Dinozaury rządziły planetą...
PRZEDSTAWIA DAVID ATTENBOROUGH
...przez ponad 150 milionów lat.
Zamieszkiwały prawie każdy zakamarek globu
i występowały w niemal każdym możliwym kształcie i rozmiarze.
Niektóre były naprawdę niezwykłe.
Dowiedzieliśmy się już, że T. rex był sprawnym pływakiem.
Welociraptory były zręcznymi, opierzonymi myśliwymi,
a niektóre z dinozaurów zachowywały się dość osobliwie.
Jednak niemal codziennie dokonywane są nowe odkrycia,
dzięki którym wiemy więcej o życiu planety sprzed 66 milionów lat.
Tym razem w Prehistorycznej planecie
przedstawimy nowe zwierzęta...
i świeży wgląd w ich misję poszukiwania partnerów,
wyzwania związane z wychowywaniem młodych
oraz ich tytaniczne starcia.
Podróż do epoki spektakularnych widowisk natury.
Oto Prehistoryczna planeta 2.
PREHISTORYCZNA PLANETA 2
WYSPY
Ujście rzeki w południowej Europie 66 milionów lat temu.
Po przejściu burzy tropikalnej w dół rzeki dryfują szczątki roślin.
A pośród nich skrawki lądu przypominające zielone tratwy.
Dla zmęczonego pterozaura to kuszące miejsce odpoczynku...
choć daleko mu do schronienia.
Ogromny mozazaur, śmiertelnie niebezpieczny podwodny łowca,
szuka łatwej zdobyczy.
Takiej jak ten mały dinozaur, zalmokses.
Pozostanie tutaj jest zbyt ryzykowne.
Potrzebuje większej tratwy, i to szybko.
Nie ma wyjścia, musi do niej dopłynąć.
Nie jest tu pierwszym przybyszem.
Kolejny rozbitek.
Samica.
Ich tratwa dryfuje w stronę morza.
Czasami rozbitkowie płynący na takich tratwach
są wyrzucani na brzeg odległych wysp.
Jeśli dopisze im szczęście, ta para może zostać pionierami.
I stworzyć nową populację, która w końcu stanie się nowym gatunkiem...
jakiego jeszcze nie widziano.
Im dłużej wyspa była odizolowana,
tym bardziej jej mieszkańcy mogą różnić się od reszty.
Te małe wyspy w południowej Europie
są domem dla osobliwego, raczej nieśmiałego hadrozaura.
Wśród młodych sosen żeruje Tethyshadros.
Będąc trzy czwarte mniejszym od kuzynów na stałym lądzie,
wzrostem nie przewyższa człowieka.
Dzięki wyjątkowemu ząbkowanemu dziobowi może żerować wśród twardej roślinności.
Drapieżniki takie jak T. rex nigdy nie dotarły do tej małej wyspy,
więc powinna być bezpiecznym miejscem dla matki wychowującej miot.
Ale tylko w teorii.
Hatzegopteryx.
Ogromne drapieżne pterozaury.
Największą szansę na ucieczkę dają baldachimy wysokich drzew.
Dinozaurzątka pozostały w tyle pośród młodych sosen.
Matka i młode zostały rozdzielone.
Pterozaury Hatzegopteryx są bardzo inteligentne.
Straciwszy element zaskoczenia, zmieniają taktykę.
Rozchodząc się po polanie, starają się wypłoszyć możliwe ofiary.
Młode mają największe szanse, pozostając w bezruchu...
i nie uciekając.
Ta dwójka ma szczęście, że zdołała wrócić do matki.
Przelatujące z wyspy na wyspę pterozaury wyruszają szukać szczęścia gdzie indziej.
Hadrozaury mogą wrócić do żerowania.
Wyspa Madagaskar oddzieliła się
od kontynentu afrykańskiego 80 milionów lat temu.
Tak dawno, że większość tutejszych zwierząt znacznie różni się
od jakichkolwiek innych.
Oto Simosuchus.
To nie dinozaur, ale miniaturowy krewny krokodyli.
Żyje niemal wyłącznie na lądzie
i jest ścisłym wegetarianinem.
Simosuchus ma twardo opancerzone ciało, które chroni go przed atakami
wyspiarskich drapieżników.
Mogą więc zaryzykować opuszczenie gardy...
czasami.
Mażungazaur, szczytowy drapieżnik Madagaskaru.
Ta samica nie widzi na jedno oko,
wobec czego trudniej jej polować i jest już bardzo wygłodniała.
Simosuchus wytycza sieć dróg ucieczki,
które prowadzą go do podziemnych nor.
Po wejściu do środka blokują dostęp swoimi twardo opancerzonymi plecami.
Ten mały samiec ma pecha.
Ale nie jest bezbronny.
Ataki od tyłu, machnięcia ogonem, agresywne kopnięcia.
Myśliwy ma zbyt szeroki pysk, by sięgnąć dość głęboko.
Mimo to przezorny Simosuchus zakopuje się jeszcze głębiej.
