ISANG DOCUMENTARY SERIES MULA SA NETFLIX
Bawat taon, sa loob lang ng ilang buwan,
umaagos ang sariwang tubig mula sa Okavango Delta.
Nililikha ang perpektong tahanan…
para sa maliit na pamilya ng mga elepante.
At palaruan para sa mga batang supling,
si Bosigo…
at ang sanggol niyang pinsan, si Metsi.
Simula pa lamang ng pagmamahal
nina Bosigo at Metsi sa tubig.
Pero mula ngayon,
dito na iikot ang buhay nila.
Ang mahalagang molecule na ito…
na inihatid sa Earth…
ng mahuhusay na puwersang kumikilos sa ating universe.
Binago nito ang planetang ito…
tungo sa isang kanlungan…
ng buhay.
MUNDO NG TUBIG
Tag-init na.
Wala na ang dating paraiso.
Ang sariwang tubig na umaagos sa delta…
ay ilang buwan lang tumatagal.
At nauubos na ang mga tubigan.
Nang mabilis.
Isa lang ang ibig sabihin nito
para sa libu-libong elepanteng nakatira dito.
Oras nang umusad.
Ito lang ang kilalang tahanan nina Metsi at Bosigo.
Pero sa loob ng ilang linggo, mawawala na ang lahat ng tubig.
Kaya kailangan nilang umalis kasama ng buong pamilya.
Isang kawan ng mga babae,
magkakapatid, tita, at magpipinsan.
Pinamumunuan ng kanilang lola,
ang dakilang ina, si Pula.
Susuong sila sa paglalakbay kasama ng libu-libo pang pamilya.
Papunta sa disyerto.
Para maghanap ng tubig.
Para sa susunod na walong buwan,
magpapalipat-lipat sila ng tubigan,
at tatahakin ang landas ng mga elepante
gamit ang kaalaman ng dakilang si Pula,
na ipinamana sa kanya ng maraming henerasyong nauna.
Manganganib sila dahil sa lakaran.
At kakailanganin nila ang pandama nila
para malampasan ang panganib.
Hindi nila pinipiling maglakbay.
Mamamatay sila kung walang tubig.
Kahit sa asul an planeta natin,
bihira na ang sariwang tubig.
At kung maghahanap tayo lampas sa dalampasigan ng ating planeta,
mas bihira pa ito.
Kahit ang pinakatuyot na disyerto sa Earth
ay 'di maikukumpara sa ibang parte ng ating solar system.
Sa mas malalamig na parte sa malayo,
ang tanging tubig ay yelo.
Tulad ng mga nagyeyelong buwan ng Saturn,
kung saan may bukal ng yelong
pumupulandit sa kalawakan.
Mas malapit sa Araw, sa Mars
ay nililipad ng matitinding solar winds ang tubig.
At sa Venus,
kumukulo't natutuyo lang ito.
Iisa lang ang mundong alam nating
may biyaya ng likidong tubig sa ibabaw.
Isang mapusyaw na asul na tuldok.
Ang ating tahanan.
Sa kinaroroonan natin ngayon,
itinutulak ng tubig ang isang pamilya
na maglakbay para mabuhay.
Isang buwan pa lang matapos umalis sa delta,
pailan-ilang putikan na lang ang natitira.
At paunti nang paunti at mas lumalayo ito
araw-araw.
Ginagamit ni Pula ang matalas na memorya upang dalhin ang pamilya sa tubigan.
Naaalala niya ang mismong ruta,
kahit ilang dekada na ang lumipas.
Mahaba na ang inilakad nila ngayong araw,
at desperado na silang lahat na makainom.
Pero ganu'n din ang sandaan at tatlumpung libong elepanteng
nakatira sa Botswana.
Dinala ng tagtuyot ang mga kawan mula sa napakalayo…
patungo sa tubigang ito.
Lahat ay nag-aagawan sa parehong papaunting kayamanan.
Tinuturuan ng matatanda ang mga bata ng mga diskarte para mabuhay,
tulad ng paanong maghahanap sa putikan ng sariwang tubig.
At kung paano gagamitin ang maputik na tubig bilang panlaban sa init ng araw.
Sakto ang kulubot nilang balat para mag-ipon ng tubig at magpalamig.
Pero natututo rin sina Metsi at Bosigo…
na hindi lang inumin ang putikan.
Palaruan din ang mga ito.
Sa dami ng nauuhaw na elepante,
nasaid na ang tubigan.
