Dinosaurussen hebben ruim 150 miljoen jaar over onze planeet geheerst.
Ze bevolkten bijna elke uithoek van de aarde...
...en hadden de meest uiteenlopende vormen en maten.
Sommige waren werkelijk buitengewoon.
Inmiddels weten we dat de T. rex uitstekend kon zwemmen...
...dat velociraptors sluwe, gevederde jagers waren...
...en dat sommige dinosaurussen uiterst bizar gedrag vertoonden.
Maar nog steeds doen we dagelijks nieuwe ontdekkingen...
...die ons meer vertellen over het leven op deze planeet 66 miljoen jaar geleden.
In dit seizoen van Prehistoric Planet laten we nieuwe dieren zien...
...en delen we nieuwe inzichten in hun zoektocht naar een partner...
...hun opvoedkundige uitdagingen...
...en hun titanengevechten.
Reis af naar een tijd waarin de natuur haar meest indrukwekkende show opvoerde.
Dit is Prehistoric Planet 2.
WOESTENIJ
Dit was het grootste lavaveld in de afgelopen 100 miljoen jaar.
De Deccan in Centraal-India...
...een helse plek...
...waar je zeker geen dinosaurussen zou verwachten.
En toch riskeren sommige reuzen hun leven door hiernaartoe af te reizen.
Isisaurussen.
En het zijn allemaal vrouwtjes.
In de Deccan stroomt al zo lang lava...
...dat de laag op sommige plekken wel 1,5 kilometer dik is.
Elk voorjaar verlaten de vrouwtjes hun veilige bos...
...om een hachelijke tocht naar deze woestenij te maken.
Er is wel een veilige route langs afgekoelde, verharde lava...
...maar daar liggen weer andere gevaren op de loer.
Naast stoom spuit er een dodelijke combi van kooldioxide en waterstofsulfide...
...uit de vulkanische spleten.
In de koele ochtendlucht zakken deze zware dampen naar beneden...
...en vormen een nauwelijks zichtbare, verstikkende laag.
Een paar teugen daarvan kunnen al dodelijk zijn.
Maar isisaurussen hebben één essentiële troef.
Dankzij hun lange nek kunnen ze hun kop boven de laag van giftige dampen houden.
Maar iets verderop wordt dat lastig.
Ze betreden een lager gelegen gebied...
...waar een extra dikke laag levensgevaarlijke dampen hangt.
En deze vrouwtjes voelen al dat er iets mis is.
En erger nog, zodra de zon opkomt en de lucht verwarmt...
...stijgen de dampen verder omhoog.
Hun lange nekken beschermen deze kudde niet langer.
Ze moeten snel in hoger gelegen gebied zien te komen.
Het is een steile klim, maar de frisse lucht zal het waard zijn.
Eindelijk verlichting.
En voor hen ligt hun eindbestemming.
Een vulkanisch eiland in de lucht...
...torent hoog boven deze verraderlijke woestenij uit.
De enorme krater, een caldeira, vormt 'n veilige gemeenschappelijke broedplaats.
De giftige dampen om de caldeira heen houden roofdieren weg...
...en de ingebouwde geothermische verwarming maakt dit tot de ideale kraamkamer.
Elke moeder graaft een geul van twee meter in het warme zand...
...om ruimte te maken voor ruim 20 eieren die zo groot zijn als een meloen.
Voor nu liggen de eieren veilig in de caldeira...
...maar hun verhaal begint hier pas.
Over een paar maanden...
...kruipen honderden baby's uit hun ei om dit troosteloze landschap te trotseren.
Hun overleving...
...hangt af van de goede weersomstandigheden op het juiste moment.
De woestenij van onze prehistorische planeet...
...stelt zelfs dinosaurussen op de proef.
Dit vreemde landschap dat door de wind en oude rivieren is uitgesleten...
...lijkt er levenloos bij te liggen.
Maar hier in Azië, verscholen in deze smalle canyons...
...woont een jonge familie velociraptors.
De jongen zijn pas een paar weken oud.
Het lijkt erop dat ze op zo'n barre plek een onzekere toekomst tegemoet gaan.