Kolejne polowanie mażungazaura zakończyło się niepowodzeniem.
Simosuchus nie jest jednym dziwem ewolucji zamieszkującym Madagaskar.
Wyspa jest domem dla innej grupy bardzo nietypowych zwierząt.
Ssaków.
To samica z gatunku Adalatherium.
Mierzy niecałe 60 centymetrów,
a jest jednym z największych ssaków, które dotąd wyewoluowały.
Większość czasu spędza na poszukiwaniu pożywienia.
Na końcu tego tunelu są jaja...
potencjalnie bogate źródło białka.
Ale ona nie zjada tego lęgu.
To są jej jaja.
A to jest jej nora.
Jaja zaczynają się wykluwać.
Młode nie otworzyły jeszcze oczu,
ale instynktownie lgną do matki, aby pożywić się jej mlekiem.
Wydzielają je zmodyfikowane gruczoły potowe na brzuchu
i na razie więcej im nie potrzeba.
Dwa miesiące później młode urosły już ponad czterokrotnie.
Aby wyprodukować wystarczającą ilość mleka, matka musi dużo jeść.
Zatem każdej nocy opuszcza bezpieczną norę, aby się pożywić.
Podobnie jak wiele innych zwierząt ryjących,
nie ma dobrego wzroku.
Zamiast tego polega na swoim wyostrzonym słuchu.
Kiedy usłyszy potencjalne zagrożenie,
nieruchomieje.
Kłopotów udało się uniknąć.
Wraca do szukania w ziemi korzeni oraz nasion.
Młode szybko rosną, podobnie jak ich apetyt.
Samica musi teraz niemal nieustannie szukać pożywienia.
Wobec czego jej miot przez wiele godzin pozostaje bez opieki.
Masjakazaur.
Myśliwy.
Szczególnie dobrze przystosowany do polowania na ryjące ofiary.
Dzięki długiej szyi i wąskiej głowie
może zbadać każdy otwór kryjący potencjalny posiłek.
Ale myśliwi też mogą stać się ofiarami.
Madtsoia, ponad siedmiometrowy wąż, miażdży swoją ofiarę na śmierć.
Okolica zrobiła się niebezpieczna.
Gdy zapada noc, matka po raz pierwszy wyprowadza swoje młode z nory.
Przynajmniej na razie muszą trzymać się blisko siebie.
Na dalekim południu naszej planety, na archipelagu Półwyspu Antarktycznego,
zima niesie ze sobą miesiące mroźnych temperatur.
Tutaj również opłaca się żyć w rodzinnym stadzie.
Kamera termowizyjna ujawnia skupisko świecących ciał.
Imperobatory.
Myśliwi.
Jak większość dinozaurów, są stałocieplne.
Jednak aby utrzymać ciepło, potrzebują dużo jedzenia.
Zatem co kilka dni muszą wyruszać na łowy.
Świeży śnieg tłumi odgłosy ich kroków,
umożliwiając im skradanie się po lesie w poszukiwaniu zdobyczy.
Morrozaur.
Roślinożerca, dla którego zima jest niewątpliwie bardzo ciężkim okresem.
Imperobatory specjalizują się w polowaniu na taką zwierzynę.
Morrozaur jest szybszy niż jego pościg.
Ale stado ma przewagę liczebną.
Długie, opierzone ogony imperobatorów zapewniają im niezwykłą zwrotność.
Pościg dotarł na skraj lasu.
Za nim ciągnie się zamarznięte jezioro, szerokie na niemal kilometr.
Otwarta przestrzeń może dać szybszemu morrozaurowi przewagę.
Ale tafla lodu jest zdradliwa.
W obliczu zbliżającego się pościgu nie ma zbyt wielkiego wyboru.
Jeden niewłaściwy krok.
Morrozaur ma teraz szansę uciec poza zasięg drapieżników.
Ale to wyspa,
więc myśliwi i ofiary raczej spotkają się ponownie.
Niektóre wyspy są tak małe, że nie mieszkają na nich duże zwierzęta.
Mimo to zawsze mogą pojawić się goście.
Hatzegopteryx.
Ten samiec przyniósł ze sobą 40-kilogramowego hadrozaura Tethyshadros.
Zdobycz z ostatniego polowania.
Ma niemal pięć metrów wzrostu, a rozpiętość skrzydeł wynosi ponad 9 m.
Pterozaur Hatzegopteryx to drapieżnik szczytowy Europy.
Jednak ten samiec przybył tu, by ujawnić inną stronę swojego charakteru.
Przygotowana ekspozycja ma obwieścić przelatującym nad jego głową samicom,
że szuka partnerki.
Jednak może minąć dużo czasu, nim któraś odpowie na ten anons.
Nareszcie. Samica.
Wydaje się zainteresowana, jednak odrobina perswazji nie zaszkodzi.
Samiec musi mieć się na baczności.
Jedno dobrze wymierzone dziobnięcie
może szybko zakończyć jego okres godowy.
Musi zademonstrować, że ma dobre geny,
na których skorzystałyby jej młode.
