Pagsapit ng gabi…
ISANG DOCUMENTARY SERIES NG NETFLIX
…nabubunyag ang koneksyon ng ating planeta sa universe.
Isang bulalakaw.
Isang sinaunang bato mula sa kasuluk-sulukan ng kalawakan…
na malalaglag sa Earth.
Laman nito ang mga elementong kemikal na bumuo sa ating universe.
Sa loob ng maraming henerasyon,
nagpagala-gala ang mga pagong sa karagatan,
habang nag-iipon ng mga elemento ng kalawakan mula sa kinakain nila.
Katulad ng ginawa nila sa loob ng daan-daang milyong taon,
bawat bagong henerasyon
ay nire-recycle ang parehong stardust na ito…
para malikha ang susunod.
Isinilang sa Big Bang
at binuo sa puso ng mga bituin,
90 elementong kemikal ang lumikha ng lahat ng bagay.
Walang-katapusang nire-recycle at binabago
sa buong kasaysayan ng universe.
At ngayon,
gamit ang parehong mga elemento,
bawat bagong pagong ay nagsisimula ng bagong buhay…
na sumasalamin sa buhay ng mga bituin.
Sa Great Barrier Reef ng Australia,
may nangyaring mahiwaga.
Pagkatapos ng 50 araw sa ilalim ng buhangin,
lumikha ng buhay ang mga elementong kemikal
mula sa kalawakan.
Nagsasama-sama para mabuo ang susunod na henerasyon
ng mga pagong.
Naubos na ng mga itlog ang kanilang suplay ng mga elementong nagbibigay-buhay.
At ngayon, makakatikim na ng hangin
ang mga sanggol na pagong.
At habang nagkakandarapang makarating sa tubig ang mga kapatid niya,
isang munting babae…
ang huling ipapanganak.
Upang tumanda at lumaki,
kailangan niyang umani ng mga elementong kemikal mula sa dagat.
Mapanganib na paglalakbay ito…
at bawat sulok, may pagtataksil.
Pero para sa maliliit na pagong,
hindi mapigilang tumugon sa tawag ng karagatan.
Mula sa pugad ng 100,
minsan, iisa lang ang nabubuhay.
Minsan, wala.
Pero sa kabila ng panganib,
alam ng munting babae na kailangan niyang makarating sa tubig.
Makakakita siya ng daanan…
at susunggaban niya ito.
Sa araw na ito,
susuwertehin siya.
Hindi siya titigil sa paglangoy
hanggang makalayo na siya sa bahura.
Ligtas na at malayo sa mga predator na nagtitipon sa mababaw na bahagi,
mawawala na siya sa malalim at malawak na karagatan…
upang ilaan ang kanyang kabataan sa pagkain ng mga atom.
Mga atom, na nagmula pa
sa umpisa ng buhay ng cosmos.
Mula pa noong panahong
sanggol pa ang ating universe.
Sa isang iglap,
ang wala ay naging lahat.
Ipinanganak ang ating universe sa Big Bang.
Noong una,
mainit at mabigat na hamog lang ito.
Pero habang patuloy itong lumalawak,
nagsimulang lumamig ang hamog.
At sa pinakamaliit na sukatang posible,
may nangyaring nakakamangha.
Nag-condense ang mga unang atom mula sa fog.
Mga atom ng hydrogen.
Ang pinakaunang elemento sa universe.
At sa karagatan,
hinahabol iyon ng mga batang pagong.
Sa paglabas nila mula sa malalim
upang maghanap sa mababaw na bahagi ng bahura.
Ito si Stella.
Isa sa masusuwerteng nakaalis sa dalampasigan, tungo sa karagatan.
Mahigit 2,000 beses na ang timbang niya kaysa noong napisa siya
at mabilis na lumalaki.
Dahil sa pagkain ng mga nilalang na palutang-lutang sa ibabaw.
Isang elemento ang higit na mas naani niya sa iba.
Ang hydrogen.
Binubuo nito ang mahigit kalahati ng lahat ng atom sa kinakain niya.
At ito ang pinakamasagana sa lahat ng buhay na nilalang.
Mula sa mga isda hanggang sa mga invertebrate.
Mga anemone at koral.