Ze zijn afhankelijk van een vreemd verschijnsel kilometers verderop.
Midden in de hete woestijn ligt een bos, omgeven door niets dan zand.
Nu een nieuw seizoen aanbreekt, krijgt deze regio eindelijk wat water.
Clusters van populieren vormen nu een bron van voedzame bladeren.
En daar komen allerlei hongerige dieren op af.
De nemegtosaurussen met hun lange nekken en Mongoolse titanosaurussen...
...worden vergezeld door de veel kleinere Prenocephale.
Eén ding staat ze nog in de weg.
Dit enorme plateau.
En de enige manier om het bos te bereiken, is door dit doolhof van canyons.
Zodra ze er binnenstappen, wordt de kudde nerveus.
Het is de perfecte plek voor een hinderlaag.
De velociraptors wachten geduldig.
Maar tegen een titanosaurus kunnen ze niet op.
Hun succes hangt af van de aanwezigheid van andere jagers.
Tarbosaurussen.
De Aziatische versie van de Tyrannosaurus rex.
Als de roofdieren dichterbij komen, breekt er paniek uit.
Alleen de Prenocephale kunnen uitwijken naar hoger gelegen terrein.
En hier hebben de velociraptors op gewacht.
Eindelijk kunnen ze hun hinderlaag tot uitvoering brengen.
Eindelijk.
Samen hebben ze een maaltijd voor het hele gezin weten te bemachtigen.
De tarbosaurussen boekten ook succes.
Voor roofdieren is dit een tijd van overvloed.
En voor velociraptors een goed moment om een gezin te beginnen.
Jongen met slimme, zorgzame ouders hebben goede overlevingskansen.
En hier in de woestenij van Azië...
...zijn maar weinig ouders toegewijder dan deze dinosaurussen.
Een kolonie nestelende corythoraptors.
Een paar dagen geleden hebben de vrouwtjes eieren gelegd op deze ronde heuvels.
Maar de mannetjes nemen het broeden voor hun rekening.
En dat is geen makkelijke taak.
In de middagzon zouden de eieren al snel koken van de hitte.
Maar de vaders gebruiken hun brede staart en de veren van hun vleugels...
...om 't nest beschut te houden.
En dat eist z'n tol.
Ze brengen uren in de zinderende hitte door.
In de koelte van de avond kunnen de mannetjes eindelijk op zoek naar voedsel.
Het feit dat ze in een kolonie nestelen, levert nu voordelen op.
In plaats van allemaal tegelijk te gaan, gaan de corythoraptors om de beurt.
Dus er is altijd wel een buurman die de wacht houdt.
Maar zelfs met deze buurtwacht is hun veiligheid niet gegarandeerd.
Een vrouwelijke Kuru kulla, een verwant van de Velociraptor.
Ze heeft enorme honger, maar is op haar hoede...
...voor de krachtige snavels en klauwen van de corythoraptors.
Maar op één punt is ze in het voordeel.
Haar nachtzicht is beter dan dat van de nesteigenaren.
Als ze stil genoeg is, kan ze de kolonie ongemerkt binnensluipen.
Ze kiest haar doelwit zorgvuldig uit.
Dit is haar kans.
Maar niet om aan te vallen.
Dit roofdier is ook een dief.
Ze eet zo snel mogelijk zoveel mogelijk eieren.
Haar tijd is om. Ze is ontdekt.
Nog één eitje om mee te nemen.
Ze kan nu in alle rust van haar gestolen ei genieten.
Maar deze dief deelt haar buit.
Met deze spingeluidjes roept ze haar jongen.
Haar kuikens zijn ook pas net ter wereld gekomen.
Ze moeten leren dat dit vreemde nieuwe object eetbaar is.
En ontdekken hoe ze het moeten openbreken.
Misschien met hun bek of misschien met hun klauwen.
Gelukt. Misschien was dit meer toeval dan vaardigheid.
Niettemin een belangrijke les voor deze nieuwe generatie eierdieven.
In de woestenij maken de koele nachten...
...al snel weer plaats voor de intense hitte van de zon.
De temperatuur van het zand kan oplopen tot meer dan 70 graden Celsius.
