150 milyon yıldan uzun süre...
DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
...dinozorlar dünyaya hükmettiler.
Gezegenin neredeyse her köşesinde varlardı
ve neredeyse akla gelebilecek her biçim ve boyuttaydılar.
Bazıları gerçekten olağanüstüydü.
T. rex'in güçlü bir yüzücü olduğunu biliyoruz,
Velociraptor'lar kurnaz, tüylü avcılardı
ve bazı dinozorların çok tuhaf davranışları vardı...
...ama neredeyse her gün yapılan yeni keşifler
bu gezegende 66 milyon yıl önceki yaşam hakkında daha çok şey anlatıyor.
Prehistoric Planet'te
yeni hayvanlar açığa çıkaracağız...
...ve eş bulma arayışlarını, aile kurarken yüzleştikleri zorlukları...
...ve muazzam mücadelelerini...
...yeni bir anlayışla kavrayacağız.
Doğanın en büyük gösterisini yaptığı zamana yolculuk.
Karşınızda Prehistoric Planet 2.
VERİMSİZ TOPRAKLAR
Bu, 100 milyon yıldır dünyada görülmüş en geniş lav baskını.
Hindistan'ın merkezindeki Deccan,
cehennem gibi
ve kesinlikle dinozor bulmayı beklemeyeceğiniz bir yer...
...ama yine de devler burada dolaşmak için hayatlarını riske atıyorlar.
Isisaur'lar.
Hepsi de dişi.
Lav, Deccan'de o kadar uzun zamandır akıyor ki
bazı yerlerde bir buçuk kilometre kalınlığında.
Dişiler her bahar bu verimsiz topraklara çok riskli bir yolculuk yapmak için
ormandaki evlerinin güvenli ortamını terk ederler.
Soğumuş, katılaşmış lavda güvenli bir rota seçebilirler...
...ama burada başka tehlikeler var.
Buhara ek olarak, volkan ağızlarından karbondioksit ve hidrojenin
ölümcül bir karışımı püskürüyor.
Bu ağır gazlar şafak öncesi
serin havada zar zor görülebilen,
boğucu bir battaniye oluşturmak için çökerler.
Çekilen sadece birkaç nefes öldürebilir...
...ama isisaur'ların çok önemli bir avantajları var.
Başları, boyunları sayesinde bu zehirli duman battaniyesinin üzerinde kalıyor...
...ama önlerinde bunu yapmanın zor olacağı bir yer var.
Ölümcül gazların özellikle kalın olduğu,
düşük rakımlı bir bölgeye giriyorlar...
...ve bu dişiler için şimdiden bir terslik var...
...ve daha da kötüsü Güneş yükselip havayı ısıttıkça
gazlar daha da yukarı çıkıyor.
Uzun boyunlar artık sürüyü koruyamaz.
Daha yüksek bir yere kaçmalılar, hem de hızla.
Tırmanış dik ama temiz hava sağlayabilir.
Sonunda rahatlama
ve ileride nihai varış noktaları.
Gökyüzünde volkanik bir ada
bu güvenilmez verimsiz toprakların üstünde yükseliyor.
Devasa bir krater, bir çukur, güvenli, ortak bir yuvalama alanı sağlar.
Çevreleyen zehirli gazlar denizi avcıları uzak tutmaya yardım eder...
...ve jeotermik ısıtma özelliği burayı ideal bir kuluçka makinesi yapar.
Her anne 20 karpuz büyüklüğündeki yumurtaları korumak için
bu sıcak kumda iki metrelik hendek kazar.
Yumurtalar şimdilik bu çukurda güvende
ama bu, hikâyelerinin sadece başlangıcı.
Birkaç ay içinde
yüzlerce minicik bebek, yumurtalarından bu tenha dünyaya çıkacak.
Hayatta kalacaklarsa
koşullarda mükemmel zamanlanmış bir değişikliğe ihtiyaçları olacak.
Tarih öncesinin bu verimsiz toprakları
dinozorların bile sınırlarını test eder.
Aşındırıcı rüzgârlar,
çok geniş antik nehirlerce oyulmuş bu tuhaf tabiatta
yaşam yokmuş gibi görünebilir...
...ama burada, Asya'da,
bu dar kanyonlarda saklanmış...
...yeni bir Velociraptor ailesi var.
Yavrular daha birkaç haftalık.
Böylesine çorak bir yerde gelecekleri belirsiz gibi görünebilir.
Hayatta kalmaları burada değil, evlerinden kilometrelerce uzakta bir tuhaflığa bağlı.
Kızgın çölün diğer ucunda kumdan bir denize hapsolmuş bir orman var.