Ang mga hydrogen atom na nabuo sa bukang-liwayway ng universe
ay naipasa mula sa bituin tungo sa planeta,
planeta tungo sa hayop,
at mula sa hinahabol tungo sa nanghahabol.
Ibig sabihin nito para kay Stella, puno ng panganib ang bahura.
Naghahanap ang mga tiger shark, na gutom sa parehong atom,
ng mga pagong sa buong buhay nila bilang nasa hustong gulang.
Ang pangunahing depensa ni Stella ay ang kanyang baluti.
Na may butong pinatigas ng calcium at phosphorus.
Mga elementong nagmula pa sa isa pang mahalagang sandali…
sa buhay ng ating universe.
13.5 BILYONG TAON NA ANG NAKALIPAS
Para noong unang 300 milyong taon matapos ang Big Bang,
wala pang planeta at bituin.
Ang madilim na yugto ng universe.
Nakatago sa karimlan,
sa malawak at sala-salabat na hydrogen gas sa kalawakan.
Tapos, nakakamangha,
dahil nahila nila ang isa't isa dahil sa gravity,
at isinilang ang mga unang bituin.
Ito ang bukang-liwayway ng kalawakan.
Ang sandaling nabuksan ang ilaw.
At sa kailaliman ng mga unang bituing iyon,
nagsimula ang kahanga-hangang proseso.
Napakatindi ng mga temperatura at presyur…
kaya nalikha ang mga bagong elemento.
Pinagsama ang mga atom ng hydrogen para malikha ang helium.
Nang magsama sila, may enerhiyang inilabas.
Lumikha iyon ng sunud-sunod na reaksyong nagbunga ng mas mabibigat na elemento.
Kabilang iyong mahahalaga para sa buhay.
Nagsama ang tatlong helium para malikha ang carbon.
Ang elemento kung saan nakabatay ang lahat ng buhay.
Nabuo ng carbon at helium ang oxygen.
Ang hangin na nilalanghap natin.
Nagkumbina ang mga atom ng oxygen para malikha ang phosphorus.
Tapos ang silicon at calcium.
Ang mga elementong bumubuo sa bawat buhay na nilalang
ay nalikha sa puso ng mga naunang bituin.
Para kay Stella,
napakahalaga ng ibang elemento
na maglalakbay siya nang malayo para lang mahanap ito.
300 KILOMETRO MULA SA TAHANAN
Ang mainit at mababaw na tubig sa pagitan ng Australia't Papua New Guinea
ay paraiso ng matitingkad na damong-dagat.
Ang mga kaparangan ng karagatan.
Naglakbay si Stella papunta rito
para makuha ang mahikal na sangkap nito.
Habang tumutubo,
sumisipsip ang damong-dagat ng mga elemento mula sa kalawakan
na nakarating sa pinakaibaba ng dagat.
Lumalagong damo na mayaman sa calcium at phosphorus
ang nagbibigay kay Stella ng mga mineral na kailangan niya
upang mabuo at mapanatili ang proteksyon niyang shell.
Pinatitigas ang baluti niya para sa mga darating na pagsubok.
Ilalaan ni Stella ang kanyang pagkadalaga
sa paghahanap sa karagatan
ng mga atom na isinilang sa mga bituin.
Ang paglalakbay niya tungo sa hustong gulang…
ay kapantay ng kwento ng ating universe.
Dahil tatlong bilyong taon pagkatapos ng Big Bang,
patapos na rin ang kabataan ng universe.
Papasok na ito sa napakaaktibong yugto
ng pagbubuo ng mga bituin.
Habang lumalaki,
nahila ang mga bituin papunta sa malalawak na kalawakan.
Katulad ng ating Milky Way.
At sa loob ng mga kalawakang iyon,
ang mga elementong kemikal na nilikha ng bawat bituin,
ay natransporma
tungo sa mga planeta at buwan.
Pagkalipas ng bilyun-bilyong taon,
nag-mature ang mga elementong kemikal
tungo sa Earth na kilala natin ngayon.
2000 KILOMETRO MULA SA TAHANAN
Nasa hustong gulang na rin si Stella.
Mahigit isang metro na ang haba,
may makapal siyang shell na balot sa lumot.
Mainam na kamoplahe para makaraan sa mga bahura.
Iisa na sila ngayon ng karagatan.
Mga atom mula sa mga bituin…
na tumpak na iniakma sa buhay sa dagat.