Binnen enkele seconden is al het water weggezakt of verdampt.
Dit is een van de droogste plekken op aarde.
Geen enkel dier kan zonder water.
Toch wonen deze jonge Tarchia hier.
Het zijn ankylosaurussen die in de woestijn leven.
Zwaar gepantserd met enorme knotsen aan hun staarten.
Donkere vlekken beschermen de ogen van de Tarchia tegen de felle zon.
En dit is het geluid...
...van de ingebouwde airconditioning van de Tarchia.
Hun grote neus koelt de lucht die het lichaam verlaat...
...waardoor ze bij elke ademhaling water condenseren en behouden.
Zo kunnen ze lang overleven zonder te drinken, terwijl ze naar voedsel zoeken.
De hoge temperaturen veroorzaken schurende winden...
...die de rotsformaties hun buitengewone vormen geven.
Maar die blazen ook alle aarde weg.
Toch weten sommige planten wortel te schieten in de spleten tussen de rotsen.
En elke hap is het waard om voor te vechten.
De zon staat met de minuut hoger aan de hemel.
Nog even en er is nergens meer schaduw.
En zelfs deze heersers over de woestijn hebben af en toe een slokje water nodig.
Zoals zoveel nomaden hebben de Tarchia een mentale kaart van de woestijn...
...en reizen ze met feilloze precisie door lege landschappen.
Ze weten de zeldzame natuurlijke bronnen moeiteloos te vinden.
Oasen zoals deze.
Ze brengen redding aan dieren die ze kunnen vinden.
Prenocephale.
De spanning rond een oase kan nogal hoog oplopen...
...maar een staaltje krachtsvertoon kan een serieus gevecht voorkomen.
Eigenlijk zijn de Prenocephale vooral irritant.
Maar dat kun je van een volwassen Tarchia niet zeggen.
Vooral als die bijna twee keer zo zwaar is als het jongere exemplaar.
Zijn staartknots weegt ruim 20 kilo.
Als dit op een gevecht uitdraait, kan de jongste het wel vergeten.
Maar er komt versterking aan.
Het stel is herenigd.
Nu moet het volwassen dier het tegen twee staartknotsen opnemen.
Hij besluit dat er misschien toch wel genoeg water is voor iedereen.
De jonge Tarchia kunnen eindelijk rustig drinken.
Maar ze kunnen waarschijnlijk niet lang van deze rust genieten.
Hier in de woestenij veranderen de weersomstandigheden verbluffend snel.
Door de stijgende temperaturen in de zomer ontstaan onweersbuien...
...van honderden kilometers breed.
Zulke stormen veranderen de windrichting in de Deccan.
En rond de caldeira...
...waar de isisaurusvrouwtjes maanden geleden hun eieren legden...
...zijn de giftige dampen nu weggeblazen...
...waardoor zich een belangrijke gelegenheid voordoet.
Er klinken merkwaardige geluiden vanuit het zand.
Baby-isisaurussen roepen elkaar vanuit hun eieren.
Zo zorgen ze dat ze gelijktijdig uitkomen.
De baby's zijn betrekkelijk klein, minder dan 30 centimeter lang.
Er is niets te eten behalve de mest van hun moeder.
Verrassend genoeg...
...is die heel voedzaam en helpt die de jongen ook op andere manieren.
De mest bevat gezonde bacteriën voor hun darmen...
...en feromonen die ze, net als geuren, naar de kudde van hun moeders leiden.
Zo weten ze het veilige bos te vinden.
Maar het wordt een zware reis.
De wind staat dan wel de goede kant op...
...maar er liggen genoeg gevaren voor ze in het verschiet.
Geothermische bronnen en pruttelende modderpoelen.
Een dodelijke valkuil.
Na een tocht van twee dagen raakt de energie van de baby's op.
Maar hun moeders bieden weer uitkomst.
In de gebarsten lava groeien kleine plantjes...
...die zijn ontsproten uit zaden in de mest van de moeders.
Maar er dreigt een nieuw gevaar.
Nu de giftige dampen zijn weggeblazen, hebben roofdieren vrij spel.
Een rajasaurus.
