Ormanda yeni bir sabah.
Ve bu şempanze sürüsü için
yataktan kalkıp
güne başlama zamanı.
Ama 40 metre yükseklikteki bir yuvada yatarken
kalkmak biraz zor olabilir.
Bu sabah ritüeli sayısız nesillerdir
saat gibi gerçekleşiyor.
Evrenin en gizemli özelliklerinden birinin yön verdiği bir ritim.
Zaman.
Ve dişi bir şempanze için zamanın çok önemli bir rolü daha var.
Celeste 30'larının ortasında
ve içinde işleyen bir saat var.
13,8 milyar yıl önce kurulmuş bir saat.
Büyük Patlama'yla ortaya çıkan atomlar…
…ve enerji,
uçsuz bucaksız uzayda seyahat etti.
Ve bu malzemeler
şimdi bir araya gelerek…
…yeni bir hayat yaratıyor.
Celeste'in rahminde küçük bir şempanze oluşuyor.
Bu bebeğin dünyayla tanışmasına 150 gün daha var.
O kadar zaman alıyor.
Ve zaman olmasaydı
evrenimizde hiçbir şey doğmazdı.
En genç şempanzeden…
…en yaşlı kara deliğe kadar.
Peki zaman nasıl oluştu?
Her şey zamanı aynı şekilde mi deneyimliyor?
Ve evrenimizin saati bir gün duracak mı?
BİYOLOJİK SAAT
Bir şempanzenin günü de aynı bizimki gibi başlar.
Kahvaltıyla.
İki kişilik yiyorsanız kritik bir öğündür.
Celeste zaten deneyimli bir anne.
İlk çocuğu Apollo, sürünün baskın erkeği.
Ve sabahları güne biraz yavaş başlıyor.
Her şempanze farklı bir yaşta.
Her birinin ayrı bir kişiliği var.
Ama hepsi de rutinlerine bağlı.
Hayatlarını zamanın akışı yönetiyor.
Zamanı göremeyiz.
Veya duyamayız.
Hiçbir şekilde onu etkileyemeyiz.
Yine de her kalp atışı, her seçim, her hareket,
her hareketsizlik,
zamanın sürekli akışının sonucudur.
Bazen çok hızlı geçer, bazen geçmek bilmez.
Ama zaman daima ilerler.
Yıldızlar ve gezegenler oluşur, yaşlanır ve ölür.
Onların ardından yeni yıldızlar doğar.
Ve nadir birkaç yıldız,
evrendeki en gizemli cisimlerin doğumuna yol açar.
Kara delikler.
Zaman, kozmik orkestranın şefidir.
Hiçbir şey onun elinden kurtulamaz.
İnsanlarda zamanı takip edip ölçebilen cihazlar olsa da…
…şempanzelerde yok.
Celeste ve ailesi Güneş'i rehber olarak kullanıyor.
Güneş yükselir ve gökyüzünde kavis çizer.
Güneş hareket ettikçe…
…onlar da eder.
Şempanzeler nadiren aynı yuvada uyur.
Her sabah taze meyve aramaya çıkarlar.
Kendi topraklarının bir ucundan diğerine giderler.
Ama şu an en olgun meyve…
…açık düzlüğün diğer tarafında.
Apollo ve sürünün en güçlü üyeleri önden gidip
diğerleri için ortalığı kolaçan ediyor.
Açık arazide
yırtıcılar, rakip şempanzeler ve yükselen güneşin ısısına karşı
savunmasız olurlar.
Hızlı olmaları gerek.
Zaman geçiyor.
Şempanzeler için temel zaman birimi,
gökyüzünü kateden Güneş'tir.
Gün doğumundan gün batımına ve yeniden gün doğumuna.
Yirmi dört saatlik bir gün.
Ama gün aslında bir zaman ölçüsü değildir.
Bir hareket ölçüsüdür.
Gezegenimiz kendi ekseni etrafında dönüş yaparken
orman da saatte 1.600 kilometre hızla uzayda hareket eder.
Dünya'nın tam bir dönüş yapması 24 saat sürer.
Bu da şempanzelere 24 saatlik hareket imkânı tanır.
On iki saat aydınlıkta, on iki saat karanlıkta.
Tekrar tekrar.
Dünya'nın ana saatini ayarlayan şey, gezegenimizin sabit dönüşüdür.
Şempanzeler için de güvenilir bir saattir.
Ama kıymetini bilmediğimiz bu temel döngü…
…evrensel değildir.
Gezegenimizden ayrıldığınız anda
24 saatlik gün geçerliliğini kaybeder.
Güneş'e en yakın gezegen…
…Merkür'dür.
