Dinozaury rządziły planetą...
PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
...przez ponad 150 milionów lat.
Zamieszkiwały prawie każdy zakamarek globu
i występowały w niemal każdym możliwym kształcie i rozmiarze.
Niektóre były naprawdę niezwykłe.
Dowiedzieliśmy się już, że T. rex był sprawnym pływakiem.
Welociraptory były zręcznymi, opierzonymi myśliwymi,
a niektóre z dinozaurów zachowywały się dość osobliwie.
Jednak niemal codziennie dokonywane są nowe odkrycia,
dzięki którym wiemy więcej o życiu planety sprzed 66 milionów lat.
Tym razem w Prehistorycznej planecie
przedstawimy nowe zwierzęta...
i świeży wgląd w ich misję poszukiwania partnerów,
wyzwania związane z wychowywaniem młodych...
oraz ich tytaniczne starcia.
Podróż do epoki spektakularnych widowisk natury.
Oto Prehistoryczna planeta 2.
PREHISTORYCZNA PLANETA 2
PUSTKOWIA
To największy wyrzut magmy, jaki zalał ziemię od 100 milionów lat.
Dekan w środkowych Indiach –
miejsce z piekła rodem,
w którym nie spodziewalibyśmy się natrafić na dinozaury.
A jednak giganci ryzykują życiem, by tutaj dotrzeć.
Isizaury.
Wyłącznie samice.
Lawa od tak dawna spływa przez Dekan,
że miejscami ma półtora kilometra grubości.
Każdej wiosny samice opuszczają bezpieczny leśny dom,
by odbyć ryzykowną podróż w głąb tych wulkanicznych pustkowi.
Potrafią wybrać bezpieczną drogę poprzez schłodzoną, stwardniałą lawę...
ale czekają na nie inne zagrożenia.
Z kraterów, poza parą wodną, unosi się śmiertelna mieszanka
dwutlenku węgla i siarkowodoru.
W chłodnym powietrzu przedświtu
te ciężkie gazy opadają, tworząc ledwo widoczny, duszący koc.
Już kilka wdechów może zabić.
Jednak isizaury posiadają kluczowy atut.
Długie szyje utrzymują ich głowy ponad kocem trujących wyziewów.
Jednak wkrótce to nie będzie takie proste.
Wkraczają na nisko położony teren,
gdzie śmiercionośne gazy mają wyjątkowo wysokie stężenie.
Sytuacja już robi się nieciekawa.
Tymczasem wschodzące słońce ogrzewa powietrze,
więc gazy unoszą się jeszcze wyżej.
Długie szyje już ich nie ochronią.
Muszą uciec na wyżej położony teren. I to szybko.
Podejście jest strome, ale zapewni świeższe powietrze.
Nareszcie ulga.
Przed nimi ostateczny cel podróży.
Wulkaniczny szczyt,
wznoszący się wysoko nad zdradliwym pustkowiem.
Ogromny krater zwany kalderą zapewni schronienie gniazdującym samicom.
Unoszące się wokół morze trujących gazów odgradza je od drapieżników...
a wbudowane ogrzewanie geotermalne zapewnia idealne warunki do inkubacji.
Każda z matek wykopuje w ciepłym piasku dwumetrowy rów,
w którym zmieści się ponad 20 jaj wielkości melonów.
Na razie jaja są bezpieczne w kalderze,
ale to dopiero początek ich przygody.
Za kilka miesięcy
wyklują się z nich setki maluchów, które zmierzą się z opustoszałym światem.
Jeśli chcą przetrwać,
muszą idealnie wstrzelić się w zmianę warunków pogodowych.
Pustkowia prehistorycznej planety
wystawiają na próbę nawet dinozaury.
Ten dziwny krajobraz
wyrzeźbiony przez pyliste wichury i rozległe prastare rzeki
może wydawać się wymarły.
Ale tutaj w Azji,
ukryta w tych wąskich kanionach...
mieszka młoda rodzina welociraptorów.
Młode mają zaledwie kilka tygodni.
Wydawałoby się, że w tak jałowym miejscu czeka je niepewna przyszłość.
Ich przetrwanie zależy od wydarzenia, do którego dochodzi kilometry stąd.
