Złapanie jednego z nich wymaga sprytu.
Każdy z łowców ostrożnie ustawia się na pozycji.
Następnie jeden celowo hałasuje.
Edmontozaury są zaniepokojone.
Wiedzą, że myśliwi są blisko,
ale nie wiedzą dokładnie gdzie.
Czas rozpocząć obławę.
Jeden T. rex rusza naprzód.
Stado panikuje i wpada w zasadzkę, gdzie czeka już na nie drugi T. rex.
Doskonale wykonany plan...
przez jednego z największych drapieżników, które kiedykolwiek żyły...
na bagnach naszej prehistorycznej planety.
PREHISTORYCZNA PLANETA: BEZ TAJEMNIC
CZY PACHYCEFALOZAUR UŻYWAŁ GŁOWY DO WALK?
To czaszka pachycefalozaura,
pięciometrowego roślinożercy.
Mimo wielu lat badań,
wciąż próbujemy zrozumieć, dlaczego miał tak dziwacznie ukształtowaną głowę.
Charakterystyczną cechą pachycefalozaurów...
MUZEUM HISTORII NATURALNEJ
...jest ta dziwna kopuła na głowie.
Wokół niej znajduje się szereg bardzo dziwnych guzków i kolców.
Nadają mu wygląd smoka.
MUZEUM HISTORII NATURALNEJ
Kiedy odkryto te kopulaste czaszki, grube nawet na 30 centymetrów,
uznano, że są bardzo wytrzymałe.
Pomyślano, że były używane do walki o pozycję w stadzie.
Współcześnie zwierzęta takie jak muflony zderzają się głowami.
Gruba czaszka pomaga chronić ich mózgi przed uderzeniami.
Ale czy to w pełni tłumaczy kopulastą głowę pachycefalozaura?
Paleontolodzy uznali, że muszą zbadać wnętrza tych czaszek.
Odkroili kilka kopuł pachycefalozaurów.
Okazało się, że być może nie były wystarczająco mocne,
by wytrzymać te czołowe zderzenia.
Odkryli jednak coś, co sugeruje, że kopuła miała inne zastosowanie.
Jej powierzchnię pokrywała siatka drobnych włókien.
Być może zasilały jaskrawo zabarwioną skórę,
używaną do wabienia partnerki.
Tę nową hipotezę uznawano do 2013 roku,
kiedy to dokonano nowego odkrycia.
Znaleziono pachycefalozaura
ze śladami wskazującymi na to, że przeżył wielokrotne obrażenia górnej części głowy.
I wcale nie był wyjątkiem.
Przejrzano kolekcje muzealne i odkryto,
że istnieje sporo dowodów na istnienie tych lezji,
podobnie umiejscowionych, u wielu różnych pachycefalozaurów.
Zatem prawdopodobnie zderzały się głowami.
To w końcu czaszka była dość mocna, by ochronić mózg pachycefalozaura?
Aby się tego dowiedzieć, naukowcy wykorzystali tomograf.
To umożliwiło stworzenie wirtualnych modeli kości
i poddanie ich różnym badaniom inżynierskim –
tak jak testuje się samoloty czy protezy biodra.
Tak uzyskano ostateczny dowód.
Kopuły pachycefalozaurów istotnie mogły wytrzymać potężny impet.
Taki, z jakim wpadają na siebie zawodnicy amerykańskiego futbolu.
Obecnie uważamy, że pachycefalozaury używały głów
zarówno jako potężnej broni...
jak i barwnego wabika.
Na dwa sposoby demonstrowały, kto rządzi w ich prehistorycznym świecie.
Napisy: Daria Okoniewska