150 milyon yıldan uzun süre...
DAVID ATTENBOROUGH SUNAR
...dinozorlar dünyaya hükmettiler.
Gezegenin neredeyse her köşesinde varlardı
ve neredeyse akla gelebilecek her biçim ve boyuttaydılar.
Bazıları gerçekten olağanüstüydü.
T. rex'in güçlü bir yüzücü olduğunu biliyoruz,
Velociraptor'lar kurnazdı, tüylü avcılardı
ve bazı dinozorların çok tuhaf davranışları vardı...
...ama neredeyse her gün yapılan yeni keşifler
bu gezegende 66 milyon yıl önceki yaşam hakkında daha çok şey anlatıyor.
Bu sefer Prehistoric Planet'te
yeni hayvanlar açığa çıkaracağız...
...ve eş bulma arayışlarını, aile kurarken yüzleştikleri zorlukları...
...ve muazzam mücadelelerini...
...yeni bir anlayışla kavrayacağız.
Doğanın en büyük gösterisini yaptığı zamana yolculuk.
Karşınızda Prehistoric Planet 2.
ADALAR
Altmış altı yıl önce güney Avrupa'da bir nehrin ağzı.
Tropik bir fırtınanın ardından birikinti akıntı yönünde sürükleniyor.
Kalıntılar arasında topraktan kopan bitki örtüsü parçaları var.
Bu parça yorgun bir pterosaur için hoş bir dinlenme yeri olabilir...
...ama hiç güvenli değil.
Devasa bir mosasaur, ölümcül bir su altı avcısı,
kolay bir yiyecek arıyor.
Bu küçük dinazor Zalmoxes gibi.
Burada kalmak çok riskli.
Daha büyük bir sal lazım, hemen.
Yüzmek dışında bir seçenek yok.
İlk gelen o değil.
Başka bir kazazede.
Bir dişi.
Salları denize sürükleniyor.
Bazen bunun gibi sallardaki kazazedeler
uzak ada sahillerinde kıyıya vurur.
Bu çiftin şansı çok yaver giderse ilk yerleşimciler olabilirler...
...ve bu, sonunda yeni bir türe evrilecek yeni bir nüfus oluşturabilir...
...hiç görülmemiş bir türe.
Bir ada ne kadar uzun süre ıssız kalırsa
adadaki yerli hayvanlar o kadar farklılaşabilir.
Güney Avrupa'daki bu küçük adalar,
tuhaf, oldukça utangaç bir hadrosaur'un evi.
Tethyshadros'lar bu körpe çam ağaçları arasında beslenir.
Ana karadaki devasa kuzenlerinin dörtte biri kadardır,
bir insan boyunu geçmez.
Eşsiz tırtıllı ağzıyla bu sert bitki örtüsünde otlayabilir.
T. rex gibi avcılar bu küçük adaya hiç ulaşamamış,
o yüzden yavrusunu yetiştiren bir anne için güvenli bir yer...
...ama her zaman değil.
Hatzegopteryx.
Devasa yırtıcı pterosaur'lar.
En iyi kaçma şansı uzun ağaç örtüsünün altında.
Bu küçük yavrular körpe ağaçların arasında bırakıldı.
Anne ve yavrusu ayrı düştü.
Hatzegopteryx'ler çok zeki pterosaur'lardır.
Sürpriz unsuru gittiğine göre taktik değiştiriyorlar.
Açıklık alana dağılıyorlar,
hâlâ orada olabilecek bir avı ortaya çıkarmayı deniyorlar.
Gençlerin en iyi şansı hiç ses çıkarmadan durmak...
...ve kaçmamak.
Bu ikisi annelerine dönecek kadar şanslı.
Bu ada gezgini pterosaur'lar şanslarını başka bir yerde denemeye gidiyor.
Hadrosaur'lar beslenmeye dönebilir.
Madagaskar Adası, Afrika ana karasından
80 milyon yıl önce ayrılmış.