Po drugiej stronie piekącej pustyni w morzu piasku uwięziony jest las.
Nowa pora roku sprowadza tutaj rzadko spotykaną wodę.
Ogromne połacie topoli
sygnalizują jej nadejście obfitością pożywnych liści.
A te przyciągają wiele wygłodniałych zwierząt.
Do długoszyich nemegtozaurów dołączają mongolskie tytanozaury...
a także dużo mniejsze prenocefale.
Ale na drodze stoi przeszkoda.
Ogromny płaskowyż.
Jedyna droga do lasu prowadzi przez labirynt kanionów.
Gdy do niego wkraczają, stado staje się nerwowe.
To dobre miejsce na zasadzkę.
Welociraptory czekają.
Ale nie poradzą sobie z tytanozaurem.
Sukces będzie zależał od innych myśliwych.
Tarbozaury.
Azjatycka odmiana Tyrannosaurus rex.
Gdy drapieżniki się zbliżają, wybucha panika.
Tylko prenocefale mogą uciec wyżej.
I na to właśnie czekały welociraptory.
Teraz welociraptory mogą w końcu zastawić zasadzkę.
Nareszcie.
Współpracując, zapewniły posiłek całej rodzinie.
Sukces odniosły również tarbozaury.
Dla drapieżników to okres dostatku.
A dla welociraptorów idealny czas na założenie rodziny.
Bystrzy, troskliwi rodzice zapewnią młodym doskonały start.
A na azjatyckich pustkowiach
trudno o bardziej oddanych dinozaurzych rodziców niż ci.
Kolonia gniazdujących owiraptorozaurów Corythoraptor.
Kilka dni temu samice złożyły jaja na tych okrągłych kopcach.
Ale to samce mają za zadanie je wysiedzieć.
Co nie jest łatwe.
W południowym słońcu jaja szybko by się ugotowały.
Ale ojcowie wykorzystują szerokie pióra na ogonie i skrzydłach,
aby zacienić gniazdo.
I płacą za to słoną cenę.
Znosząc godzinę za godziną w skwierczącym upale.
W końcu chłodnym wieczorem mogą oddalić się na poszukiwanie jedzenia.
To właśnie wtedy gniazdowanie w kolonii przynosi korzyści.
Zamiast wszyscy naraz, samce wychodzą na zmianę.
Zatem zawsze jakiś sąsiad trzyma wartę.
Ale nawet straż sąsiedzka nie może zagwarantować im bezpieczeństwa.
Samica Kuru kulla, krewna welociraptorów.
Jest wygłodniała, ale ma się na baczności
wobec potężnych dziobów i szponów owiraptorozaurów.
Jednak ma jedną kluczową przewagę.
W nocy widzi dużo lepiej niż właściciele gniazd.
Jeśli będzie cicho, może zakraść się do kolonii niezauważona.
Ostrożnie wybiera swój cel.
To jest jej szansa.
Ale nie na atak.
Ta drapieżnica jest również złodziejką.
Zje tyle jaj, ile tylko zdoła.
Czas się skończył. Została zauważona.
Jeszcze jedno jajo na wynos.
Teraz może w spokoju cieszyć się wykradzionym jajem.
Ale ta złodziejka dzieli się swoim łupem.
Mruczeniem wzywa swoje młode.
Wkrótce opuszczą gniazdo.
Muszą się więc nauczyć, że ten dziwny nowy obiekt to jedzenie.
I odkryć, jak się do niego dobrać.
Może za pomocą dzioba lub szponów.
Sukces – zawdzięczany raczej szczęściu niż umiejętnościom.
Ale nadal jest to ważna lekcja dla kolejnego pokolenia złodziei jaj.
Po uldze w postaci chłodniejszych nocy
zbyt szybko następuje powrót intensywnego żaru promieni słonecznych.
Temperatura piasku przy powierzchni może przekroczyć 70 stopni Celsjusza.
Woda wsiąka w podłoże i wyparowuje w ciągu kilku sekund.
To jedno z najsuchszych miejsc na ziemi.
Żadne zwierzę nie jest w stanie przeżyć bez wody.
A jednak jest to siedlisko tych młodych tarchii.