Mevsimlerdeki bir değişiklik nadir bulunan suyu bu bölgeye getirir.
Suyun gelişi, devasa kavak ağaçlarından
besleyici yaprakların fışkırmasıyla belli oluyor.
Birçok aç hayvanı çeken bir mıknatıs.
Uzun boyunlu nemegtosaur'lara Moğolistan titanosaur'ları katılıyor...
...ve beraberinde çok daha küçük Prenocephale'ler...
...ama yollarına çıkan bir şey var.
Bu engin plato...
...ve ormana çıkan tek yol bu kanyon labirentinden geçiyor.
Sürü içeri girerken gerginleşiyor.
Tuzak için iyi bir yer.
Velociraptor'lar bekliyor...
...ama bir titanosaur'u yakalamaları mümkün değil.
Başarı arayıştaki diğer avcılara bağlı olacak.
Tarbosaur'lar.
Tyrannosaurus rex'in Asya versiyonu.
Avcılar yaklaştıkça panik yayılıyor.
Sadece Prenocephale daha yüksek bir yere kaçabilir.
Velociraptor'ların bekledikleri de bu.
Şimdi Velociraptor'lar nihayet hızlıca pusu kurabilirler.
Sonunda.
Birlikte çalışarak tüm aile için yiyecek temin ettiler.
Tarbosaur'lar da başarıya ulaştı.
Aslında yırtıcılar için bolluk vakti...
...ve Velociraptor'ların aile kurmaya başlaması için mükemmel zaman.
Zeki, ilgili ebeveynlere sahip olmak gençlere müthiş bir başlangıç sağlar...
...ve Asya'nın verimsiz topraklarında
kendini adamış birkaç dinozor ebeveyn daha var.
Yuva yapan bir Corythoraptor kolonisi.
Dişiler birkaç gün önce bu dairesel tümseklere yumurtladı...
...ama kuluçkaya yatmak erkeklere düşüyor...
...bu, kolay değil.
Öğle güneşine maruz kalan yumurtalar hemen pişebilir...
...ama babaları yuvaya gölge yapmak için geniş kuyruklarını
ve ön kol tüylerini kullanıyor...
...ve ağır bir bedel ödüyor.
Saatlerce yakıcı sıcaklığa katlanıyorlar.
Erkekler akşam serinliğiyle nihayet yiyecek aramak için uzaklaşabiliyor.
Bir kolonide yuva yapmanın faydası bu.
Hep birlikte aynı anda ayrılmak yerine Corythoraptor'lar nöbet değiştiriyorlar.
Yani her zaman tehlike gözetecek bir komşu oluyor...
...ama bu mahalle nöbeti bile güvenliklerini garanti edemez.
Bir dişi Kuru kulla, Velociraptor'ların bir akrabası.
Aşırı aç ama Corythoraptor'ların
güçlü gagalarına ve pençelerine karşı temkinli...
...ama önemli bir avantajı var.
Gece görüşü yuvaların sahiplerinden daha iyi.
Sessiz olursa fark edilmeden koloniye sızabilir.
Hedefini dikkatle seçiyor.
İşte onun için bir fırsat...
...ama saldırmak için değil.
Bu avcı aynı zamanda bir hırsız.
Hızla olabildiği kadar çok yumurta yiyecek.
Vakit doldu. Fark edildi.
Götürecek son bir yumurta kaldı.
Şimdi huzur içinde çalıntı yumurtasının keyfini çıkarma şansı var...
...ama bu hırsız yağmasını paylaşıyor.
Bu mırlama sesleriyle yavrularını çağırıyor.
Yavruları yuvalarından çıkalı çok olmadı.
Bu tuhaf, yeni nesnenin yiyecek olduğunu öğrenmeleri...
...ve nasıl kıracaklarını keşfetmeleri gerekiyor.
Belki gagalarıyla ya da belki de pençeleriyle.
Belki de beceriden çok şansla gelen başarı...
...ama yine de bu, bir sonraki kuşak yumurta hırsızları için hayati bir ders.
Verimsiz topraklarda gece serinliğinin rahatlığını
Güneş ışınlarının yoğun ısının dönüşü takip eder.
Kum yüzeyinin ısısı 71 santigrat derecenin üstüne çıkabilir.
Var olan su saniyeler içinde emilebilir ya da buharlaşabilir.
Burası dünyanın en kuru yerlerinden biri.
Hiçbir hayvan susuz hayatta kalamaz.
Yine de burası bu genç Tarchia'nın evi.
Onlar çölde yaşayan ankylosaur'lardır.
Kalın zırhları ve devasa, sopamsı kuyrukları var.