Isang halimbawa lang ito ng buhay sa Earth…
na natatanging inihulma mula sa kalawakan.
Handa na si Stella para sa susunod na yugto ng buhay niya.
Dahil magiging ina na siya.
Sa loob ng katawan niya,
dala-dala niya ang tumpok ng 100 itlog.
Ang una sa maraming mararanasan niya sa buong buhay niya.
Ang sarili niyang importanteng karga ng stardust.
Sa buong bahura,
nabubuo bilang bagong buhay ang mga atom.
Nililikha ang isa sa pinakamayayamang ecosystem sa Earth.
Pero ang ating planeta…
ay isang outlier.
Sa iba pang bahagi ng solar system,
ang parehong mga elemento
ay lumikha ng mga daigdig na hindi kasing-angkop sa buhay.
Pinakamalapit sa araw,
ang Mercury ay planetang mayaman sa carbon.
Pero sa halip na lumikha ng buhay…
…ang carbon ay nasusunog hanggang sa ubod nito.
Sa isang mundong sinusunog ng starlight.
Samantala, sa pinakamalalayong bahagi ng solar system,
ang nagyeyelong temperatura ng Neptune
ay nagdudulot ng pamumuo ng mga ulap ng methane mula sa carbon at hydrogen.
Ang nakakasakal na gas na nagbibigay ng kulay asul nito.
At kahit sa Mars,
isang planetang may mga sangkap na katulad ng sa Earth,
ang kakulangan sa atmosphere na mayaman sa oxygen
ay nangangahulugang walang mabubuhay rito.
Sa Earth lamang may mainam na kondisyon.
Pero kahit dito,
matindi ang kumpetisyon para sa mga elemento.
At ang panganib…
ay 'di kailanman nalalayo.
Mabuti na lang at eksperto na si Stella sa tagu-taguan.
Bagama't ligtas pa sa ngayon,
kahaharapin ni Stella ang pinakamalaking hamon ng buhay.
Ang bumalik sa Great Barrier Reef,
at sa isla ng kapanganakan niya,
upang mangitlog sa buhangin.
Pero ang buong buhay na palaboy-laboy sa karagatan
ay nangangahulugang 2,000 kilometro na ang layo niya.
Ang pag-uwi ni Stella
ay isa sa mga hiwaga ng mundo ng kalikasan.
Sa kailaliman ng Earth,
lumilikha ang ubod ng ating planeta ng magnetic field…
na nagbibigay ng natatanging magnetic signature sa bawat lugar dito.
Nang mapisa siya,
naitatak sa utak ni Stella ang signature ng kanyang isla.
At para makabalik siya,
aasa siya sa isa na namang elementong kemikal.
Iyong nag-uugnay sa kanya sa ubod ng planeta.
Isang elementong nalilikha lang kapag namamatay ang mga bituin.
Sa malapit na bahagi ng kalawakan,
dalawa't kalahating milyon na ang nakalipas,
isang dramatikong pagbabago ang nangyari sa ubod ng higanteng bituin.
Buong buhay nito, pinagana ito ng nuclear fusion.
Ang enerhiyang inilabas
ay lumilikha ng mas mabibigat na elemento.
Hanggang maging napakainit na ng ubod,
at nagsimula itong lumikha
ng iron.
Na nagdulot ng pundamental na pagbabago.
Dahil ang paglikha ng iron ay hindi naglalabas ng enerhiya.
Nilalamon nito iyon.
Habang paparami ang nalilikhang bakal na ito,
kumalat ito sa ubod na parang sakit.
Habang kinakain ang init ng bituin.
Inuubos ito.
Nang wala nang init na magpapanatili nito.
Mula sa sandaling ito,
nakatadhana nang mamatay ang bituin.
Ang resultang pagsabog ay kasinliwanag ng 10 bilyong araw.
Isang supernova na nagpatalsik ng mga alikabok na mayaman sa iron.
Na nakarating sa ating planeta.
At hanggang ngayon,
100 toneladang stardust ang pumapasok sa atmosphere ng Earth araw-araw.
Ang ilan ay tira-tira mula sa pagkakabuo ng solar system.
Ang ilan ay napadpad dito mula sa malalayong supernova.
Isang direktang ugnayan
sa pagitan ng ating planeta at mga bituin.