To żyjące na pustyni ankylozaury.
Silnie opancerzone z ogromnymi, zakończonymi buławą ogonami.
Ciemne łuski chronią oczy tarchii przed rażącym słońcem.
A to jest odgłos
osobistego systemu chłodzącego tarchii.
Ich duży nos chłodzi wydychane powietrze,
z każdym oddechem kondensując i zachowując cenne krople wody.
Pozwala im to przetrwać długie okresy bez picia,
gdy poszukują pokarmu.
Wysokie temperatury powodują powstawanie pylistych wiatrów,
które rzeźbią w skałach niezwykłe kształty.
I wydmuchują całą glebę.
Niektórym roślinom udaje się jednak zakorzenić w szczelinach między skałami.
Każdy marny kąsek jest wart rywalizacji.
Z każdą minutą słońce wspina się wyżej.
Wkrótce cały cień zniknie.
A nawet ci władcy pustyni chętnie się czasem napiją.
Jak wielu nomadów,
tarchie doskonale znają pustynię
i potrafią bezbłędnie nawigować pośród pustych krajobrazów.
Zapamiętują rzadkie miejsca, z których biją naturalne źródła.
Pustynne oazy, takie jak ta.
Ratunek dla zwierząt, które potrafią ją odnaleźć.
Prenocefal.
Wokół oazy atmosfera często jest napięta...
ale pokaz siły może zapobiec niebezpiecznemu starciu.
Ostatecznie prenocefale są tylko trochę irytujące.
Ale dorosła tarchia to już inna sprawa.
Zwłaszcza gdy niemal dwukrotnie przewyższa masą młodego osobnika.
Włada buławą ważącą ponad 20 kilogramów.
Jeśli dojdzie do walki, młodszy dinozaur nie ma szans.
Ale posiłki są już w drodze.
Para znów jest razem.
Dwa razy więcej rozbujanych buław, z którymi dorosły musiałby się zmierzyć.
Stwierdza, że może jednak wody wystarczy dla wszystkich.
Młode tarchie wreszcie mogą napić się w spokoju.
Możliwe jednak, że nie będą mogły nacieszyć się odpoczynkiem.
Tutaj warunki mogą się zmieniać z zadziwiającą gwałtownością.
Latem rosnące temperatury wywołują burze z piorunami
o zasięgu setek kilometrów.
W Dekanie sezonowe nawałnice powodują zmianę kierunku wiatru.
Wokół kaldery,
w której samice isizaura złożyły jaja miesiące temu,
trujące gazy się rozproszyły,
rozpoczynając decydującą chwilę.
Spod piasku dochodzą dziwne dźwięki.
Młode isizaury wzywają się wzajemnie z wnętrza swoich jaj.
Pomaga to zsynchronizować wykluwanie.
Młode są stosunkowo małe: mają mniej niż 30 cm długości.
Nie mają nic do jedzenia poza odchodami swoich matek.
O dziwo,
odchody są bardzo pożywne i ważne dla lęgu także w inny sposób.
Wprowadzają do ich jelit zdrowe bakterie,
a także zawierają feromony, które – podobnie jak zapachy –
pozwolą im odnaleźć stado matek.
Doprowadzą ich do bezpiecznego lasu.
Ale podróż nie jest łatwa.
Choć wiatry zmieniły się na ich korzyść,
to na młode isizaury czyha wiele niebezpieczeństw.
Gorące źródła i bulgoczące baseny płynnego błota.
Śmiertelna pułapka.
Po dwóch dniach wędrówki
siły maluchów są na wyczerpaniu...
ale ich matki znów przychodzą na ratunek.
Małe rośliny zakorzeniły się w spękanej lawie,
kiełkując z nasion znajdujących się w łajnie matek.
Ale w ich stronę zmierza nowe niebezpieczeństwo.
Wiatr usunął toksyczne gazy, otwierając drogę drapieżnikom.
Radżazaur.
Przy tylu maluchach na otwartym terenie czeka go prawdziwa uczta.
Pęknięcia w lawie to jedyna możliwa kryjówka.
Przybywa więcej radżazaurów.
Mimo niebezpieczeństw, setkom maluchów udaje się dotrzeć do lasu.