Bu, o kadar uzun bir süre ki artık hayvanların çoğu başka yerdekilerden
çok farklı.
Bu, Simosuchus.
Dinozor değil, timsahların minyatür bir akrabası.
Neredeyse sürekli karada yaşıyor
ve kesinlikle vejetaryen.
Simosuchus'ları ada avcılarının saldırılarından koruyan
zırhlı vücutları vardır.
O yüzden gardlarını düşürme riskini alabilirler...
...bazen.
Majungasaurus, Madagaskar'ın en tepe avcısı.
Bu dişinin bir gözü kör,
o yüzden öldürmek onun için zor ve şu anda çok aç.
Simosuchus'ların bir kaçış rotası ağları vardır,
onları yer altı sığınaklarına götürür.
İçeri girince ağır zırhlı sırtlarıyla girişi kapatırlar.
Bu küçük erkek şanssız...
...ama çaresiz değil.
Tersten saldırılar, kuyruk sallamalar ve agresif tekmeler.
Avcının burnu derine ulaşmak için çok geniş...
...ama sırf temkinli olmak için Simosuchus daha da derine iner.
Majungasaurus için bir av daha başarısızlıkla sonuçlandı.
Madagaskar'da gelişen tek evrimsel tuhaflık Simosuchus değil.
Ada, çok sıra dışı bir grup hayvanın daha evi.
Memeliler.
Bu bir dişi Adalatherium.
Altmış santimden kısa
ama buna rağmen şimdiye dek evrimleşmiş en büyük memelilerden biri.
Uyanık olduğu saatlerin çoğunu yiyecek arayarak geçiriyor.
Bu tünelin sonunda yumurtalar var...
...zengin bir protein kaynağı olabilir...
...ama bu yığını yemiyor.
Bunlar onun yumurtaları
ve burası onun sığınağı.
Yumurtalar çatlamaya başlıyor.
Yavruların gözleri henüz açılmadı
ama içgüdüsel olarak süt emmek için annelerine gidiyorlar.
Sütü karnında değişikliğe uğramış ter bezlerinden üretir
ve şimdilik ihtiyaçları olan tek besin bu.
İki ay geçti ve yavrular dört kattan fazla büyüdü.
Onlara yetecek süt üretmek için
annenin kendisinin çok iyi beslenmesi gerek.
O yüzden beslenmek için her gece inin güvenli ortamından çıkması gerek.
Çoğu yer altı hayvanınınki gibi görme duyusu
çok hassas değil.
Onun yerine keskin işitme duyusuna güveniyor...
...ve tehlikeli olabilecek bir şey duyarsa
hiç kımıldamadan duruyor.
Tehlike atlatıldı.
Kök ve tohum için yüzeyi taramaya dönüyor.
Yavrular hızlı büyüyor, iştahları da öyle.
Bu dişi neredeyse hiç durmadan yiyecek aramak zorunda.
Bu sırada yavruları saatlerce savunmasız kalıyor.
Bir Masiakasaurus.
Bir avcı
ve sığınak avını yakalamaya oldukça iyi uyum sağlamış bir tür.
Uzun boynu ve dar başı sayesinde
yiyecek içerebilecek her deliği kontrol edebilir...
...ama avcıların kendileri av olabilir.
Madtsoia, neredeyse sekiz metre boyunda, avını ölümüne sıkan bir yılan.
Bu mahalle artık oldukça tehlikeli hâle geldi.
Karanlık çökerken anne, yavrularını ilk kez sığınağın dışına çıkarıyor.
En azından şimdilik yakın durmalılar.
Gezegenin güney ucunda, Antarktik yarımadasının adalarında,
kışla beraber aylar sürecek dondurucu soğuklar geliyor.
Burada da bir ailenin parçası olmanın faydaları var.
Bir termal kamera kalabalık, sıcak vücutları meydana çıkarıyor.