MERKÜR
Bize kıyasla salyangoz hızında döner.
1408 SAATLİK BİR GÜN
Komşumuz Venüs'ün dönüşü daha da yavaştır.
Kendi ekseni etrafında dönmesi,
Güneş etrafında dönmesinden uzun sürer.
Bu yüzden Venüs'ün bir günü, bir yılından uzundur.
Her gezegenin günü farklı uzunluktadır.
MARS - 25 SAATLİK BİR GÜN
SATÜRN - 11 SAATLİK BİR GÜN
NEPTÜN - 17 SAATLİK BİR GÜN
Güneş Sistemimizden çok uzaktaki gezegenler de dâhil.
Altmış üç ışık yılı uzakta,
genç bir yıldızın yörüngesinde
Beta Pictoris B yer alır.
Ekseni etrafında o kadar hızlı döner ki…
…yanlardan şişkindir.
Bildiğimiz en hızlı dönen dünyadır.
Burada bir gün sadece sekiz saat sürer.
8 SAATLİK BİR GÜN
Evrenimizdeki her gezegen farklı bir hızla döner.
Milyarlarca dünya.
Her birinin kendi saati var
ve farklı ritimlerle işliyor.
Ama hepsi de evrensel kozmik zaman çizgisinde ilerliyor.
Dünya'ya dönersek
güneş neredeyse tam tepeye geldi
ve şempanzeler saati tam olarak biliyor.
Öğle yemeği vakti.
Savanayı mükemmel bir dakiklikle geçtiler.
Turnayı gözünden vurdular.
Afrika üzüm ağacının bu tatlı yemişleri
sadece birkaç hafta olur.
Ormandan gelen nadir bir mevsimsel hediye.
Gün ortası çok verimli bir zamandır.
Her boydan hayvanlar günlük işlerini halleder.
Ve her biri zamanı farklı deneyimler.
Hızlı ve kısa hayatlar süren küçük canlılar için…
…öğle yemeği bir ömür gibi gelebilir.
Daha yavaş ve uzun hayatlar sürenler için,
bir saat göz açıp kapayıncaya kadar geçer.
Ama ister yüksek hızda
ister ağır çekimde yaşasın,
ormandaki tüm canlılar aynı 24 saatlik güne uymak zorundadır.
Ve Dünya dönmeye devam ettikçe…
…o günler de gelip geçer.
Her şempanzenin hayatına yön verir.
Özellikle de birine.
Sadece 15 haftalıkken
bu bebeğin tüm vücudu annesinin eline sığabilir.
Gelişimini tamamlaması için
mükemmel zamanlanmış bir olaylar zinciri gerçekleşmelidir.
Önümüzdeki 130 gün boyunca
her dakika, her nanosaniye kritik.
Olağanüstü bir hız ve hassasiyetle yeni hücreler bölünüyor ve büyüyor.
Şu anda
saatte 15 milyon hücre hızla beyin hücreleri çoğalıyor.
İlk anlarımızdan itibaren hepimizin,
zamanla arasında derin bir biyolojik ilişki var.
Güneş ışığı azaldıkça…
şempanzeler içgüdüsel olarak vites değiştirir…
…ve akşam moduna geçer.
Yuva çağrısı tüm sürüye sinyal verir.
Geceyi geçirmek için güvenli bir yer bulma zamanı.
Yatakları yumuşak ama sağlam olmalı.
Tadının güzel olması da fena olmaz.
Ormandaki her günün ritmini
Güneş'in gökyüzündeki konumu belirler.
Ama şempanzelerin doğal zaman algısı
içlerindeki bir şeyden gelir.
Beyinlerinin derinliklerinde biyolojik bir saat vardır.
Sarkaç vazifesi gören nöron demetleri…
…açılıp kapanan genler tarafından kontrol edilir.
Ve bu döngü 24 saatte bir tekrarlanır.
Saat genlerinin vücudumuzda yarattığı sirkadiyen ritim,
gezegenimizin dönüşüne bağlı olarak artar ve azalır.
Hormonları…
…kalp atışını
ve enerji düzeyini kontrol eder.
Ve şu an şempanzelerin biyolojik saatleri,
"Uyku vakti geldi" mesajını yolluyor.
Ama herkes uyuyamıyor.
Celeste'in bebeğinin beyni hâlâ gelişim aşamasında.
Kendi biyolojik saati olmadığından,
senkronizasyon için annesinin hormonlarına güveniyor.
Ama bebekler mesajı her zaman almaz.
Neyse ki Celeste şanslı,
epey gelişmesi gerektiğinden
bebek zamanla uykuya dalıyor.
Şempanzeler ağaç tepelerinde uyurken…
…diğer orman sakinleri yeni uyanıyor.