Koyu lekeler Tarchia'nın gözlerini parıldayan Güneş'ten korur...
...ve bu, Tarchia'nın
kendine has havalandırma sisteminin sesidir.
Geniş burunları havayı vücutlarından çıkarırken soğutur
ve değerli su her nefeste yoğunlaşır ve korunur.
Bu sayede yiyecek ararlarken içmeden uzun süre
hayatta kalabilirler.
Buradaki yüksek sıcaklıklar aşındırıcı rüzgârlar oluşturur,
böylece kayalar olağanüstü şekiller alır...
...ama toprağın yüzeyini de soyarlar.
Yine de bazı bitkiler kayaların arasındaki çatlaklarda kök salmayı başarır.
Ağız dolusu her zayıf bitki uğruna yarışmaya değer.
Geçen her dakika Güneş daha da yükseliyor.
Birazdan hiç gölge kalmayacak...
...ve bu çöl ustaları bile bazen içmeyi memnuniyetle karşılar.
Çoğu göçebe gibi
Tarchia'lar da çölün haritasını akıllarında tutarlar
ve şaşmaz bir doğrulukla boş arazilerde seyahat edebilirler.
Doğal kaynakların bulunduğu ender yerleri hatırlarlar.
Bunun gibi çöl vahalarını.
Bulabilen hayvanlar için bir hayat kurtarıcı.
Prenocephale.
Bir vaha civarında gerilim genelde yüksek olur...
...ama bir güç gösterisi tehlikeli bir savaşı önleyebilir.
Sonuç olarak Prenocephale rahatsız edici olmaktan biraz fazlasıdır...
...ama yetişkin bir Tarchia başka bir meseledir.
Özellikle gençlerin ağırlığının neredeyse iki katı olanlar.
Yaklaşık 23 kilo ağırlığında bir sopa savuruyor.
Konu kavga etmeye gelirse bu genç kazanamaz...
...ama takviye yolda.
Çift tekrar bir arada.
Şimdi yetişkinin uğraşması gereken iki kat fazla sallanan sopa var.
Herkesin paylaşabileceği kadar su olduğuna
karar verdi.
Genç Tarchia'lar nihayet huzur içinde içebilirler...
...ama dinlenmenin keyfini uzun süre çıkaramayabilirler.
Verimsiz topraklarda koşullar şaşırtıcı bir hızda değişebilir.
Yükselen yaz sıcaklıkları yüzlerce kilometre çapında elektrik yüklü
fırtınayı besliyor.
Deccan'de bu mevsimsel fırtınalar rüzgârın yönünde değişikliğe neden oluyor
ve aylar önce
isisaur dişilerinin yumurta bıraktığı çukurun etrafındaki
zehirli gazlar uçup gidiyor
ve kritik bir fırsat penceresi açıyor.
Kumun altından tuhaf sesler geliyor.
Bebek isisaur'lar yumurtalarının içinden birbirlerine sesleniyorlar.
Böylece yumurtadan eş zamanlı çıkabiliyorlar.
Bebekler nispeten küçük, 30 santimden kısalar.
Annelerinin dışkıları dışında yiyecek bir şey yok.
Şaşırtıcı biçimde
bu, çok besleyici ve yavrular için başka açılardan da önemli.
Bağırsakları sağlıklı bakterilerle tanışır
ve ayrıca kokular gibi feromonlar içermesi
annelerinin sürüsünü bulmalarını sağlayacak.
Onları güvenli ormana götürecek...
...ama yolculuk kolay değil.
Rüzgâr lehlerine değişmiş olabilir
ama bu genç isisaur'ların önünde birçok tehlike var.
Kaplıcalar ve sıvı çamurdan fokurdayan havuzlar.
Ölümcül bir tuzak.
İki günlük yürüyüşün ardından
bebeklerin rezervleri azalıyor...
...ama onları tekrar kurtarmak için anneleri geldi.
Küçük bitkiler lav çatlağına kök salmış,
annelerinin dışkısından düşen tohumlardan filizlenmişler...
...ama yeni bir tehlike onlara doğru geliyor.
Rüzgâr zehirli gazları temizleyince kapılar yırtıcılara açıldı.
Bir rajasaur.
Açıkta bu kadar çok bebek olunca bu, bir ziyafet olabilir.
Lavdaki çatlaklar saklanabilinecek tek yer.
Daha çok rajasaur geliyor.
Tehlikelere rağmen yüzlerce bebek ormana varmayı başardı.
Burada, çalılıkların içinde gizlenerek birkaç yıl yaşayacaklar.
Sonunda
annelerinin sürülerine katılacak kadar büyüyüne dek.