Przez kilka następnych lat będą żyły razem ukryte w poszyciu leśnym.
Aż w końcu dorosną na tyle, by dołączyć do stad matek.
Przy odrobinie szczęścia samice powrócą do tego krateru,
aby w kolejnych latach złożyć własne jaja.
Jak wiele zwierząt żyjących na tak niegościnnych terenach,
będą wiele ryzykować.
Ale prehistoryczne pustkowia oferują również spore możliwości.
PREHISTORYCZNA PLANETA: BEZ TAJEMNIC
CZY DINOZAURY BYŁY DOBRYMI RODZICAMI?
To skamieniałe jajo olbrzymiego dinozaura.
Tytanozaura.
Świeżo złożone, ważyłoby około półtora kilograma,
a jego skorupka miałaby około dwóch milimetrów grubości.
Jaja z pewnością były twarde,
ale należało je chronić i ogrzewać.
Jak więc dinozaury dbały o swoje jaja?
Aby chronić je przed drapieżnikami
i utrzymać w cieple, dinozaury wykształciły szereg strategii.
GŁÓWNY KONSULTANT NAUKOWY
Jedną z nich było budowanie gniazda i wysiadywanie jaj.
Wiemy, że niektóre tak robiły,
bo mamy skamieliny dinozaurów siedzących na swoich gniazdach.
Jaja w gniazdach zawierają młode tego samego gatunku co dorosłe osobniki,
dostarczając dowodów na to,
że niektóre dinozaury opiekowały się swoim potomstwem.
Chociaż zapewniało to ochronę i osłonę przed żywiołami,
istniał minus inkubowania jaj w ten sposób.
Wysiadywanie jaj i opieka nad nimi oznaczają,
że musisz się temu w pełni poświęcić
przez cały okres ich rozwoju, aż do momentu wyklucia.
Niektórym dinozaurom taka strategia się opłacała.
Ale inne, jak zauropody, stanęły przed innym wyzwaniem.
Niektóre dinozaury nie wysiadywały jaj.
Wiele z tych zwierząt ważyło tony...
MUZEUM HISTORII NATURALNEJ
...i zmiażdżyłoby je, zanim zdążyłyby się wykluć.
Jak to rozwiązały?
W przypadku niektórych zauropodów
samica wykopywała tylnymi łapami długi rów.
A po złożeniu jaj go zasypywała.
To zachowanie obserwujemy też dzisiaj.
Żółwie zakopują swoje jaja, aby chronić je przed drapieżnikami,
a rozgrzany słońcem piasek utrzymuje je w idealnej temperaturze.
Niektóre dinozaury stosowały inny trik, by utrzymać jaja w cieple.
Uważamy, że niektóre celowo zbierały
i gromadziły gnijącą roślinność.
Tworzyły pryzmę kompostową ponad gniazdami pełnymi jaj.
Nogale brunatne używają tej niezwykłej techniki.
Gdy roślinność gnije,
uwalnia wystarczająco dużo ciepła, by ogrzewać ich jaja
przez około siedem tygodni.
Ale to odkrycie z 2010 roku ujawniło,
że niektóre dinozaury stosowały jeszcze bardziej niezwykły sposób
utrzymywania jaj w cieple.
Wykorzystywały ciepło samej Ziemi.
Teren w Argentynie, na którym odkryto wiele jaj zauropodów,
znajduje się tuż obok źródeł geotermalnych.
Uważamy, że zauropody wykorzystywały aktywność wulkaniczną,
by utrzymać jaja w cieple.
Inne miejsce, region Dekanu w Indiach,
jeden z najaktywniejszych obszarów wulkanicznych późnej kredy,
dostarcza więcej dowodów.
Jest tam wiele warstw lawy,
a pomiędzy nimi znajdujemy jaja dinozaurów.
Dinozaury przybywały tam nawet w okresie wysokiej aktywności wulkanicznej,
dosłownie przez wieki zakładając tam swoje gniazda.
Dinozaury stosowały wiele strategii inkubowania jaj...
ale jednego możemy być pewni:
ich metody były bardzo skuteczne,
bo pomogły im rządzić światem przez ponad 150 milionów lat.
Napisy: Daria Okoniewska