Imperobator'lar.
Avcılar.
Çoğu dinozor gibi sıcak kanlıdırlar...
...ama sıcak kalmak için çok yemeleri gerek.
O yüzden mümkünse birkaç günde bir avlanmaları gerekir.
Taze kar ayak seslerini bastırır,
ormanın içinde av ararlarken fark edilmemelerini sağlar.
Bir Morrosaurus.
Kışın kaçınılmaz olarak zor bir dönemden geçen bir otçul.
Imperobator'lar böyle avları avlamakta uzmandır.
Morrosaurus'lar takipçilerinden hızlıdır...
...ama sürü sayıca üstün.
Imperobator'lar uzun tüylü kuyruklarıyla çok iyi manevra yapabilirler.
Kovalamaca ormanın sınırına ulaştı.
Ardında yaklaşık bir kilometre genişliğinde donmuş bir göl var.
Temiz, açıklık alan daha hızlı olan Morrosaurus'a avantaj sağlayabilir...
...ama donmuş yüzey aldatıcıdır.
Imperobator'lar yaklaşırken başka seçenek yok.
Yanlış atılan bir adım.
Morrosaurus için avcıların ulaşamayacağı yere koşma şansı...
...ama burası bir ada,
yani avcılar ve av kesinlikle tekrar karşılaşacaklar.
Bazı adalar öyle küçük ki
üstlerinde iri kara canlıları yok...
...ama yine de ziyaretçileri olabilir.
Hatzegopteryx'ler.
On sekiz kilo Tethyshadros leşi taşıyan bir erkek geldi.
Son avdan bir ödül.
Yaklaşık beş metre boyunda, kanat genişliği dokuz metre kadar.
Hatzegopteryx'ler Avrupa'nın en tepesindeki avcılardır...
...ama bu erkek buraya karakterinin başka bir yönünü göstermek için geldi.
Üstünden geçen dişilere eş aradığını anlatmak için
bir gösterimde bulunuyor...
...ama cevap almak için uzun süre beklemesi gerekebilir.
Sonunda. Bir dişi.
İlgi gösteriyor gibi
ama biraz daha teşvik gerekebilir
ve dikkatli olmalı.
Dişinin gagasından isabetli bir vuruş
hızlıca tüm çiftleşme sezonunun sonunu getirebilir.
Yavrusunun miras alacağı iyi genlere sahip olduğunu
ona kanıtlamalı.
Ölü dinozor iyi bir avcı
ve onu taşımış olması güçlü bir uçucucu olduğunu gösteriyor...
...ama dişi etkilendiyse de henüz bunu göstermiyor.
Tercih edilirliğinin yeni kanıtlarını üretme zamanı.
Başını kaldırışları onu yaklaşmaya davet ediyor.
Dişi şimdi onu biraz cesaretlendiriyor.
Eş zamanlı yapılan bir dans aralarında güven yaratıyor.
Bir erkek daha.
Çok daha genç ama yine de rakip olabilir.
İcabına bakıldı.
Felaket. Dişi gitti.
Şansını kaybetmiş olabilir.
Döndü.
Potansiyel bir rakibin gönderilmesi erkeğin lehine bir puan daha olabilir.
Erkek kaldığı yerden devam ediyor.
Gücünü son bir kez hatırlatıyor...
...ve bu, babalığına yaptığı tek katkı.
Her şey sadece birkaç saniye sürüyor
ama bu, bu devasa uçan avcıların bir sonraki neslinin başlangıcı.
Böyle adalar küçük olabilir
ama dünyadaki sayısız diğer ada gibi...
...tarih öncesi gezegende
en sıra dışı varlıklardan bazılarının yaşamlarında
çok önemli anlara tanıklık ediyorlar.
PREHISTORIC PLANET: KEŞFEDİLDİ
DEV PTEROSAUR'LAR GERÇEKTEN YERDE AVLANABİLİR Mİ?
