Khủng long thống trị hành tinh...
DAVID ATTENBOROUGH TƯỜNG THUẬT
...trong hơn 150 triệu năm.
Chúng ở hầu hết mọi nơi trên thế giới,
có hầu hết mọi hình dạng và kích thước ta có thể tưởng tượng.
Một số thực sự phi thường.
Ta biết khủng long bạo chúa bơi cực kì tốt,
Velociraptor là thợ săn lông lá xảo quyệt,
và một số loài khủng long có hành vi rất kì lạ.
Nhưng những khám phá mới được phát hiện hầu như mỗi ngày
cho ta biết thêm về sự sống trên hành tinh này 66 triệu năm trước.
Lần này, trong Hành Tinh Thời Tiền Sử,
chúng tôi tiết lộ những con vật mới...
và kiến thức mới về hành trình tìm bạn đời của chúng,
những thách thức phải đối mặt khi nuôi dạy một gia đình...
và những trận chiến vĩ đại của chúng.
Hãy du hành đến thời điểm khi thiên nhiên đang ở giai đoạn tuyệt vời nhất.
Đây là Hành Tinh Thời Tiền Sử 2.
HÀNH TINH THỜI TIỀN SỬ 2
VÙNG ĐẤT CẰN CỖI
Đây là dải dung nham lớn nhất từng chảy trên Trái đất trong 100 triệu năm.
Vùng Deccan ở miền trung Ấn Độ,
một nơi khủng khiếp
và chắc chắn không phải nơi bạn nghĩ sẽ có khủng long.
Ấy vậy mà các loài vật khổng lồ vẫn liều mạng đến đây.
Isisaur.
Và tất cả đều là con cái.
Dung nham đã chảy ở vùng Deccan quá lâu
nên có những nơi còn dày hơn cả nghìn mét.
Mỗi mùa xuân, những con cái rời khỏi mái nhà an toàn trong rừng
để thực hiện hành trình đầy nguy hiểm vào những vùng đất xấu này.
Chúng có thể chọn con đường an toàn qua dung nham đông cứng, nguội lạnh...
nhưng ở đây có những mối nguy hiểm khác.
Ngoài hơi nước, một hỗn hợp chết người của khí cacbonic và hy-đrô sunfua
phun ra từ miệng núi lửa.
Trong không khí mát mẻ trước bình minh,
những khí nặng này chìm xuống
để tạo ra một lớp khí ngột ngạt, khó nhìn thấy.
Chỉ cần hít vài lần là đủ để toi mạng.
Nhưng Isisaur có một lợi thế quan trọng.
Nhờ cái cổ dài, đầu của chúng có thể vươn cao hơn lớp khí độc.
Nhưng phía trước là một nơi mà điều này sẽ khó xảy ra.
Chúng đang tiến vào vùng trũng,
nơi loại khí chết người đặc biệt dày.
Với những con cái này, đã có gì đó bất ổn.
Và tệ hơn, khi mặt trời mọc và làm không khí nóng lên,
lớp khí thậm chí còn bay cao hơn.
Chiếc cổ dài không còn khả năng bảo vệ đàn khủng long.
Chúng phải mau chạy trốn lên vùng đất cao hơn.
Đoạn đường tuy dốc, nhưng không khí sẽ trong lành hơn.
Cuối cùng cũng thoát.
Và phía trước là điểm đến cuối cùng.
Một hòn đảo núi lửa trên bầu trời,
vươn cao lên khỏi những vùng đất xấu nguy hiểm này.
Miệng núi lửa khổng lồ, gọi là hõm chảo, cho chúng một cái tổ chung an toàn.
Biển khí độc xung quanh giúp xua đuổi những kẻ săn mồi...
và hệ thống sưởi địa nhiệt sẵn có biến nó thành cái lồng ấp lý tưởng.
Mỗi con mẹ đào một cái rãnh dài chừng hai mét trên cát ấm
để chứa hơn 20 quả trứng to cỡ quả dưa.
Trứng giờ đã an toàn trong hõm chảo,
nhưng đây mới chỉ là phần khởi đầu câu chuyện.