At ang iron sa alikabok na ito
ang nagpapahintulot kay Stella na makauwi.
Dahil sa kailaliman ng utak niya…
pinaniniwalaang naglalaman ang mga selyula
ng mga kristal ng magnetite.
Isang mineral na mayaman sa iron na humahanay sa magnetic field ng Earth.
Isang compass,
na nagtuturo sa kanya sa tamang direksyon.
Na nagpapahintulot kay Stella na mahanap
ang magnetic fingerprint ng tahanan niya.
Kaya isang elementong nabuo sa isang supernova…
ang gagabay sa kanya sa maraming kilometro ng madilim na karagatan.
Pabalik sa isla…
kung saan siya ipinanganak.
Pero may iba pang nilalang na may magnetic na kakayahang umuwi.
Meron din ang mga pating.
At dinadala rin sila nito pabalik sa parehong isla.
Dahil sa loob ng ilang buwan kada taon,
libu-libong babaeng pagong ang pumupunta rito para mangitlog.
Ito ang pinakamalaking pagtitipon ng mga pagong
sa alinmang parte ng planeta.
At habang lumalapit sila sa dalampasigan, nagsisimula ang kainan.
Dapat hintayin ni Stella ang tamang sandali…
para makahanap ng daanan
at iwasang mapaslang.
Kapag nakalampas na ang panganib,
lalangoy na siya papunta sa dalampasigan.
Pagkatapos ng mahabang paglalakbay,
lalabas na si Stella sa buhangin
na huling nadampian niya bilang bagong pisa.
Ang mga elementong buong buhay niyang kinokolekta…
ay ligtas nang naihatid sa buhangin.
Kumpleto na ang misyon ni Stella,
at babalik siya sa karagatan…
upang mag-ipon na ulit ng stardust.
At ang siklo ng buhay niya…
ay sasabay sa pinakamalaking siklo.
Ang buhay at kamatayan ng mga bituin.
Dahil sa malayong parte ng kalawakan,
ang mga abo ng 'di mabibilang na supernova
ay nagsama-sama upang bumuo ng higanteng nebula.
Isang ulap ng stardust na ilampung light-year ang layo.
At nakabaon doon ang mga lugar kung saan nagsisimulang mabuo
ang susunod na mga bituin.
Na tinatawag na proplyds.
Para silang malalaking itlog sa kalawakan.
Ang bawat isa ay mas malaki sa ating solar system.
Sa loob ng kanilang shell ng ionized gas,
humihila ng stardust ang puwersa ng gravity.
At ang stardust sa loob ng mga itlog ni Stella…
ay nagkakahugis na rin.
Habang natatransporma
ang mga elementong naipon niya…
tungo sa bagay na nagmumukha nang maliit na nilalang.
At sa loob ng proplyd,
ang mga gas tulad ng hydrogen at helium…
ay kinakain ng isang embryonic na bituin.
At ang dating embryo…
ay maliit na pagong na ngayon
na may shell, flippers, at tuka.
Mga elementong muling binuo…
para sa buhay sa karagatan.
Sa proplyd,
malapit na ring mabuo ang bagong bituin.
Muling isinilang mula sa abo ng nagdaang henerasyon,
nagbubunyag ang liwanag nito ng pamilya ng mga lumalaking planeta.
Mga bagong daigdig.
Marahil ay mga bagong posibilidad para sa buhay.
At sa ilalim ng buhangin,
ay may parehong stardust.
Na ipinasa ng maraming henerasyon ng mga bituin at pagong…
at magsisimula na ulit ng paglalakbay.
Ang bawat bagong buhay
ay direktang nakaugnay sa pinagmulan ng Universe.
Bawat bagong kwento
ay magsisimula sa pagtatapos ng huli.
Kaya, ang kwento ng ating universe ay nagpapatuloy
sa pinakamahalagang kayamanan ng Earth,
ang tubig.
At isang pamilya ng mga elepanteng may delikadong misyon na humanap nito.
Ang bawat parte ng kanilang paglalakbay ay espesyal
kagaya ng paglalakbay ng tubig sa kalawakan tungo sa ating planeta.
Pero bakit Earth lang ang daigdig sa solar system
na binabalot ng likidong tubig sa ibabaw?
At bakit mahalaga ito para mabuhay?
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Ivee Jade Tanedo