Dinozorlar zamanında
gökyüzüne pterosaur'lar denen uçabilen sürüngenler hâkimdi.
250'den fazla tür vardı
ve bazıları kocamandı.
En tuhafı olduklarından en ilginç olanları
azhdarchid pterosaur'ları.
PALAEOARTİST & PALEONTOLOG
Azhdarchid pterosaur'un
ne olduğunu tanımlamaya çalışmak çok zor.
Zürafalar kadar uzunlar.
İki metre uzunluğa varabilen başları var,
kanat genişlikleri 10 metre.
Dünyada evrimleşmiş en tuhaf şeylerden.
Boyutlarına rağmen bu devler uçmaya çok uyumlu.
Peki, neden yerde avlandıklarını düşünüyoruz?
Azhdarchid'lerin kanadı deri zarıdır...
BAŞ BİLİM DANIŞMANI
...çok irileşmiş olan dördüncü parmaklarıyla desteklenir.
KANAT GENİŞLİĞİ
Bu deri devasa dördüncü parmağın ucundan arka bacağın
tepesine kadar olan bölgeyi kaplar.
Azhdarchid'ler büyük mesafeler katetmeye fevkalade uyumludur
ama uçarken bükülen, dönen ve çevik hareketler
yapabilen türden hayvanlar değillerdi.
Bu, Azhdarchid'lerin uçan diğer hayvanları
yakalamasını zorlaştırıyordu.
Avlanmak için başka bir yol bulmuş olmalılar.
Azhdarchid pterosaur'ların nasıl beslendiğine dair en yaygın fikir,
yüzeysel beslenme adlı tuhaf bir mekanizmayla besleniyor olmaları.
Bugün kara makasgaga gibi kuşlar böyle besleniyor.
Aklınıza gelebilecek en saçma beslenme yöntemi.
Çenenizi açıp suyun içinden geçirerek
yiyeceğinize çarpıyorsunuz.
Bir makasgaganın boynu ani darbeleri emecek yapıdadır...
...ama fosil bulgularına göre Azhdarchid'lerde böyle bir yapı yok.
Hatta büyük olasılıkla alt çenelerini suda itmeye çalışmanın geriliminden bile
boyunları kırılabilirdi.
Azhdarchid seçeneksizdi.
Yiyecek bulmak için yere inmeliydi...
...ama avlanabilecek kadar hızlı yürüyebiliyor muydu?
Bilim insanlarının paytak paytak yürümekten fazlasını
yapabileceklerine ikna olmak için kanıta ihtiyacı vardı.
Bu kanıt 66 milyon yıllık ayak izlerinden geldi.
Dünyanın en büyük pterosaur yolunu
yürüyen dev bir Azhdarchid yapmış.
Muhteşem olan sırf bu değil,
yürüyüşlerinin ne kadar etkili olduğunu da gösteriyor.
GÜNEY KORE
Bu izler
uzuvlarını direkt gövdelerinin altında tuttuklarını,
dik durduklarını gösteriyor.
Ayakları yastıklıydı
ve küçük pterosaur'ların aksine
uzun bacakları sayesinde çok büyük adımlar atabiliyorlardı.
Azhdarchid'ler tuhaf görünseler de
çok etkin hareket ediyorlar.
Azhdarchid'ler çok uzun leylek benzeri yüzleriyle
karada yürüyebilme becerisine sahipti.
Hayvanları kapmak için
aşağı uzanarak yürüyen yırtıcılar oldukları neredeyse kesin.
Ama şu unutulmamalı,
bu şeyin boğazı yarım metre genişliğinde.
Neredeyse omuzlarım genişliğinde.
Bugün yaşıyor olsalar bu şeylerin menüsünde olurduk.
Pterosaur'lar gökyüzünde büyüleyici bir görüntü olurdu...
...ama bu devler karada daha da etkileyici ve ürkütücülerdi.
Alt yazı çevirmeni: Murat Lü