Sau vài tháng nữa,
hàng trăm con non tí hon sẽ nở ra để đối mặt với thế giới hoang tàn này.
Nếu có con nào sống sót,
chúng sẽ cần sự thay đổi điều kiện sống thật đúng lúc.
Vùng đất xấu của hành tinh thời tiền sử
là thách thức đối với cả khủng long.
Cảnh quan kì lạ
được chạm khắc bởi những cơn gió thổi qua và những dòng sông cổ rộng lớn này
có vẻ thiếu sự sống.
Nhưng tại châu Á này,
ẩn mình trong những hẻm núi hẹp...
là một gia đình Velociraptor mới.
Những con non chỉ mới vài tuần tuổi.
Có vẻ như ở nơi cằn cỗi như vậy, chúng phải đối mặt với tương lai vô định.
Sự sống của chúng phụ thuộc sự kiện kì lạ, không phải ở đây, mà cách xa hàng cây số.
Băng qua sa mạc nóng bỏng là một khu rừng bị mắc kẹt trong biển cát.
Sự chuyển mùa mang lại nguồn nước hiếm hoi cho khu vực này.
Những hàng cây dương khổng lồ
đánh dấu sự xuất hiện của nó bằng rất nhiều chiếc lá bổ dưỡng.
Một nam châm thu hút nhiều động vật đói đến.
Titanosaur Mông Cổ nhập hội với Nemegtosaur cổ dài...
và đi cùng chúng là con Prenocephale nhỏ hơn rất nhiều.
Nhưng có một chướng ngại vật.
Cao nguyên bao la này.
Và cách duy nhất để đến được khu rừng là đi qua hẻm núi như mê cung này.
Vừa bước vào, đàn khủng long trở nên lo lắng.
Đây là nơi lý tưởng để phục kích.
Các con Velociraptor đang đợi.
Nhưng chúng không thể nào tấn công một con Titanosaur.
Thay vào đó, thành công phụ thuộc vào những thợ săn khác đang rình mồi.
Lũ Tarbosaur.
Phiên bản châu Á của khủng long bạo chúa.
Khi thú săn mồi đến gần, sự hoảng loạn lan rộng.
Chỉ có con Prenocephale có thể trốn lên vùng đất cao hơn.
Và đây là điều đàn Velociraptor đang chờ đợi.
Cuối cùng đàn Velociraptor cũng có thể tiến hành phục kích.
Thành công rồi.
Nhờ cùng tác chiến, chúng đã kiếm được bữa ăn cho cả gia đình.
Lũ Tarbosaur cũng thành công.
Với thú săn mồi, giai đoạn này thức ăn khá dư dả.
Và đối với Velociraptor, đây là thời điểm hoàn hảo để sinh con đẻ cái.
Có bố mẹ thông minh, chu đáo sẽ giúp con non có khởi đầu tuyệt vời.
Và ở vùng đất xấu ở châu Á này,
có rất ít khủng long bố mẹ tận tụy hơn những con này.
Một đàn Corythoraptor đang làm tổ.
Vài ngày trước, những con cái đã đẻ trứng trên những gò tròn này.
Nhưng công việc ấp trứng là của những con đực.
Và việc đó không hề dễ dàng.
Bị phơi nắng giữa trưa, chẳng mấy chốc trứng sẽ chín.
Nhưng những con bố dùng đuôi rộng và lông cẳng tay
để tổ trứng được ở dưới bóng râm.
Và chúng phải trả giá đắt.
Phải chịu đựng hàng giờ dưới cái nóng thiêu đốt.
Cuối cùng, khi trời tối mát mẻ, con đực có thể rời đi để tìm thức ăn.
Giờ là lúc ta thấy lợi ích của việc làm tổ theo đàn.
Thay vì tất cả rời đi cùng một lúc, đàn Corythoraptor thay phiên nhau.
Vì vậy, luôn có một người hàng xóm để mắt đến nguy hiểm.
Nhưng đến cả tổ dân phòng của khu phố cũng không thể đảm bảo an toàn cho trứng.
Một con Kuru kulla cái, họ hàng của Velociraptor.