Kailangang tumuloy ng pamilya ni Pula,
at subukang umabot sa susunod na tubigan
bago pa iyong matuyo sa init ng araw.
Ang labanang ito sa pagitan ng araw at natutuyong earth
ay nangyayari na simula noong ipanganak ang ating mundo.
Noong hindi pa asul ang planeta nating asul.
Apat at kalahating bilyong taon na ang nakalilipas,
sanggol pa lang ang Earth.
Isang bola ng nagbabagang bato.
Na nakatadhanang matuyo bilang mundo.
Pero milyun-milyong kilometro ang layo sa pinakamalamig na parte ng solar system,
namumuo ang mga kristal ng tubig
sa ibabaw ng mga dust particle.
Paglipas ng panahon,
dumidikit ang mga butil ng dust sa mga asteroid.
Milyun-milyon sila.
Ito ang naging asteroid belt.
Isang malawak na kalat-kalat na nagyeyelong bato.
Ngunit nagkalat sila sa buong kalawakan, malayo sa Earth.
Mabuti na lang,
may higanteng kumikilos.
JUPITER 4.5 BILYONG TAON ANG NAKALIPAS
Ang batang Jupiter.
Isang halimaw na planeta.
Dahan-dahan itong hinihila ng mga puwersa sa magulong
panloob na bahagi ng solar system tungo sa araw.
Isang landas ng paglipad kung saan bumangga ito
sa asteroid belt.
Sa pagbangga nito sa mga asteroid,
pinatalsik ng malakas na gravitational force nito
ang mga bato.
Pero nagmula sa kaguluhan at pagkawasak na ito
ang pinakamalaking regalo ng kalawakan.
Tumalsik ang mga nagyeyelong bato
na puno ng tubig sa Earth.
At inilapit pa nang isang hakbang ang pangako ng buhay.
Sa loob ng bilyun-bilyong taon,
inihabi ang mga asteroid sa tela ng Earth habang nabubuo ito.
Dahil naipit sa kaguluhang dala ng Jupiter,
at dinala ng mga asteroid sa kailaliman ng Earth,
hindi naging madali ang paglalakbay ng molecules ng tubig papunta rito.
At malayo pa ang kinailangan nilang lakbayin.
Milyun-milyong taong nakulong,
sa tunaw na ubod ng Earth,
habang naghihintay ulit ng himala…
na magpapalaya sa kanila.
Ngayon, karamihan ng tubig ng Earth ay nasa ilalim pa rin ng lupa.
Kaya may likas na kakayahan
ang mga elepante para hanapin 'yun.
Kahit ang mga maputik na lawa ay tuyo na.
Ganap nang naging tagtuyot ang panahon.
Pero may superpower si Pula.
Ang mahusay niyang trompa
na puno ng milyun-milyong sense receptor,
ay nakakaamoy ng tubig kahit ilang kilometro ang layo,
at natutukoy ang pinagmumulan nito sa ilalim ng lupa.
Pero kailangang hukayin.
Hindi mahilig maghukay si Metsi.
Pero likas kay Bosigo 'yun.
At pinainom na si Metsi.
Hindi tatagal ang ilang higop na ito.
Pero kung nanatiling nakakulong sa Earth ang tubig,
wala sanang maiinom.
Wala sanang elepante.
Wala sanang buhay.
Matapos ihatid ng mga asteroid ang tubig,
at nilamon ito ng Earth,
nakulong iyon sa mga bato bilang mga kristal
na nasa kailaliman ng planeta.
Nanatili iyong nakabaon nang milyun-milyong taon,
sa ilalim ng isang malawak na karagatan ng magma.
Hanggang dahan-dahan, lumamig ang Earth.
At tumigas ang ibabaw nito bilang makapal na crust.
Tapos, sa wakas, tumagos na ang kumukulong loob.
Nagpasabog ang malalaking bulkan
ng gas at vapor nang ilang kilometro paitaas.
Sa wakas, pinakawalan na
ang mga molecule ng vapor.
At binuo nila ang unang ulap.
Lumaki sa loob ng milyun-milyong taon,
at napuno ng tubig.
Hanggang bumagsak nang sakto lang ang temperatura…
para sa pinakaunang patak ng ulan…
na nabuo at nalaglag.
Ang sumunod ay delubyong…
tumagal nang libu-libong taon.
Naging ilog ang mga lusak.
Naging dagat ang mga lawa.
