Poranek w lesie.
Dla tego stada szympansów
nadszedł czas na pobudkę
i rozpoczęcie dnia.
Ale gdy sypia się 40 metrów nad ziemią,
bywa to trudne.
Ten poranny rytuał działa jak w zegarku
od wielu pokoleń.
W rytmie napędzanym jedną z najbardziej tajemniczych właściwości wszechświata.
Czasem.
Czas odgrywa wyjątkowo ważną rolę w życiu pewnej szympansicy.
Celeste jest po trzydziestce,
a w jej ciele tyka zegar.
Zegar ustawiony 13,8 miliarda lat temu.
Wielki Wybuch zrodził atomy
i energię,
które przemierzyły rozległe przestrzenie.
Te składniki
łączą się właśnie,
by stworzyć nowe życie.
W łonie Celeste formuje się maleńki szympans.
Minie 150 dni, nim maleństwo przyjdzie na świat.
Tyle zajmuje to czasu.
A gdyby nie czas,
nic we wszechświecie by się nie narodziło.
Od najmłodszego szympansa,
po najstarszą czarną dziurę.
Ale jak w ogóle zaczął się czas?
Czy wszystko doświadcza go w ten sam sposób?
Czy zegar wszechświata przestanie kiedyś tykać?
KOSMICZNY ZEGAR
Szympans rozpoczyna swój dzień podobnie jak my.
Śniadaniem.
To kluczowy posiłek, gdy je się za dwoje.
Celeste jest już doświadczoną mamą.
Jej pierworodny syn, Apollo, jest dominującym samcem stada.
Jego poranki bywają dość leniwe.
Każdy szympans jest w innym wieku.
Każdy ma inną osobowość.
Ale wszystkie trzymają się rutyny.
Ich życiem rządzi upływający czas.
Nie widzimy go.
Nie słyszymy.
Nie mamy na niego żadnego wpływu.
A jednak każde uderzenie serca, każdy wybór, działanie,
a także brak działania, jest skutkiem upływającego czasu.
Nieważne, czy błyskawicznie, czy w ślimaczym tempie:
czas wciąż płynie naprzód.
Gwiazdy i planety rodzą się, starzeją i umierają.
Po nich pojawiają się nowe gwiazdy.
Z nielicznych powstają najbardziej tajemnicze obiekty we wszechświecie.
Czarne dziury.
Czas to kosmiczny dyrygent.
Nic nie zdoła mu umknąć.
Ludzie posiadają urządzenia potrafiące mierzyć czas.
Szympansy ich nie mają.
Przewodnikiem Celeste i jej rodziny jest słońce…
wspinające się łukiem po niebie.
Gdy ono się porusza,
to szympansy też.
Szympansy rzadko śpią dwa razy w tym samym gnieździe.
Każdego ranka szukają świeżych owoców.
Przemieszczają się pomiędzy krańcami swojego terytorium.
W tej chwili najdojrzalsze owoce
znajdują się po drugiej stronie otwartej równiny.
Apollo i najsilniejsi członkowie stada idą przodem,
by upewnić się, że droga jest bezpieczna.
Na otwartej przestrzeni zagrażają im drapieżniki, inne szympansy
i żar wschodzącego słońca.
Muszą się spieszyć.
Czas ucieka.
Słońce przemierzające niebo
to podstawowa jednostka czasu szympansów.
Od wschodu do zachodu i kolejnego wschodu.
To 24-godzinna doba.
Ale doba wcale nie jest miarą czasu.
To miara ruchu.
Gdy nasza planeta obraca się wokół własnej osi,
las porusza się w kosmosie z prędkością 1600 kilometrów na godzinę.
Pełen obrót zabiera Ziemi 24 godziny.
To także 24 godziny ruchu szympansów.
Dwanaście w słońcu i 12 w ciemności.
Raz za razem.
Stały obrót naszej planety nakręca ziemski zegar.
To zaufany chronometr szympansów.
Ale cykl, który bierzemy za pewnik,
wcale nie jest uniwersalny.
Wystarczy opuścić naszą planetę,
by 24-godzinna doba przestała obowiązywać.
Najbliżej Słońca
krąży Merkury.