Dù đói meo, nhưng nó vẫn cảnh giác
mỏ và móng vuốt khỏe mạnh của đàn Corythoraptor.
Nhưng nó có một lợi thế quan trọng.
Tầm nhìn ban đêm của nó tốt hơn so với chủ của những cái tổ.
Nếu không gây tiếng động, nó có thể lẻn vào bầy mà không bị phát hiện.
Nó cẩn thận chọn mục tiêu.
Đây là cơ hội của nó.
Nhưng không phải để tấn công.
Con thú săn mồi này cũng là một tên trộm.
Nó sẽ ăn càng nhiều trứng càng nhanh càng tốt.
Hết giờ rồi. Nó đã bị phát hiện.
Một quả trứng cuối cùng để mang đi.
Giờ nó có cơ hội thưởng thức quả trứng bị đánh cắp trong yên bình.
Nhưng tên trộm này biết chia sẻ chiến lợi phẩm.
Nó gọi con đến bằng âm thanh rừ rừ này.
Các con của nó mới rời khỏi tổ chưa lâu.
Chúng cần học rằng vật thể mới kì lạ này là thức ăn.
Và học cách đập vỡ trứng.
Có thể đập bằng mỏ hoặc móng vuốt.
Vỡ rồi, có lẽ do may mắn nhiều hơn là kĩ năng.
Nhưng vẫn là bài học quan trọng cho thế hệ trộm trứng tiếp theo này.
Ở vùng đất xấu, sự thoải mái của những đêm mát mẻ
nhanh chóng tiếp nối bằng sự trở lại của sức nóng dữ dội từ tia nắng mặt trời.
Nhiệt độ trên bề mặt cát có thể lên tới hơn 70 độ C.
Giọt nước nào ở đây cũng thấm đi hoặc bay hơi trong vài giây.
Đây là một trong những nơi khô hạn nhất trên Trái đất.
Không có nước, không con vật nào có thể tồn tại.
Ấy vậy mà đây lại là nhà của những con Tarchia nhỏ này.
Chúng là loài ankylosaur sống ở sa mạc.
Được trang bị vũ khí hạng nặng là những chiếc đuôi khổng lồ hình dùi cui.
Những đốm tối bảo vệ mắt của Tarchia trước ánh mặt trời chói lọi.
Và đây là âm thanh
của hệ thống điều hòa không khí riêng của Tarchia.
Chiếc mũi lớn của chúng làm mát không khí khi nó rời khỏi cơ thể,
ngưng tụ và nhờ vậy, tiết kiệm nguồn nước quý giá với mỗi hơi thở.
Nó cho phép chúng sinh tồn trong thời gian dài mà không cần uống nước
khi chúng đi kiếm ăn.
Nhiệt độ cao ở đây tạo ra những cơn gió dữ dội,
tạc khắc những tảng đá thành hình dạng phi thường.
Nhưng chúng cũng tước đi các lớp đất.
Tuy nhiên, một số loài thực vật có thể bén rễ trong các vết nứt giữa các tảng đá.
Bất kì miếng ăn ít ỏi nào cũng đáng để tranh giành.
Từng phút trôi qua, mặt trời lên cao hơn.
Chẳng mấy chốc, tất cả bóng râm sẽ biến mất.
Và ngay cả chúa tể của sa mạc đôi khi cũng cần thức uống.
Giống như nhiều người du mục,
con Tarchia ghi nhớ bản đồ sa mạc
và có thể đi qua các vùng đất trống hết sức chuẩn xác.
Chúng nhớ những nơi hiếm hoi có suối tự nhiên.
Những ốc đảo sa mạc như thế này.
Một cứu cánh cho các con vật có thể tìm thấy ốc đảo.
Prenocephale.
Xung quanh ốc đảo thường rất căng thẳng...
nhưng sự phô diễn sức mạnh có thể ngăn chặn một trận chiến nguy hiểm.
Cuối cùng, con Prenocephale cho thấy nó khá phiền toái.
Nhưng con Tarchia trưởng thành lại là vấn đề khác.