Biyolojik saatler, ormanda yaşayan
bitki ve hayvanların hücrelerinde işlemeye devam ediyor.
Saat genleri ilk canlı hücrelerde
iki buçuk milyar yıl önce evrildi.
Günün aydınlığını ve karanlığını sezmek avantaj sağlıyordu.
Ve yaşam geliştikçe
Dünya'nın hareketiyle senkronize oldu.
Öyle ki bugün
dünyadaki neredeyse her canlıda bu saatten var.
Bazısı geceyi, bazısı gündüzü tercih etse de…
…tüm canlılar aynı ritimde dans ediyor.
Hepsi de Dünya'nın dönüşüyle
senkronize çalışan saatler sayesinde.
Geride kalan gün bir anıya dönüşürken…
…ormanda yeni bir gün başlıyor.
Döngü yenilense bile…
…hiçbir biyolojik saat gerçekten sıfırlanamaz.
Ve nedenini gösteren küçük ipuçları ormanın her yerinde görülebilir.
Bugün hiçbir şey dünkü gibi değil.
En azından Apollo için.
Bugün tersinden uyanmış gibi görünüyor.
Morali bozuk olduğunda…
…sürünün kalanı yoluna çıkmamaya çalışıyor.
Ama çok geçmeden sinirini çıkaracak bir hedef buluyor.
Bazı genç şempanzeler kahvaltı için bal buldu.
Ve Apollo'yu davet etmeyi unuttular.
Baskın erkeğin canını sıkmamak gerektiğini kısa sürede öğreniyorlar.
Fena ısırabilir.
Neyse ki çok ciddi bir yara değil.
Biraz bakımla iyileşir.
Ama yaralar şempanzelerin bedeninde
kalıcı izler bırakır.
Zamana dair tek evrensel gerçeği gösteren, geçmişin silinmez izleri.
Zamanın bir yönü vardır.
Asla zamanda geriye gidemezsin,
sadece geleceğe gidebilirsin.
Bu, zamanın okudur,
dünyanın dört bir yanında ve ötesinde yer alan
her şeyde…
…yara izi bırakır.
Ay, eski olayları anlatan savaş yaralarıyla doludur.
Gezegenler de öyledir.
MERKÜR
Ömürleri boyu süren asteroit ve kuyruklu yıldız bombardımanı,
yüzeylerinde kanıtlar bırakmıştır.
Ama belki de Güneş Sistemimizdeki en etkileyici çarpma krateri
Satürn'ün bir uydusunda yer alır.
Mimas'ta.
Herschel krateri 130 kilometre çapındadır.
Bu devasa yarayı açan her neyse…
…uyduyu parçalamaya çok yaklaşmış olmalı.
Mimas bu felaketi atlatmayı başardı.
Ama bu tarz olayların geri dönüşü yoktur.
Ve geçmişi bugünden ayırırlar.
Çarpma kraterleri zaman damgalarıdır
ve tarihteki eşsiz anları işaret ederler.
21 BİN YILLIK
ABD
Yaratıldıkları ana asla dönemeyiz.
50 BİN YILLIK
Ama geçmiş olaylardan kalan izleri bir araya getirerek
zamanda geriye dönük bir rota çizebiliriz.
142 MİLYON YILLIK
Kraterlerden önceye.
Gezegenlerden önceye.
Yıldızlardan önceye.
Zamandan önceki zamana.
13,8 MİLYAR YILLIK
Evrenimizin bir başlangıcı vardı.
Çok büyük bir patlama…
…üç boyutlu uzayı
ve zamanı yarattı.
Ama uzay ve zaman birbirlerinden ayrı değildir.
Zaman, evrenin dokusuna işlemiştir.
Evrenimizin dördüncü boyutu olarak uzaya bağlıdır.
Büyük Patlama, evrenin saatini başlattı.
Her şeyi geleceğe doğru yönlendirdi.
Zamanın okunu yarattı.
Evrenimizin ilk anlarından itibaren…
…hepimizi geleceğe itti.
Onun sayesinde her şey büyüdü,
yaşlandı…
…ve değişti.
Çocukluktan yetişkinliğe kadar
hepimiz hayatta aynı yönde ilerleriz.
Her geçen gün yaşlanırız.
Ve yaşla birlikte bilgelik gelir,
gençliğin masumiyeti, yerini tecrübeye bırakır.
Zamanın oku hayatın bu evrelerinde bize yol gösterir.
Bizi şekillendirir.
Kim olduğumuzu tanımlar.
İlk anlarımızdan…
…son anımıza kadar.
Şempanzeler nadiren 40 yaşından fazla yaşar.