MERKURY
W porównaniu z Ziemią, obraca się w ślimaczym tempie.
DOBA: 1408 GODZIN
Nasza sąsiadka, Wenus, obraca się jeszcze wolniej.
Obrót wokół własnej osi zabiera jej więcej czasu
niż okrążenie Słońca.
To oznacza, że na Wenus doba trwa dłużej niż rok.
Każda z planet ma własną długość doby.
MARS DOBA: 25 GODZIN
SATURN DOBA: 11 GODZIN
NEPTUN DOBA: 17 GODZIN
Dotyczy to także planet poza naszym Układem Słonecznym.
Aż 63 lata świetlne od nas
wokół młodej gwiazdy
krąży Beta Pictoris B.
Wiruje tak szybko,
że wybrzusza się na bokach.
To najszybciej wirująca planeta, jaką znamy.
Doba trwa na niej zaledwie osiem godzin.
DOBA: 8 GODZIN
Każda planeta we wszechświecie obraca się we własnym tempie.
To miliardy światów.
Każdy z własnym zegarem,
tykającym we własnym rytmie.
Ale wszystko posuwa się naprzód na kosmicznej osi czasu.
Wróćmy na Ziemię.
Słońce znajduje się już prawie w zenicie.
Szympansy wiedzą, co to za pora.
Czas na obiad.
Stado przeprawiło się przez sawannę w samą porę.
Oto nagroda.
Owoce tego afrykańskiego drzewa
można zrywać przez kilka tygodni.
To rzadki, sezonowy prezent od lasu.
Środek dnia to pracowity moment.
Wszystkie stworzenia wypełniają swoje codzienne obowiązki.
Każde z nich inaczej doświadcza czasu.
Dla małych stworzeń, które żyją szybko i krótko,
pora obiadu może wydawać się całym życiem.
Dla powolniejszych, bardziej długowiecznych istot,
godzina mija w mgnieniu oka.
Niezależnie od tego, czy żyje się prędko,
czy w zwolnionym tempie,
każde stworzenie w lesie obowiązuje ta sama, 24-godzinna doba.
Świat się kręci,
a dni mijają,
kierując życiem każdego szympansa.
A szczególnie jednego.
Po 15 tygodniach od poczęcia
płód zmieściłby się w dłoni jego matki.
Jeśli ma się w pełni rozwinąć,
potrzeba serii idealnie zgranych w czasie wydarzeń.
Przez kolejnych 130 dni
kluczowa będzie każda minuta, każda nanosekunda.
Nowe komórki dzielą się i rosną z niezwykłą szybkością i precyzją.
W tej chwili
komórki mózgowe mnożą się w tempie około 15 milionów na godzinę.
Każdy z nas, od naszych pierwszych chwil,
buduje głęboką, biologiczną więź z czasem.
Gdy słońce blednie,
szympansy zaczynają się przestawiać.
Na tryb wieczorny.
Nawołują się nawzajem do budowania gniazd.
Pora znaleźć bezpieczne miejsce na noc.
Posłanie musi być miękkie, ale mocne.
Miło, jeśli przy okazji jest smaczne.
Rytm każdego dnia w lesie
zależy od pozycji słońca na niebie.
Ale wrodzone poczucie czasu szympansów
bierze się z ich wnętrza.
Głęboko w ich mózgach kryje się zegar biologiczny.
Wiązki neuronów działają niczym wahadło,
którym sterują włączające i wyłączające się geny.
Cykl powtarza się co 24 godziny.
Geny zegarowe tworzą w organizmie rytm dobowy,
synchronizujący się z obrotem naszej planety.
Kontroluje on hormony,
tętno
i poziom energii.
Zegary biologiczne szympansów mówią im właśnie:
„Pora na sen”.
Choć nie wszyscy mogą spać.
Mózg dziecka Celeste wciąż się formuje.
Nie ma własnego wewnętrznego zegara,
więc synchronizuje się z hormonami matki.
Ale instrukcje nie zawsze docierają do dziecka.
Na szczęście dla Celeste,
jej nieustannie rosnące dziecko w końcu także zasypia.
Gdy szympansy zasypiają na drzewach,
inni mieszkańcy lasu dopiero się budzą.