Nhất là một con nặng gần gấp đôi con khủng long nhỏ tuổi.
Nó sử dụng cây gậy nặng khoảng 22 kg.
Nếu có giao chiến, con nhỏ hơn sẽ không thể thắng.
Nhưng quân tiếp viện đang đến.
Cặp đôi đã được đoàn tụ.
Giờ thì con khủng long trưởng thành phải đối phó với hai cái gậy.
Nó quyết định rằng có lẽ ở đây có đủ nước
để tất cả cùng uống.
Con Tarchia nhỏ cuối cùng cũng được uống nước trong yên bình.
Nhưng có thể chúng không được nghỉ ngơi lâu.
Ở vùng đất xấu, điều kiện có thể thay đổi với tốc độ đáng kinh ngạc.
Nhiệt độ mùa hè tăng cao, gây ra các cơn bão điện
trải rộng hàng trăm cây số.
Ở vùng Deccan, những cơn bão theo mùa này khiến gió đổi hướng.
Và xung quanh miệng hõm chảo,
nơi những con Isisaur cái đẻ trứng vài tháng trước,
các loại khí độc giờ đã bị thổi bay đi,
cho chúng một thời cơ quan trọng.
Có những âm thanh kì lạ phát ra từ bên dưới cát.
Các con Isisaur non đang gọi nhau từ bên trong trứng của chúng.
Nó giúp đồng bộ hóa quá trình nở.
Những con non tương đối nhỏ, cao chưa đến 30 cm.
Không có gì để ăn, ngoại trừ phân của mẹ chúng.
Thật ngạc nhiên,
nó lại rất bổ dưỡng và quan trọng đối với con non theo những cách khác.
Nó đưa vi khuẩn lành mạnh vào ruột của chúng,
và nó cũng chứa các pheromone, giống như mùi,
giúp chúng tìm thấy đàn của mẹ chúng.
Nó sẽ dẫn chúng đến chốn an toàn của khu rừng.
Nhưng hành trình này không hề dễ dàng.
Gió có thể đã đổi chiều theo hướng có lợi cho chúng,
nhưng với những con Isisaur non, nhiều mối nguy hiểm đang ở phía trước.
Suối nước nóng và hồ bùn lỏng sủi bọt.
Một cái bẫy chết người.
Sau hai ngày đi bộ,
nguồn dự trữ của con non đang cạn dần,
nhưng mẹ của chúng một lần nữa ra tay cứu giúp.
Những cây nhỏ đã bén rễ trong dung nham nứt nẻ,
nảy mầm từ hạt rơi trong phân của các con mẹ.
Nhưng một mối nguy hiểm mới đang tiến đến.
Gió đã thổi sạch khí độc, nên cơ hội cũng mở ra cho những con thú săn mồi.
Một con Rajasaur.
Nhiều con non như thế, đây có thể là đại tiệc cho chúng.
Các vết nứt trong dung nham là nơi ẩn náu khả thi duy nhất.
Các con Rajasaur khác đến.
Bất chấp nguy hiểm, hàng trăm con non đã đến được khu rừng.
Tại đây, chúng sẽ cùng sống ẩn mình trong bụi cây thấp vài năm.
Cho đến khi
chúng đủ lớn để gia nhập đàn của mẹ chúng.
Nếu may mắn, những con cái trong số chúng sẽ quay lại miệng núi lửa này
trong những năm tới để đẻ trứng của riêng mình.
Giống như nhiều loài động vật sống ở những nơi khắc nghiệt như vậy,
rủi ro sẽ cao.
Nhưng cũng có những cơ hội tuyệt vời ở vùng đất xấu của hành tinh thời tiền sử.
HÀNH TINH THỜI TIỀN SỬ: KHÁM PHÁ
KHỦNG LONG CÓ PHẢI LÀ BỐ MẸ TỐT KHÔNG?
Đây là quả trứng hóa thạch của một con khủng long khổng lồ.
Con Titanosaur.
Khi mới đẻ,
trứng sẽ nặng khoảng 1,5 kg,
và vỏ dày khoảng hai milimét.