Hiçbir şey ölümsüz değildir.
Evrenimizde var olan her şeyin belli bir ömrü vardır.
Muhtemelen evrenin kendisinin de.
Bugün galaksiler yıldızlarla dolu.
Ama var olacak yıldızların yüzde 95'i çoktan doğdu bile.
Evrenimiz geleceğe yol alırken
yıldızlar birer birer sönmeye başlayarak…
…evreni giderek kararan ve trilyonlarca yıl sürecek
bir geleceğe taşıyacak.
Yani binlerce milyar yıl boyu sürecek bir gelecek.
Yıldız ışığı çağının ardından
kara deliklerin karanlık çağı gelecek.
Ölü yıldızların ve gezegenlerin kalıntılarıyla beslenen canavarlar.
Ve onlar beslendikçe
giderek artan yer çekimleri, evrenin dokusuna zarar verir.
Uzay ve zamanı büker.
Kara deliğin sınırına "olay ufku" denir,
bu bölgede yer çekimi o kadar güçlüdür ki
zamanın neredeyse duracak kadar yavaşlamasına yol açar.
Ama kara delikler bile zamanın okundan kaçamaz.
Çok uzak gelecekte…
…tüketecek yıldız veya gezegen kalmayınca
açlıktan ölmeye başlayacaklar.
Ve yavaşça…
…çok yavaşça…
…küçülecekler.
Onlar da ölünce ne olacağını kimse bilmiyor.
Ama bu, evrenimizin sonu olabilir.
Dünya üzerinde hiçbirimiz zamanın akışını yavaşlatamayız.
Celeste'in teyzelerinden biri de zamanının sonuna geliyor.
Sürüden ayrılıp tek başına ormana gidiyor.
Uzun yıllar yaşadı.
Ama bugün onun son günü olacak.
Dünya dönmeye devam ederken
bedeni hareketsiz yatıyor.
Ama zaman bizi sadece sonlara götürmez.
Yeni başlangıçlar da yaratır.
Günler haftalara, haftalar aylara dönüşürken
bir şempanze için büyük değişiklikler oluyor.
Cosmo'ya merhaba deyin.
Beyni ve uzuvları artık tamamen gelişti.
Gözleri de dünyaya açılmaya hazır.
Doğumunun tam zamanını bilmemiz imkânsız.
Ama her an doğabilir.
Sekiz aydır annesinin karnında.
Ama yolculuğu uzun zaman önce başladı.
Ona can veren elementler ölmekte olan yıldızlardan geldi.
Vücudu boyunca akan su uzak dünyalardan geldi.
Kaslarına güç veren enerji Güneş'in kalbinden geldi.
Ama en önemli malzeme aynı zamanda en gizemli olanı.
13,8 milyar yıl önce işlemeye başlayan o malzeme…
…diğer malzemelerin bu ana gelmesini sağladı.
Bu gezegendeki…
…bu yere.
Yeni bir gün doğumu, yeni bir sabah.
Bu sabahın ayrı bir özelliği var.
Dünyaya hoş geldin Cosmo.
Celeste bu değerli anı tekrar yaşayamayacak.
Ama Cosmo'nun yolculuğu daha yeni başladı.
Üç aylık bir sürecin ardından
biyolojik saati gezegenin ritmiyle senkronize olacak.
Gerçek anlamda iletişim kurmasına bir yıl var.
Tam olarak büyümesi de muhtemelen 15 yıl sürecek.
Uzun bir hayat onu bekliyor.
Cosmo gibi,
evrenimiz de hâlâ emekleme çağında
ve önünde inanılmayacak kadar uzun bir ömür var.
Yıldız ışığı çağında yaşıyoruz.
Zamanın okunun, evreni güzellik ve merakla doldurduğu…
…bir andayız.
Ama bu çok kısa bir zaman aralığı
ve evrenin tarihi boyunca bir daha tekrarlanmayacak.
Kimse zamanın akışını yavaşlatamaz,
yavaşlatmayı da denememeli.
Çünkü zaman olmasa
şu an da olmazdı.
Güzel anlar olmazdı.
Hiçbir an olmazdı.
Zaman olmasa…
…yaşam da olmazdı.
Evrenin hikâyesinde gelecek bölüm…
Dünya'nın mevsimleri.
Yavrularını büyüten bir anne ayı gibi,
gezegenimizin yıllık dönüşümlerini hepimiz deneyimleriz.
Peki Dünya'nın mevsimlerini yaratan neydi?
Ay'ın oluşumuyla aralarındaki bağ ne?
Ve neden sadece bizim gezegenimiz yaşam için uygun koşullara sahip?
Alt yazı çevirmeni: Can Rendeci