Zegary biologiczne tykają w komórkach roślin i zwierząt w całym lesie.
Geny zegarowe wyewoluowały dwa i pół miliarda lat temu
w pierwszych żywych komórkach.
Te, które przewidywały nadejście dnia i nocy, miały przewagę.
Ewoluujące życie
synchronizowało się z ruchem Ziemi.
Dlatego dzisiaj
niemal każda istota na planecie posiada wewnętrzny zegar.
Niektóre stworzenia wolą dzień, a inne noc.
Ale wszystkie żyją w tym samym rytmie,
dzięki zegarom komórkowym,
które tykają zgodnie z obrotem Ziemi.
Wczorajsze wydarzenia to już wspomnienie.
W lesie zaczyna się nowy dzień.
To nowy cykl.
Ale żadnego zegara nie można w pełni zresetować.
W całym lesie są subtelne wskazówki, które wyjaśniają dlaczego.
Nic nie jest dziś takie samo jak wczoraj.
Zwłaszcza Apollo,
który chyba wstał lewą nogą.
Gdy jest w złym humorze,
reszta stada wie, że powinna go unikać.
Ale Apollo szybko znajduje sobie cel.
Młodsze szympansy znalazły miód na śniadanie.
I zapomniały poczęstować Apolla.
To ważna lekcja: lepiej nie zadzierać z dominującym samcem.
Potrafi paskudnie ugryźć.
Na szczęście to nic poważnego.
Przy odrobinie troski rana powinna się zagoić.
Ale rany pozostawiają blizny na ciałach szympansów.
Nieusuwalne ślady przeszłości, które ujawniają ważną prawdę o czasie.
Porusza się w jednym kierunku.
Czasu nie da się cofnąć.
Możemy tylko iść naprzód.
Oto strzała czasu,
która pozostawia blizny na wszystkim.
Na Ziemi…
i poza nią.
Nasz księżyc jest naznaczony bliznami, które opowiadają o dawnych wydarzeniach.
Podobnie jest z planetami.
MERKURY
Ich powierzchnie świadczą o długotrwałym bombardowaniu asteroidami i kometami.
Chyba najbardziej imponujący krater w Układzie Słonecznym
znajdziemy na księżycu Saturna.
Mimasie.
Krater Herschel ma 130 kilometrów średnicy.
Cokolwiek pozostawiło tę ogromną bliznę,
musiało być bliskie rozbicia księżyca na kawałki.
Mimas przetrwał.
Ale takie wydarzenia są nieodwracalne.
Odróżniają przeszłość od teraźniejszości.
Kratery uderzeniowe to znaczniki,
które wskazują nam wyjątkowe momenty w historii.
WIEK: 21 TYSIĘCY LAT
Nie możemy wrócić do momentu, w którym powstały.
WIEK: 50 TYSIĘCY LAT
Ale możemy poskładać ślady minionych wydarzeń
i wytyczyć drogę w przeszłość.
WIEK: 142 MILIONY LAT
Nim powstały kratery,
planety
i gwiazdy.
Do czasów, nim nastał czas.
13,8 MILIARDA LAT TEMU
Nasz wszechświat miał swój początek.
Wielki Wybuch,
który stworzył trójwymiarową przestrzeń
i czas.
Ale czas i przestrzeń nie są rozdzielone.
Czas jest wpleciony w tkankę wszechświata.
Jest związany z kosmosem jako czwarty wymiar wszechświata.
Wielki Wybuch nakręcił kosmiczny zegar.
Wprawił wszystko w ruch.
Stworzył strzałę czasu.
Od pierwszych chwil naszego wszechświata…
popycha nas w przyszłość,
sprawiając, że wszystko rośnie,
starzeje się
i zmienia.
Od dzieciństwa do dorosłości,
wszyscy podążamy w tym samym kierunku.
Codziennie się starzejemy.
Z wiekiem przychodzi mądrość,
a młodzieńcza niewinność ustępuje doświadczeniu.
Strzała czasu prowadzi nas przez wszystkie etapy życia.
Kształtuje nas.
Określa to, kim jesteśmy.
Od pierwszych chwil,
po ostatnie.
Szympansy rzadko dożywają 40 lat.
Nic nie jest nieśmiertelne.
Wszystko, co istnieje we wszechświecie, ma skończoną długość życia.
Możliwe, że i sam wszechświat.
Dziś galaktyki są pełne gwiazd.
Ale 95% gwiazd, które kiedykolwiek powstaną, już się narodziło.
Nasz wszechświat podróżuje w przyszłość,
a gwiazdy, jedna po drugiej, gasną.
Przyszłość wszechświata będzie coraz ciemniejsza,
wraz z upływem bilionów,
czyli tysięcy miliardów lat.
Po epoce światła gwiazd
nastąpi mroczna epoka czarnych dziur.
Te potwory żywią się resztkami martwych gwiazd i planet.
Z czasem ich rosnąca grawitacja niszczy tkankę wszechświata.
Zniekształca czas i przestrzeń.
Krawędź czarnej dziury, zwana horyzontem zdarzeń,
to obszar, w którym grawitacja jest tak silna,
że spowalnia czas praktycznie do zera.
Ale nawet czarne dziury nie uciekną przed strzałą czasu.
W dalekiej przyszłości,
gdy zabraknie gwiazd i planet do pochłonięcia,
zaczną głodować.
Powoli,
bardzo powoli,
zaczną się kurczyć.
Nie wiadomo, co będzie po ich śmierci.
Ale to może być koniec naszego wszechświata.
Tu, na Ziemi, nikt z nas nie może spowolnić upływu czasu.
Czas jednej z ciotek Celeste właśnie się kończy.
Samica oddala się od stada i samotnie udaje się do lasu.
Przeżyła wiele lat.
Ale ten dzień będzie jej ostatnim.
Choć Ziemia nadal się kręci,
jej ciało znieruchomiało.
Ale czas nie tylko prowadzi nas do kresu.
Daje też początki.
Dni zamieniają się w tygodnie, a tygodnie w miesiące.
W życiu pewnej szympansicy zachodzą wielkie zmiany.
Oto Cosmo.
Jej mózg i kończyny są w pełni ukształtowane.
Jej oczy są gotowe zobaczyć świat.
Nie wiadomo, kiedy dokładnie się urodzi.
Ale może przyjść na świat lada dzień.
Jest w łonie matki od ośmiu miesięcy.
Ale jej podróż zaczęła się dawno temu.
Składniki, z których powstała, pochodzą z umierających gwiazd.
Woda, która przepływa przez jej ciało, przybyła z odległych światów.
Energia, która zasila jej mięśnie, wzięła się z serca naszego Słońca.
Ale to najbardziej tajemniczy składnik,
ten, który zaczął tykać 13,8 miliarda lat temu,
doprowadził pozostałe do tej chwili.
Do tego miejsca.
Do tej planety.
Kolejny wschód słońca, kolejny poranek.
Ten jest naprawdę wyjątkowy.
Witaj na Ziemi, Cosmo.
Celeste nie powtórzy już tej wyjątkowej chwili.
Ale podróż Cosmo dopiero się zaczęła.
Minie około trzech miesięcy,
nim jej zegar biologiczny dostroi się do rytmu planety.
Dopiero za rok zacznie się komunikować,
a za 15 lat w pełni dorośnie.
Tak wiele ją czeka.
Podobnie jak Cosmo,
nasz wszechświat jest wciąż w powijakach,
na początku niewyobrażalnie długiego życia.
Żyjemy w epoce światła gwiazd.
W chwili, gdy strzała czasu wypełniła wszechświat pięknem…
i cudami.
Ale to króciutki okres,
który nigdy się nie powtórzy w historii wszechświata.
Nikt nie może spowolnić czasu.
Nie powinniśmy próbować.
Albowiem bez czasu
nie byłoby teraźniejszości.
Żadnych chwil w słońcu.
Żadnych chwil w ogóle.
Bez czasu
nie byłoby życia.
W następnym odcinku…
Ziemskie pory roku.
Niczym niedźwiedzica wychowująca młode,
wszyscy doświadczamy corocznych przemian naszej planety.
Ale co stworzyło pory roku?
Jaki jest ich związek z powstaniem Księżyca?
Dlaczego tylko na naszej planecie istnieją idealne warunki do życia?
Napisy: Aleksandra Basińska