Dù những quả trứng hiển nhiên là cứng,
chúng vẫn cần được bảo vệ và giữ ấm.
Vậy khủng long đã chăm sóc trứng của chúng như thế nào?
Để bảo vệ trứng khỏi thú săn mồi
và để giữ ấm cho trứng, khủng long đã phát triển danh sách các chiến lược.
TIẾN SĨ DARREN NAISH TRƯỞNG BAN CỐ VẤN KHOA HỌC
Một trong những chiến lược này là xây tổ
rồi ngồi lên tổ.
Chúng tôi biết chắc một số loài khủng long đã làm điều này
vì thực sự có hóa thạch khủng long nằm trên các tổ.
Trứng được tìm thấy trong các tổ này chứa những con non cùng loài
với con trưởng thành,
cung cấp bằng chứng đầu tiên
rằng một số loài khủng long chăm sóc con non của chúng.
Nhưng dù làm vậy bảo vệ và cho chúng nơi trú ẩn tránh các yếu tố tự nhiên,
ấp trứng theo cách này có một nhược điểm.
Phải ngồi trên một quả trứng và thực sự chăm sóc nó có nghĩa là
phải cam kết chăm sóc quả trứng đó
trong toàn bộ thời gian phát triển
cho đến khi trứng nở.
Với một số loài khủng long, đó là cam kết đáng để thực hiện.
Nhưng những loài khác, như Sauropod, phải đối mặt với thách thức khác.
Có khả năng một số loài khủng long không bao giờ ngồi trên trứng của chúng.
Dù sao thì nhiều con trong số này nặng hàng tấn...
GIÁO SƯ PAUL BARRETT BẢO TÀNG LỊCH SỬ TỰ NHIÊN
...và sẽ nghiền nát trứng trước khi nó kịp nở.
Vậy giải pháp của chúng là gì?
Ở một số ổ trứng Sauropod,
con cái đào một rãnh dài bằng chân sau.
Sau khi đẻ hết trứng, nó lấp cái rãnh lại.
Ta có thể thấy hành vi này ngày nay.
Rùa cũng chôn để bảo vệ trứng khỏi thú săn mồi,
và cát ấm dưới ánh mặt trời giữ trứng ở nhiệt độ lý tưởng.
Nhưng một số loài khủng long có mẹo khác để giữ ấm cho trứng.
Chúng tôi nghĩ rằng một số nhóm khủng long đã cố tình thu thập
và chất đống thảm thực vật thối rữa.
Chúng tạo thành đống phân hữu cơ bên trên những chiếc tổ chứa đầy trứng.
Gà tây bụi rậm Úc sử dụng kĩ thuật phi thường này.
Khi thảm thực vật bị phá vỡ,
nó giải phóng đủ nhiệt để ấp trứng
trong khoảng bảy tuần.
Nhưng một khám phá vào năm 2010
tiết lộ rằng một số loài khủng long thậm chí còn có cách khác thường hơn
để giữ ấm trứng.
Chúng sử dụng nhiệt từ chính Trái đất.
Tại một địa điểm ở Argentina
đã có rất nhiều người phát hiện trứng Sauropod
ngay bên cạnh một số suối nước nóng.
Chúng tôi nghĩ Sauropod lợi dụng hoạt động núi lửa đó
để giúp giữ ấm trứng.
Một địa điểm khác, vùng Deccan của Ấn Độ,
một trong những khu vực có nhiều núi lửa nhất vào cuối kỉ Phấn trắng,
cho ta thêm bằng chứng khác.
Có rất nhiều lớp dung nham,
và ở giữa dòng dung nham, chúng tôi tìm thấy trứng khủng long.
Khủng long đã đến địa điểm này
ngay cả khi núi lửa hoạt động mạnh,
và dùng nơi đây để làm tổ trong nhiều thế kỉ.
Khủng long có nhiều cách để đảm bảo trứng của chúng sẽ nở...
nhưng chúng ta có thể chắc chắn một điều.
Phương pháp của chúng rất hiệu quả,
giúp chúng thống trị thế giới trong hơn 150 triệu năm.
Biên dịch: Gió