At binaha ng malalaking karagatan ang ibabaw ng Earth.
At dito, binigyang-daan ng tubig ang isang mahiwagang bagay.
Ang unang buhay.
Sa mga unang selyulang ito
nagmula ang lahat ng buhay na nilalang.
Tubig ang pundamental na sangkap
ng bawat selyula ng bawat nilalang sa Earth.
At ngayon,
dala-dala pa rin ng kawan ang sinaunang tubig na ito.
Dinadala nito ang mga nutrisyon at oxygen.
Pinatitibok nito ang puso.
At nag-uudyok sa bawat hininga.
Nagkaroon ng buhay dahil sa tubig.
Kaya walang mabubuhay kung wala ito.
Sa Botswana, lumalala ang tagtuyot.
Nasusunog ang mundo ng mga elepante.
Matatakasan ng kawan ang nasusunog na gubat
pero susuong ito sa panibagong banta.
Lahat ay nagdurusa sa tagtuyot na ito…
dahil sa uhaw at gutom.
At para sa mga leon, matutugunan ng mga sanggol na elepante ang pareho.
Palilibutan ng matatanda sina Metsi at Bosigo.
Sapat na 'yun para mapigilan ang banta.
Pero matiyaga ang mga leon.
At kinailangan pa ring tumawid ng kawan sa malupit na disyerto…
bago ang susunod na tubigan.
Kailangan nila ng tubig.
At ibinibigay 'yun ng Earth
sa 'di inaasahang lugar.
Ang puno ng acacia ay senyales ng pag-asa.
At kanlungan ng lahat ng klaseng nilalang.
Higit na mas malalim ang naaabot ng mga ugat nito
kaysa sa kayang hukayin ng elepante.
Dinadala ang tubig sa mga sanga…
at mga dahon nito.
At sapat lang na tubig 'yun para makapagpatuloy sila.
Na napakahalaga lalo na para sa nanay ni Metsi,
na nagpapasuso pa ng anak.
Pero higit pa ito sa lokal na tubigan.
Ito ang mahalagang ugnayan sa walang katapusang siklo ng tubig.
Iniuugnay ng puno ng acacia ang lupa at langit.
Naglalabas ito ng oxygen at vapor sa hangin.
Binubusog ang mga ulap at pinaiikot ang tubig sa buong planeta.
Mula nang madiligan ng ulan ang mga pinakaunang sibol…
at binigyan ng buhay ang unang puno,
naging posible nang mabuhay sa planeta dahil sa mga halaman.
Binigyan nito ng buhay ang dating patay na bola ng bato.
Pero posible ring bawiin
ang mga regalo ng ating universe.
Noong unang panahon,
may isa pang planeta
na nabalot ng likidong tubig.
MARS 3.5 BILYONG TAON ANG NAKALIPAS
Isang mundo ng tubig, kagaya ng sa atin.
Parehong mga puwersa na nagbigay ng tubig sa Earth
ang nagbigay rin sa Mars.
May atmosphere,
kaya namuo ang mga ulap.
Pumatak ang ulan.
Umagos ang mga ilog.
At binalot ng karagatan ang palibot.
Isang mundo ng posibilidad.
May potensyal para sa buhay.
Pero hindi ito tumagal.
Dahil sa 'di kalayuan
ay ang nagbabagang nuklear na impyerno.
Ang ating Araw.
Naglalabas ito ng mataas na enerhiya
na lubhang makapangyarihan at nakamamatay,
na kaya nitong sumira ng mga planeta.
Dumadaloy ang solar wind na ito sa kalawakan…
sa bilis na 400 kilometro kada segundo.
At tumagos ito sa atmosphere ng Mars,
at pinaghiwalay ang molecules ng tubig.
Paunti-unti,
sa loob ng milyun-milyong taon,
sinira ng galit ng Araw ang proteksyon ng planeta.
Hanggang matuyo ang karagatan nito,
at napunta na sa kalawakan ang tubig nito.
Ang Mars ay naging malungkot
at nagyeyelong anino ng nakaraan nito.
Na nilamon ng mga alikabok.
Permanente nang nawala
ang anumang tsansa ng kumplikadong buhay.
Pwedeng ito rin ang naging kwento natin.
Pero sa kung anong paraan, sa Earth,
nakahanap ng paraan ang tubig at buhay para manatili.
Sa Botswana,
makalipas ang 200 araw sa ilalim ng nagbabagang araw,
walang mahanap na tubig.