Martwy dinozaur sugeruje, że jest dobrym myśliwym,
a przyniesienie go tutaj świadczy o sile samca.
Nawet jeśli samica jest pod wrażeniem, to jeszcze tego nie pokazuje.
Pora przedstawić kolejne dowody świadczące o jego kwalifikacjach.
Uniesienie głowy zaprasza ją do podejścia.
Teraz samica odrobinę go zachęca.
Skoordynowany taniec buduje między nimi zaufanie.
Kolejny samiec.
Choć dużo młodszy, wciąż stanowi konkurencję.
Problem z głowy.
Katastrofa. Samica odeszła.
Możliwe, że stracił swoją szansę.
Wróciła.
Odstraszając potencjalnego rywala, mógł jeszcze zyskać w jej oczach.
Samiec kontynuuje zaloty.
Ostatnie przypomnienie o jego sile.
To jego jedyny wkład w ojcostwo.
Kilka sekund i po sprawie.
Ale to początek kolejnego pokolenia tych gigantycznych latających łowców.
Choć wyspy takie jak ta są niewielkie,
to podobnie jak ich niezliczona reszta,
są świadkami kluczowych momentów
w życiu niektórych z najbardziej niezwykłych stworzeń
prehistorycznej planety.
PREHISTORYCZNA PLANETA: BEZ TAJEMNIC
CZY GIGANTYCZNE PTEROZAURY NAPRAWDĘ POLOWAŁY NA ZIEMI?
W czasach dinozaurów
niebo było zdominowane przez latające gady zwane pterozaurami.
Istniało ich ponad 250 gatunków...
a niektóre były ogromne.
Jednymi z najciekawszych, bo najbardziej dziwacznych, są azdarchy.
PALEOARTYSTA I PALEONTOLOG
Bardzo trudno jest opisać ich wygląd.
Są wysokie niczym żyrafy.
Ich głowy mogły mieć dwa metry długości, rozpiętość skrzydeł dziesięć metrów.
To jedne z najdziwniejszych istot, jakie wyewoluowały.
Pomimo rozmiarów, te olbrzymy potrafiły dobrze latać.
Dlaczego więc sądzimy, że polowały na ziemi?
Skrzydło azdarcha to błona skórna...
GŁÓWNY KONSULTANT NAUKOWY
...podtrzymywana w całości przez wydłużony czwarty palec.
ROZPIĘTOŚĆ SKRZYDEŁ AZDARCHA
Błona skórna rozciągała się od czubka olbrzymiego czwartego palca
aż do czubka tylnej nogi.
Azdarchy były przystosowane do pokonywania dużych odległości,
ale nie były to zwierzęta, które skręcały, zawracały
i wykonywały zwinne ruchy w locie.
To utrudniało im łapanie innych latających zwierząt.
Musiały stosować inną strategię.
Jedna z najpopularniejszych hipotez dotyczących sposobu ich żywienia głosi,
że używały osobliwej techniki wyławiania pokarmu w locie.
Dzisiaj żywią się tak między innymi brzytwodzioby.
To najbardziej absurdalny sposób zdobywania pożywienia.
Przepychanie żuchwy przez wodę i rozbijanie się o jedzenie.
Szyja brzytwodzioba amortyzuje nagłe uderzenia.
Skamieliny azdarchów ujawniają, że nie były do tego przystosowane.
W rzeczywistości niemal na pewno złamałyby sobie kark już na etapie
przepychania żuchwy przez wodę.
Azdarchy nie miały wyjścia.
Musiały wylądować, by znaleźć pokarm.
Ale czy chodziły dość szybko, by polować?
Naukowcy potrzebowali dowodów, które przekonałyby ich,
że potrafiły coś więcej niż tylko dreptać jak kaczki.
Dowody te pochodzą ze śladów stóp sprzed 66 milionów lat.
Największy na świecie trop pterozaura zostawił chodzący azdarch.
To nie tylko ciekawe znalezisko.
Mówi nam wiele o tym, jak efektywnie się poruszały.
KOREA POŁUDNIOWA
Ślady te pokazują,
że trzymały kończyny bezpośrednio pod tułowiem,
przez co mogły się wyprostować.
Ich stopy miały poduszeczki.
I w przeciwieństwie do małych pterozaurów,
dzięki długim nogom stawiały ogromne kroki.
Choć azdarchy to osobliwe zwierzęta, poruszały się sprawnie.
Azdarchy potrafiły sprawnie poruszać się po ziemi
i miały masywną, bocianią głowę.
Prawie na pewno były drapieżnikami,
które chodziły i pochylały się, by łapać ofiary.
Musimy jednak pamiętać, że ich gardła miały pół metra szerokości.
Tyle mniej więcej mam w ramionach.
Gdyby te stwory wciąż żyły, bylibyśmy częścią ich jadłospisu.
Pterozaury byłyby budzącym respekt widokiem na niebie.
Ale jeszcze bardziej imponujące i przerażające były na ziemi.
Napisy: Daria Okoniewska