Met zoveel rondscharrelende baby's kan dit weleens een smulpartij worden.
Verstoppen kan alleen in de scheuren in de lava.
Er komen meer rajasaurussen aan.
Ondanks alle gevaren bereiken honderden baby's het bos.
Hier blijven ze enkele jaren verscholen in het kreupelhout wonen.
Tot ze op een dag groot genoeg zijn om zich bij hun moeders' kuddes te voegen.
Met een beetje geluk keren de vrouwtjes terug naar deze krater...
...om over een paar jaar zelf eieren te leggen.
Zoals voor veel dieren die op dit soort onherbergzame plekken leven...
...zijn de gevaren groot.
Maar de prehistorische woestenij biedt ook geweldige mogelijkheden.
PREHISTORIC PLANET: ONTHULD
WAREN DINOSAURUSSEN GOEDE OUDERS?
Dit is het gefossiliseerde ei van een gigantische dinosaurus.
Een titanosaurus.
Toen het net gelegd was, woog het zo'n anderhalve kilo...
...en het heeft een schaal van ongeveer twee millimeter dik.
Hoewel de eieren sterk waren...
...moesten ze toch veilig en warm gehouden worden.
Dus hoe zorgden dinosaurussen voor hun eieren?
Ze hadden verschillende manieren om hun eieren te beschermen en warm te houden.
Eén strategie was een nest bouwen en daarbovenop zitten.
We weten dat ze dat deden...
...omdat we fossielen hebben van dinosaurussen die op een nest zaten.
De baby's waren van dezelfde soort als de volwassen dieren.
Dat is het eerste bewijs dat sommige dinosaurussen voor hun jongen zorgden.
Hoewel dit bescherming en beschutting tegen de elementen bood...
...zat er wel een nadeel aan deze manier van uitbroeden.
Op de eieren zitten en ervoor zorgen...
...betekent dat je er gedurende de hele ontwikkeling ervan mee bezig bent...
...tot de eieren uitkomen.
Voor sommige dinosaurussen was dit het waard.
Maar andere soorten, zoals de sauropoden, stonden voor een andere uitdaging.
Sommige zaten niet op hun eieren. Veel van hen wogen duizenden kilo's...
...dus zij zouden de eieren hebben verpletterd.
Hoe deden zij het dan?
Er zijn nesten van sauropoden gevonden...
...waarbij het vrouwtje een lange geul groef met haar achterpoten.
Als ze alle eieren had gelegd, vulde ze de geul weer op.
Dat zien we vandaag de dag nog.
Schildpadden begraven hun eieren om ze tegen roofdieren te beschermen.
Het zand dat door de zon wordt verwarmd, houdt ze op de perfecte temperatuur.
Sommige dinosaurussen hielden hun eieren op een andere manier warm.
Sommige groepen gooiden rottende vegetatie op een hoop.
Ze maakten eigenlijk een composthoop boven op hun nest met eieren.
Boskalkoenen in Australië doen dit ook.
Bij 't verteren van de vegetatie...
...komt genoeg warmte vrij voor ongeveer zeven weken.
Maar in 2010 werd ontdekt...
...dat sommige dinosaurussen een nog ongewonere manier hadden...
...om hun eieren warm te houden.
Ze gebruikten warmte uit de aarde zelf.
Ergens in Argentinië zijn veel sauropodeneieren gevonden...
...vlak naast geothermische bronnen.
We denken dat de sauropoden hun eieren met die vulkanische activiteit warm hielden.
Er is nog een plek, de Deccan in India...
...een van de grootste vulkanische gebieden tijdens het late Krijt...
...waar meer bewijs is gevonden.
Daar liggen heel veel lagen lava...
...en daartussenin zijn dinosauruseieren gevonden.
Dinosaurussen kwamen daar ondanks de hoge vulkanische activiteit naartoe...
...en gebruikten het eeuwenlang als broedplaats.
Ze hadden dus allerlei manieren om voor hun eieren te zorgen...
...maar één ding weten we zeker:
hun methoden waren uiterst effectief...
...waardoor ze meer dan 150 miljoen jaar over de aarde konden regeren.
Vertaling: Nikki van Leeuwen