Lumilikha ng buhawi ng alikabok ang matitinding hangin.
At kapansin-pansin ang paghihirap ng mga elepante.
Sa araw, madalas na napoprotektahan ng mga magulang ang mga anak.
Pero pagsapit ng gabi,
iba na ang kalagayan.
Eksperto sa panggugulo at panlilito ang mga leon.
Pinipili nila ang pinakamahinang target.
Kumikilos bilang isang pack.
Hanggang sa wala nang matatakbuhan.
Kung wala ang proteksyon ng buong kawan,
matatalo ng mga leon ang biktima.
Ang tagtuyot at walang katapusang paghahanap ng pagkain at tubig
ay naningil na kay Bosigo.
Malalim ang nabubuong ugnayang emosyonal ng mga elepante.
Ipinagluluksa ng buong pamilya ang pagkawala ni Bosigo.
Nagtitipon ang buong kawan para damayan si Metsi,
na pinakamalungkot sa lahat.
Taun-taong nangyayari ang walang katapusang laban para mabuhay.
Sa buong Okavango,
sa buong planeta,
at lampas pa.
Pero sa labanang ito para mabuhay,
talagang masuwerte ang Earth,
dahil sa lihim na tagapangalaga nito.
Sa pinakailalim nito,
ang nagbabagang ubod ng planeta
na patuloy na nasusunog,
ay lumilikha ng malakas na magnetic field
na umaabot nang 65,000 kilometro papunta sa Araw
mula sa puso ng planeta.
Isang mahalagang puwersang nagpoprotekta sa Earth.
Mula sa parehong nakamamatay na solar winds
na siya ring umubos sa tubig ng Mars.
Tinatalo sila bago pa sila tumama sa atmosphere natin.
Pinoprotektahan ang mahalagang tubig natin.
Niyayakap nang mahigpit ang bawat patak.
Kaya naiiba sa lahat
ang ating mapusyaw na asul na tuldok.
Isang lugar kung saan umuusbong ang buhay.
Binibigyan ng ginhawa ang mga elepante.
Tinitiyak na taun-taong babalik ang ulan.
Sa malayo, namumuo na ang mga ulap.
Naririnig ng mga elepante ang napakahinang kulog
mula sa layong 240 kilometro.
At sinasabi nito sa kanilang oras nang bumalik sa Okavango.
Mula sa mataas na Angola,
sumusuot na ang tubig papunta sa Botswana.
Para muling buhayin ang delta…
sa halik ng buhay.
Bawat hakbang na papalapit ang kawan sa kanilang tahanan…
ay pagpapatuloy ng mas malaking paglalakbay sa kalawakan.
Mula sa maliliit na molecule
na nakikisakay sa alikabok lampas ng Jupiter,
hanggang sa pagkabuhay sa nakamamamatay na init noon.
Ikinulong sa ubod ng planeta,
tapos pinakawalan para itanim ang punla ng buhay.
May kwentong kamangha-mangha ang bawat patak ng tubig.
Bawat molecule ay ugnayan sa pagitan ng 'di napuputol na kadena,
at umiikid nang libu-libong taon.
Sa hangin,
dagat,
mga bato,
at elepante.
Makalipas ang walong buwan at daan-daang kilometro,
sa wakas ay narating na
nina Metsi at pamilya ang panubigan ng delta.
Oras na para uminom…
at maglaro.
At uminom ulit.
At ipakita sa pinakabagong kapamilya…
kung paano kumikilos sa delta.
Sina Metsi at ang sanggol na pinsan niya
ang pinakabata sa mahabang linya
na mga nakinabang sa mahiwagang pagdating
ng tubig sa planetang ito.
Habambuhay silang mauugnay sa universe
na nagbigay sa planeta natin ng mahiwagang sangkap na ito.
At binigyan tayo ng kakayahang
ipreserba at pagyamanin ito.
Susunod, magtatapos ang kwento ng ating universe
sa puwersang nagbibigkis
sa lahat ng nakita natin.
Ang pinakamahusay na iskultor ng kalawakan,
ang gravity.
Isang puwersa ng paghila na bumuo sa planeta natin.
At pagsasamahin natin ang dalawang penguin sa southern pole.
Pero kailan pa nakaapekto ang gravity?
Paano ito lumilikha ng kaayusan at kaguluhan?
At bakit ginagawa nitong perpekto ang ating planeta para sa buhay…
at pag-ibig?
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Ivee Tanedo