Şansları yaver giderse ileriki yıllarda kendi yumurtalarını bırakmak için
aralarındaki dişiler bu kratere dönecek.
Böyle yaşanması zor yerlerde bulunan birçok hayvan gibi
riskler yüksek olacak...
...ama tarih öncesi bu verimsiz topraklarda harika fırsatlar da var.
PREHISTORIC PLANET: KEŞFEDİLDİ
DİNOZORLAR İYİ EBEVEYNLER MİYDİ?
Bu, dev bir dinozorun fosilleşmiş yumurtası.
Bir titanosaur.
Yeni çıktığında
ağırlığı yaklaşık 1,5 kilo olurdu
ve kabuğu yaklaşık iki milimetre kalınlığındaydı.
Yumurtalar sert olsalar da
yine de güvende ve sıcak tutulmaları gerekiyordu.
Peki, dinozorlar yumurtalarına nasıl baktı?
Yumurtalarını yırtıcılardan korumak
ve sıcak tutmak için dinozorlar bir dizi strateji geliştirmiş.
BAŞ BİLİM DANIŞMANI
Bunlardan biri yuva yapmak
ve sonra yuvanın üstüne oturmak.
Bunu yaptıklarını kesin olarak biliyoruz
çünkü yuvaların üstüne oturmuş dinozor fosillerimiz var.
Bu yuvalarda bulunan yumurtalarda yetişkinlerle aynı türden
bebekler var,
bu da bazı dinozorların
yavrularına baktıklarının ilk kanıtını sunuyor...
...ama bu, şartlara karşı bir koruma ve barınak sağlasa da
bu şekilde kuluçkaya yatmanın olumsuz bir tarafı vardı.
Yumurtanın üstüne oturmak ve ona bakmak
yumurtadan çıkma noktasına gelene dek tüm gelişimleri boyunca
bu yumurtaya bakmaya
kendini adamak demekti.
Bazı dinozorlar için bu, kendini adamaya değerdi...
...ama sauropod'lar gibi diğerleri farklı bir meydan okumayla yüzleşiyordu.
Bazıları bunu hiç yapmamış olabilir.
Ne de olsa çoğu tonlarca ağırlıkta...
DOĞA TARİHİ MÜZESİ
...ve yumurtadan çıkma fırsatı bulamadan onları ezebilirlerdi.
Peki, çözümleri neydi?
Bazı sauropod yumurta yığınları
dişinin arka ayağıyla kazdığı uzun hendeklerde duruyor.
Dişi tüm yumurtaları yumurtladıktan sonra hendeği tekrar doldurmuş.
Bu davranış bugün de görülüyor.
Kaplumbağalar yumurtalarını yırtıcılardan korumak için gömer
ve güneşten ısınan kum onları ideal ısıda tutar...
...ama bazı dinozorların yumurtaları sıcak tutmak için başka bir numarası vardı.
Bazı dinozor gruplarının çürüyen bitkileri kasten toplayıp
yığdıklarını düşünüyoruz.
Yumurta dolu yuvalarının üstüne organik bir yığın oluşturuyorlardı.
Avusturalya'daki çalı hindileri bu olağanüstü tekniği kullanır.
Bitki örtüsü bozuldukça
yaklaşık yedi hafta boyunca kuluçkaya yatmak için
yeterli ısıyı salar...
...ama 2010'da yapılan bir keşif
bazılarının yumurtaları sıcak tutmak için daha sıra dışı bir yöntemi olduğunu
ortaya çıkardı.
Yeryüzünün kendi ısısını kullanmak.
Arjantin'deki bu bölgede
bir sürü sauropod yumurtası keşfedildi,
bazı jeotermik kaynakların hemen yanında.
Sauropod'ların yumurtaları sıcak tutsun diye volkanik hareketliliği
kullandığını düşünüyoruz.
Bir başka yer, Hindistan'ın Deccan bölgesi,
Mezozoik dönemin sonlarında en volkanik bölgelerden biri
daha çok kanıt sunuyor.
Bir sürü lav katmanı var,
sonra lav akıntılarının arasında dinozor yumurtaları buluyoruz.
Volkanik aktivitenin yüksek olmasına rağmen
dinozorlar bu yere gelmişler,
kelimenin tam anlamıyla yüzyıllarca yuvalama bölgesi olarak kullanmışlar.
Dinozorların yumurtaların çatlaması için bir sürü yöntemi vardı...
...ama bir şeyden emin olabiliyoruz.
Yöntemleri çok etkili oldu,
150 milyon yıldan fazla dünyayı yönetmelerine yardımcı oldu.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü