1
00:00:29,520 --> 00:00:31,320
<i>Poranek w lesie.</i>

2
00:00:32,520 --> 00:00:34,640
<i>Dla tego stada szympansów</i>

3
00:00:35,280 --> 00:00:37,040
<i>nadszedł czas na pobudkę</i>

4
00:00:37,120 --> 00:00:39,000
<i>i rozpoczęcie dnia.</i>

5
00:00:45,960 --> 00:00:49,640
<i>Ale gdy sypia się 40 metrów nad ziemią,</i>

6
00:00:51,600 --> 00:00:53,320
<i>bywa to trudne.</i>

7
00:01:12,880 --> 00:01:17,120
<i>Ten poranny rytuał działa jak w zegarku</i>

8
00:01:18,560 --> 00:01:20,320
<i>od wielu pokoleń.</i>

9
00:01:25,680 --> 00:01:30,240
<i>W rytmie napędzanym jedną z najbardziej</i>
<i>tajemniczych właściwości wszechświata.</i>

10
00:01:38,160 --> 00:01:39,000
<i>Czasem.</i>

11
00:01:41,920 --> 00:01:46,800
<i>Czas odgrywa wyjątkowo ważną rolę</i>
<i>w życiu pewnej szympansicy.</i>

12
00:01:49,320 --> 00:01:51,120
<i>Celeste jest po trzydziestce,</i>

13
00:01:52,720 --> 00:01:55,080
<i>a w jej ciele tyka zegar.</i>

14
00:01:59,840 --> 00:02:03,840
<i>Zegar ustawiony 13,8 miliarda lat temu.</i>

15
00:02:14,720 --> 00:02:16,800
<i>Wielki Wybuch zrodził atomy</i>

16
00:02:20,040 --> 00:02:21,000
<i>i energię,</i>

17
00:02:22,440 --> 00:02:25,800
<i>które przemierzyły rozległe przestrzenie.</i>

18
00:02:31,280 --> 00:02:32,760
<i>Te składniki</i>

19
00:02:34,040 --> 00:02:35,560
<i>łączą się właśnie,</i>

20
00:02:38,520 --> 00:02:40,720
<i>by stworzyć nowe życie.</i>

21
00:02:44,600 --> 00:02:48,760
<i>W łonie Celeste</i>
<i>formuje się maleńki szympans.</i>

22
00:02:52,960 --> 00:02:57,320
<i>Minie 150 dni,</i>
<i>nim maleństwo przyjdzie na świat.</i>

23
00:02:59,960 --> 00:03:01,440
<i>Tyle zajmuje to czasu.</i>

24
00:03:04,320 --> 00:03:06,120
<i>A gdyby nie czas,</i>

25
00:03:06,200 --> 00:03:09,440
<i>nic we wszechświecie by się nie narodziło.</i>

26
00:03:12,720 --> 00:03:14,920
<i>Od najmłodszego szympansa,</i>

27
00:03:16,920 --> 00:03:18,800
<i>po najstarszą czarną dziurę.</i>

28
00:03:23,680 --> 00:03:27,280
<i>Ale jak w ogóle zaczął się czas?</i>

29
00:03:29,240 --> 00:03:32,480
<i>Czy wszystko doświadcza go</i>
<i>w ten sam sposób?</i>

30
00:03:35,000 --> 00:03:38,440
<i>Czy zegar wszechświata</i>
<i>przestanie kiedyś tykać?</i>

31
00:04:02,520 --> 00:04:07,000
KOSMICZNY ZEGAR

32
00:04:09,440 --> 00:04:12,960
<i>Szympans rozpoczyna swój dzień</i>
<i>podobnie jak my.</i>

33
00:04:16,280 --> 00:04:17,200
<i>Śniadaniem.</i>

34
00:04:23,680 --> 00:04:27,360
<i>To kluczowy posiłek, gdy je się za dwoje.</i>

35
00:04:35,880 --> 00:04:38,760
<i>Celeste jest już doświadczoną mamą.</i>

36
00:04:42,120 --> 00:04:46,720
<i>Jej pierworodny syn, Apollo,</i>
<i>jest dominującym samcem stada.</i>

37
00:04:48,840 --> 00:04:51,960
<i>Jego poranki bywają dość leniwe.</i>

38
00:04:59,120 --> 00:05:01,760
<i>Każdy szympans jest w innym wieku.</i>

39
00:05:04,640 --> 00:05:06,960
<i>Każdy ma inną osobowość.</i>

40
00:05:09,720 --> 00:05:13,120
<i>Ale wszystkie trzymają się rutyny.</i>

41
00:05:17,520 --> 00:05:21,920
<i>Ich życiem rządzi upływający czas.</i>

42
00:05:24,520 --> 00:05:25,840
<i>Nie widzimy go.</i>

43
00:05:28,040 --> 00:05:29,040
<i>Nie słyszymy.</i>

44
00:05:30,760 --> 00:05:33,400
<i>Nie mamy na niego żadnego wpływu.</i>

45
00:05:34,240 --> 00:05:39,480
<i>A jednak każde uderzenie serca,</i>
<i>każdy wybór, działanie,</i>

46
00:05:39,560 --> 00:05:45,800
<i>a także brak działania,</i>
<i>jest skutkiem upływającego czasu.</i>

47
00:05:47,160 --> 00:05:50,400
<i>Nieważne, czy błyskawicznie,</i>
<i>czy w ślimaczym tempie:</i>

48
00:05:51,480 --> 00:05:54,040
<i>czas wciąż płynie naprzód.</i>

49
00:05:55,320 --> 00:06:00,920
<i>Gwiazdy i planety rodzą się,</i>
<i>starzeją i umierają.</i>

50
00:06:02,440 --> 00:06:04,960
<i>Po nich pojawiają się nowe gwiazdy.</i>

51
00:06:05,480 --> 00:06:11,600
<i>Z nielicznych powstają najbardziej</i>
<i>tajemnicze obiekty we wszechświecie.</i>

52
00:06:13,120 --> 00:06:14,320
<i>Czarne dziury.</i>

53
00:06:22,080 --> 00:06:24,840
<i>Czas to kosmiczny dyrygent.</i>

54
00:06:27,600 --> 00:06:30,520
<i>Nic nie zdoła mu umknąć.</i>

55
00:06:44,680 --> 00:06:49,240
<i>Ludzie posiadają urządzenia</i>
<i>potrafiące mierzyć czas.</i>

56
00:06:55,200 --> 00:06:56,600
<i>Szympansy ich nie mają.</i>

57
00:07:04,280 --> 00:07:07,800
<i>Przewodnikiem Celeste i jej rodziny</i>
<i>jest słońce…</i>

58
00:07:11,800 --> 00:07:14,760
<i>wspinające się łukiem po niebie.</i>

59
00:07:19,120 --> 00:07:20,360
<i>Gdy ono się porusza,</i>

60
00:07:23,360 --> 00:07:24,680
<i>to szympansy też.</i>

61
00:07:31,960 --> 00:07:35,080
<i>Szympansy rzadko śpią dwa razy</i>
<i>w tym samym gnieździe.</i>

62
00:07:35,960 --> 00:07:39,040
<i>Każdego ranka szukają świeżych owoców.</i>

63
00:07:41,640 --> 00:07:45,280
<i>Przemieszczają się</i>
<i>pomiędzy krańcami swojego terytorium.</i>

64
00:07:49,120 --> 00:07:52,320
<i>W tej chwili najdojrzalsze owoce</i>

65
00:07:54,840 --> 00:07:57,680
<i>znajdują się po drugiej stronie</i>
<i>otwartej równiny.</i>

66
00:08:02,480 --> 00:08:06,240
<i>Apollo i najsilniejsi członkowie stada</i>
<i>idą przodem,</i>

67
00:08:07,160 --> 00:08:09,600
<i>by upewnić się, że droga jest bezpieczna.</i>

68
00:08:12,280 --> 00:08:17,240
<i>Na otwartej przestrzeni zagrażają im</i>
<i>drapieżniki, inne szympansy</i>

69
00:08:18,200 --> 00:08:20,000
<i>i żar wschodzącego słońca.</i>

70
00:08:24,160 --> 00:08:25,560
<i>Muszą się spieszyć.</i>

71
00:08:26,840 --> 00:08:28,760
<i>Czas ucieka.</i>

72
00:08:33,720 --> 00:08:36,440
<i>Słońce przemierzające niebo</i>

73
00:08:37,080 --> 00:08:39,600
<i>to podstawowa jednostka czasu szympansów.</i>

74
00:08:43,680 --> 00:08:47,440
<i>Od wschodu do zachodu i kolejnego wschodu.</i>

75
00:08:49,520 --> 00:08:51,000
<i>To 24-godzinna doba.</i>

76
00:08:54,200 --> 00:08:57,400
<i>Ale doba wcale nie jest miarą czasu.</i>

77
00:08:59,160 --> 00:09:02,200
<i>To miara ruchu.</i>

78
00:09:08,640 --> 00:09:11,480
<i>Gdy nasza planeta</i>
<i>obraca się wokół własnej osi,</i>

79
00:09:11,560 --> 00:09:18,120
<i>las porusza się w kosmosie</i>
<i>z prędkością 1600 kilometrów na godzinę.</i>

80
00:09:20,360 --> 00:09:25,400
<i>Pełen obrót zabiera Ziemi 24 godziny.</i>

81
00:09:28,280 --> 00:09:32,000
<i>To także 24 godziny ruchu szympansów.</i>

82
00:09:33,120 --> 00:09:36,880
<i>Dwanaście w słońcu i 12 w ciemności.</i>

83
00:09:38,560 --> 00:09:41,680
<i>Raz za razem.</i>

84
00:09:46,800 --> 00:09:52,080
<i>Stały obrót naszej planety</i>
<i>nakręca ziemski zegar.</i>

85
00:09:55,040 --> 00:09:58,200
<i>To zaufany chronometr szympansów.</i>

86
00:10:02,480 --> 00:10:05,080
<i>Ale cykl, który bierzemy za pewnik,</i>

87
00:10:07,320 --> 00:10:08,920
<i>wcale nie jest uniwersalny.</i>

88
00:10:15,880 --> 00:10:18,480
<i>Wystarczy opuścić naszą planetę,</i>

89
00:10:20,280 --> 00:10:22,960
<i>by 24-godzinna doba przestała obowiązywać.</i>

90
00:10:27,960 --> 00:10:29,840
<i>Najbliżej Słońca</i>

91
00:10:32,080 --> 00:10:33,520
<i>krąży Merkury.</i>

92
00:10:33,600 --> 00:10:35,080
MERKURY

93
00:10:35,160 --> 00:10:39,000
<i>W porównaniu z Ziemią,</i>
<i>obraca się w ślimaczym tempie.</i>

94
00:10:41,000 --> 00:10:44,200
DOBA: 1408 GODZIN

95
00:10:44,520 --> 00:10:49,760
<i>Nasza sąsiadka, Wenus,</i>
<i>obraca się jeszcze wolniej.</i>

96
00:10:51,400 --> 00:10:54,200
<i>Obrót wokół własnej osi</i>
<i>zabiera jej więcej czasu</i>

97
00:10:55,520 --> 00:10:57,760
<i>niż okrążenie Słońca.</i>

98
00:11:00,920 --> 00:11:06,040
<i>To oznacza, że na Wenus</i>
<i>doba trwa dłużej niż rok.</i>

99
00:11:09,680 --> 00:11:12,640
<i>Każda z planet ma własną długość doby.</i>

100
00:11:15,880 --> 00:11:19,560
MARS
DOBA: 25 GODZIN

101
00:11:21,520 --> 00:11:25,680
SATURN
DOBA: 11 GODZIN

102
00:11:27,160 --> 00:11:30,600
NEPTUN
DOBA: 17 GODZIN

103
00:11:32,320 --> 00:11:36,040
<i>Dotyczy to także planet</i>
<i>poza naszym Układem Słonecznym.</i>

104
00:11:40,360 --> 00:11:42,440
<i>Aż 63 lata świetlne od nas</i>

105
00:11:43,520 --> 00:11:45,280
<i>wokół młodej gwiazdy</i>

106
00:11:46,360 --> 00:11:48,640
<i>krąży Beta Pictoris B.</i>

107
00:11:52,520 --> 00:11:55,240
<i>Wiruje tak szybko,</i>

108
00:11:58,720 --> 00:12:01,000
<i>że wybrzusza się na bokach.</i>

109
00:12:04,720 --> 00:12:08,160
<i>To najszybciej wirująca planeta,</i>
<i>jaką znamy.</i>

110
00:12:10,200 --> 00:12:13,120
<i>Doba trwa na niej zaledwie osiem godzin.</i>

111
00:12:13,200 --> 00:12:17,160
DOBA: 8 GODZIN

112
00:12:18,480 --> 00:12:23,120
<i>Każda planeta we wszechświecie</i>
<i>obraca się we własnym tempie.</i>

113
00:12:26,360 --> 00:12:27,760
<i>To miliardy światów.</i>

114
00:12:28,880 --> 00:12:30,440
<i>Każdy z własnym zegarem,</i>

115
00:12:31,760 --> 00:12:33,800
<i>tykającym we własnym rytmie.</i>

116
00:12:35,360 --> 00:12:40,880
<i>Ale wszystko posuwa się naprzód</i>
<i>na kosmicznej osi czasu.</i>

117
00:12:58,560 --> 00:12:59,640
<i>Wróćmy na Ziemię.</i>

118
00:13:00,640 --> 00:13:03,120
<i>Słońce znajduje się już prawie w zenicie.</i>

119
00:13:05,080 --> 00:13:07,560
<i>Szympansy wiedzą, co to za pora.</i>

120
00:13:17,160 --> 00:13:18,360
<i>Czas na obiad.</i>

121
00:13:31,160 --> 00:13:35,760
<i>Stado przeprawiło się przez sawannę</i>
<i>w samą porę.</i>

122
00:13:42,680 --> 00:13:44,400
<i>Oto nagroda.</i>

123
00:13:51,800 --> 00:13:54,640
<i>Owoce tego afrykańskiego drzewa</i>

124
00:13:56,400 --> 00:13:58,560
<i>można zrywać przez kilka tygodni.</i>

125
00:14:05,080 --> 00:14:08,600
<i>To rzadki, sezonowy prezent od lasu.</i>

126
00:14:12,680 --> 00:14:16,160
<i>Środek dnia to pracowity moment.</i>

127
00:14:20,840 --> 00:14:24,640
<i>Wszystkie stworzenia</i>
<i>wypełniają swoje codzienne obowiązki.</i>

128
00:14:30,000 --> 00:14:32,880
<i>Każde z nich inaczej doświadcza czasu.</i>

129
00:14:37,120 --> 00:14:40,800
<i>Dla małych stworzeń,</i>
<i>które żyją szybko i krótko,</i>

130
00:14:45,600 --> 00:14:48,960
<i>pora obiadu może wydawać się całym życiem.</i>

131
00:14:54,680 --> 00:14:57,600
<i>Dla powolniejszych,</i>
<i>bardziej długowiecznych istot,</i>

132
00:14:58,120 --> 00:15:01,280
<i>godzina mija w mgnieniu oka.</i>

133
00:15:08,320 --> 00:15:11,360
<i>Niezależnie od tego, czy żyje się prędko,</i>

134
00:15:12,360 --> 00:15:14,120
<i>czy w zwolnionym tempie,</i>

135
00:15:16,000 --> 00:15:21,000
<i>każde stworzenie w lesie</i>
<i>obowiązuje ta sama, 24-godzinna doba.</i>

136
00:15:23,720 --> 00:15:25,920
<i>Świat się kręci,</i>

137
00:15:29,400 --> 00:15:31,560
<i>a dni mijają,</i>

138
00:15:33,600 --> 00:15:37,720
<i>kierując życiem każdego szympansa.</i>

139
00:15:41,440 --> 00:15:42,760
<i>A szczególnie jednego.</i>

140
00:15:49,960 --> 00:15:51,920
<i>Po 15 tygodniach od poczęcia</i>

141
00:15:52,880 --> 00:15:56,960
<i>płód zmieściłby się w dłoni jego matki.</i>

142
00:16:00,560 --> 00:16:02,440
<i>Jeśli ma się w pełni rozwinąć,</i>

143
00:16:02,520 --> 00:16:05,760
<i>potrzeba serii</i>
<i>idealnie zgranych w czasie wydarzeń.</i>

144
00:16:08,160 --> 00:16:10,360
<i>Przez kolejnych 130 dni</i>

145
00:16:11,120 --> 00:16:15,480
<i>kluczowa będzie każda minuta,</i>
<i>każda nanosekunda.</i>

146
00:16:24,200 --> 00:16:30,160
<i>Nowe komórki dzielą się i rosną</i>
<i>z niezwykłą szybkością i precyzją.</i>

147
00:16:34,200 --> 00:16:35,200
<i>W tej chwili</i>

148
00:16:36,160 --> 00:16:41,680
<i>komórki mózgowe mnożą się</i>
<i>w tempie około 15 milionów na godzinę.</i>

149
00:16:51,760 --> 00:16:54,800
<i>Każdy z nas, od naszych pierwszych chwil,</i>

150
00:16:55,800 --> 00:17:00,160
<i>buduje głęboką, biologiczną więź z czasem.</i>

151
00:17:17,360 --> 00:17:19,120
<i>Gdy słońce blednie,</i>

152
00:17:21,760 --> 00:17:24,280
<i>szympansy zaczynają się przestawiać.</i>

153
00:17:27,840 --> 00:17:29,080
<i>Na tryb wieczorny.</i>

154
00:17:39,120 --> 00:17:41,920
<i>Nawołują się nawzajem do budowania gniazd.</i>

155
00:17:44,400 --> 00:17:47,560
<i>Pora znaleźć bezpieczne miejsce na noc.</i>

156
00:18:01,400 --> 00:18:05,560
<i>Posłanie musi być miękkie, ale mocne.</i>

157
00:18:12,200 --> 00:18:14,480
<i>Miło, jeśli przy okazji jest smaczne.</i>

158
00:18:18,880 --> 00:18:21,800
<i>Rytm każdego dnia w lesie</i>

159
00:18:21,880 --> 00:18:25,360
<i>zależy od pozycji słońca na niebie.</i>

160
00:18:34,560 --> 00:18:37,000
<i>Ale wrodzone poczucie czasu szympansów</i>

161
00:18:38,200 --> 00:18:40,920
<i>bierze się z ich wnętrza.</i>

162
00:18:49,680 --> 00:18:53,680
<i>Głęboko w ich mózgach</i>
<i>kryje się zegar biologiczny.</i>

163
00:18:56,560 --> 00:18:59,520
<i>Wiązki neuronów działają niczym wahadło</i>,

164
00:19:01,840 --> 00:19:06,400
<i>którym sterują</i>
<i>włączające i wyłączające się geny.</i>

165
00:19:08,520 --> 00:19:12,960
<i>Cykl powtarza się co 24 godziny.</i>

166
00:19:16,240 --> 00:19:21,320
<i>Geny zegarowe</i>
<i>tworzą w organizmie rytm dobowy,</i>

167
00:19:22,080 --> 00:19:28,200
<i>synchronizujący się</i>
<i>z obrotem naszej planety.</i>

168
00:19:30,600 --> 00:19:32,040
<i>Kontroluje on hormony,</i>

169
00:19:36,520 --> 00:19:37,440
<i>tętno</i>

170
00:19:38,800 --> 00:19:40,640
<i>i poziom energii.</i>

171
00:19:46,200 --> 00:19:50,760
<i>Zegary biologiczne szympansów</i>
<i>mówią im właśnie:</i>

172
00:19:52,160 --> 00:19:54,720
<i>„Pora na sen”</i>.

173
00:19:57,960 --> 00:19:59,560
<i>Choć nie wszyscy mogą spać.</i>

174
00:20:14,320 --> 00:20:17,240
<i>Mózg dziecka Celeste wciąż się formuje.</i>

175
00:20:20,640 --> 00:20:23,000
<i>Nie ma własnego wewnętrznego zegara,</i>

176
00:20:23,640 --> 00:20:27,240
<i>więc synchronizuje się z hormonami matki.</i>

177
00:20:29,640 --> 00:20:33,360
<i>Ale instrukcje</i>
<i>nie zawsze docierają do dziecka.</i>

178
00:20:37,480 --> 00:20:39,120
<i>Na szczęście dla Celeste,</i>

179
00:20:39,200 --> 00:20:44,520
<i>jej nieustannie rosnące dziecko</i>
<i>w końcu także zasypia.</i>

180
00:20:59,600 --> 00:21:03,520
<i>Gdy szympansy zasypiają na drzewach,</i>

181
00:21:07,280 --> 00:21:10,680
<i>inni mieszkańcy lasu dopiero się budzą.</i>

182
00:21:22,720 --> 00:21:29,720
<i>Zegary biologiczne tykają w komórkach</i>
<i>roślin i zwierząt w całym lesie.</i>

183
00:21:38,320 --> 00:21:43,520
<i>Geny zegarowe wyewoluowały</i>
<i>dwa i pół miliarda lat temu</i>

184
00:21:43,600 --> 00:21:45,600
<i>w pierwszych żywych komórkach.</i>

185
00:21:48,080 --> 00:21:52,880
<i>Te, które przewidywały</i>
<i>nadejście dnia i nocy, miały przewagę.</i>

186
00:21:56,160 --> 00:21:57,920
<i>Ewoluujące życie</i>

187
00:21:59,240 --> 00:22:01,840
<i>synchronizowało się z ruchem Ziemi.</i>

188
00:22:02,880 --> 00:22:04,680
<i>Dlatego dzisiaj</i>

189
00:22:04,760 --> 00:22:09,400
<i>niemal każda istota na planecie</i>
<i>posiada wewnętrzny zegar.</i>

190
00:22:13,640 --> 00:22:16,440
<i>Niektóre stworzenia wolą dzień,</i>
<i>a inne noc.</i>

191
00:22:22,320 --> 00:22:25,960
<i>Ale wszystkie żyją w tym samym rytmie,</i>

192
00:22:28,720 --> 00:22:30,960
<i>dzięki zegarom komórkowym,</i>

193
00:22:31,040 --> 00:22:36,240
<i>które tykają zgodnie z obrotem Ziemi.</i>

194
00:22:53,000 --> 00:22:55,440
<i>Wczorajsze wydarzenia to już wspomnienie.</i>

195
00:22:58,040 --> 00:23:00,440
<i>W lesie zaczyna się nowy dzień.</i>

196
00:23:09,560 --> 00:23:11,000
<i>To nowy cykl.</i>

197
00:23:12,760 --> 00:23:17,160
<i>Ale żadnego zegara</i>
<i>nie można w pełni zresetować.</i>

198
00:23:24,720 --> 00:23:29,240
<i>W całym lesie są subtelne wskazówki,</i>
<i>które wyjaśniają dlaczego.</i>

199
00:23:32,440 --> 00:23:38,040
<i>Nic nie jest dziś takie samo jak wczoraj.</i>

200
00:23:42,200 --> 00:23:44,640
<i>Zwłaszcza Apollo,</i>

201
00:23:45,720 --> 00:23:49,160
<i>który chyba wstał lewą nogą.</i>

202
00:23:57,600 --> 00:23:59,320
<i>Gdy jest w złym humorze,</i>

203
00:24:03,200 --> 00:24:07,840
<i>reszta stada wie, że powinna go unikać.</i>

204
00:24:26,800 --> 00:24:29,560
<i>Ale Apollo szybko znajduje sobie cel.</i>

205
00:24:40,680 --> 00:24:44,120
<i>Młodsze szympansy</i>
<i>znalazły miód na śniadanie.</i>

206
00:24:56,680 --> 00:25:00,240
<i>I zapomniały poczęstować Apolla.</i>

207
00:25:14,640 --> 00:25:19,320
<i>To ważna lekcja:</i>
<i>lepiej nie zadzierać z dominującym samcem.</i>

208
00:25:26,880 --> 00:25:28,400
<i>Potrafi paskudnie ugryźć.</i>

209
00:25:32,280 --> 00:25:34,800
<i>Na szczęście to nic poważnego.</i>

210
00:25:43,200 --> 00:25:46,440
<i>Przy odrobinie troski</i>
<i>rana powinna się zagoić.</i>

211
00:25:49,360 --> 00:25:56,120
<i>Ale rany pozostawiają blizny</i>
<i>na ciałach szympansów.</i>

212
00:25:57,400 --> 00:26:03,520
<i>Nieusuwalne ślady przeszłości,</i>
<i>które ujawniają ważną prawdę o czasie.</i>

213
00:26:07,280 --> 00:26:09,080
<i>Porusza się w jednym kierunku.</i>

214
00:26:10,640 --> 00:26:13,000
<i>Czasu nie da się cofnąć.</i>

215
00:26:14,640 --> 00:26:17,320
<i>Możemy tylko iść naprzód.</i>

216
00:26:20,800 --> 00:26:22,920
<i>Oto strzała czasu,</i>

217
00:26:24,200 --> 00:26:27,840
<i>która pozostawia blizny na wszystkim.</i>

218
00:26:28,520 --> 00:26:29,480
<i>Na Ziemi…</i>

219
00:26:31,240 --> 00:26:32,160
<i>i poza nią.</i>

220
00:26:41,160 --> 00:26:46,520
<i>Nasz księżyc jest naznaczony bliznami,</i>
<i>które opowiadają o dawnych wydarzeniach.</i>

221
00:26:56,480 --> 00:26:58,040
<i>Podobnie jest z planetami.</i>

222
00:26:59,520 --> 00:27:01,600
MERKURY

223
00:27:01,680 --> 00:27:08,200
<i>Ich powierzchnie świadczą o długotrwałym</i>
<i>bombardowaniu asteroidami i kometami.</i>

224
00:27:15,040 --> 00:27:19,120
<i>Chyba najbardziej imponujący krater</i>
<i>w Układzie Słonecznym</i>

225
00:27:20,680 --> 00:27:23,080
<i>znajdziemy na księżycu Saturna.</i>

226
00:27:24,480 --> 00:27:25,480
<i>Mimasie.</i>

227
00:27:27,880 --> 00:27:32,560
<i>Krater Herschel</i>
<i>ma 130 kilometrów średnicy.</i>

228
00:27:38,280 --> 00:27:40,840
<i>Cokolwiek pozostawiło tę ogromną bliznę,</i>

229
00:27:43,000 --> 00:27:46,280
<i>musiało być bliskie</i>
<i>rozbicia księżyca na kawałki.</i>

230
00:28:04,000 --> 00:28:06,080
<i>Mimas przetrwał.</i>

231
00:28:07,840 --> 00:28:10,400
<i>Ale takie wydarzenia są nieodwracalne.</i>

232
00:28:15,320 --> 00:28:19,360
<i>Odróżniają przeszłość od teraźniejszości.</i>

233
00:28:22,160 --> 00:28:24,600
<i>Kratery uderzeniowe to znaczniki,</i>

234
00:28:26,280 --> 00:28:29,080
<i>które wskazują nam</i>
<i>wyjątkowe momenty w historii.</i>

235
00:28:29,160 --> 00:28:32,880
WIEK: 21 TYSIĘCY LAT

236
00:28:37,400 --> 00:28:40,360
<i>Nie możemy wrócić do momentu,</i>
<i>w którym powstały.</i>

237
00:28:40,440 --> 00:28:43,880
WIEK: 50 TYSIĘCY LAT

238
00:28:43,960 --> 00:28:47,640
<i>Ale możemy poskładać</i>
<i>ślady minionych wydarzeń</i>

239
00:28:49,080 --> 00:28:51,480
<i>i wytyczyć drogę w przeszłość.</i>

240
00:28:51,560 --> 00:28:53,680
WIEK: 142 MILIONY LAT

241
00:28:56,640 --> 00:28:57,880
<i>Nim powstały kratery,</i>

242
00:28:59,640 --> 00:29:00,920
<i>planety</i>

243
00:29:01,840 --> 00:29:03,080
<i>i gwiazdy.</i>

244
00:29:05,000 --> 00:29:07,680
<i>Do czasów, nim nastał czas.</i>

245
00:29:11,000 --> 00:29:14,320
13,8 MILIARDA LAT TEMU

246
00:29:14,400 --> 00:29:17,400
<i>Nasz wszechświat miał swój początek.</i>

247
00:29:21,840 --> 00:29:24,960
<i>Wielki Wybuch,</i>

248
00:29:27,360 --> 00:29:29,800
<i>który stworzył trójwymiarową przestrzeń</i>

249
00:29:31,280 --> 00:29:32,560
<i>i czas.</i>

250
00:29:36,880 --> 00:29:40,240
<i>Ale czas i przestrzeń nie są rozdzielone.</i>

251
00:29:41,800 --> 00:29:44,840
<i>Czas jest wpleciony w tkankę wszechświata.</i>

252
00:29:49,000 --> 00:29:53,680
<i>Jest związany z kosmosem</i>
<i>jako czwarty wymiar wszechświata.</i>

253
00:29:56,480 --> 00:29:59,560
<i>Wielki Wybuch nakręcił kosmiczny zegar.</i>

254
00:30:02,920 --> 00:30:05,280
<i>Wprawił wszystko w ruch.</i>

255
00:30:09,040 --> 00:30:13,040
<i>Stworzył strzałę czasu.</i>

256
00:30:18,640 --> 00:30:21,960
<i>Od pierwszych chwil naszego wszechświata…</i>

257
00:30:32,360 --> 00:30:34,640
<i>popycha nas w przyszłość,</i>

258
00:30:35,720 --> 00:30:38,200
<i>sprawiając, że wszystko rośnie,</i>

259
00:30:39,640 --> 00:30:40,480
<i>starzeje się</i>

260
00:30:42,440 --> 00:30:43,400
<i>i zmienia.</i>

261
00:30:45,560 --> 00:30:49,120
<i>Od dzieciństwa do dorosłości,</i>

262
00:30:50,400 --> 00:30:54,080
<i>wszyscy podążamy w tym samym kierunku.</i>

263
00:30:55,640 --> 00:30:58,320
<i>Codziennie się starzejemy.</i>

264
00:30:59,960 --> 00:31:02,800
<i>Z wiekiem przychodzi mądrość,</i>

265
00:31:04,200 --> 00:31:07,640
<i>a młodzieńcza niewinność</i>
<i>ustępuje doświadczeniu.</i>

266
00:31:13,120 --> 00:31:17,520
<i>Strzała czasu prowadzi nas</i>
<i>przez wszystkie etapy życia.</i>

267
00:31:21,880 --> 00:31:23,080
<i>Kształtuje nas.</i>

268
00:31:25,760 --> 00:31:27,440
<i>Określa to, kim jesteśmy.</i>

269
00:31:31,000 --> 00:31:32,520
<i>Od pierwszych chwil,</i>

270
00:31:34,680 --> 00:31:35,800
<i>po ostatnie.</i>

271
00:31:41,880 --> 00:31:44,480
<i>Szympansy rzadko dożywają 40 lat.</i>

272
00:31:49,200 --> 00:31:50,840
<i>Nic nie jest nieśmiertelne.</i>

273
00:31:58,480 --> 00:32:03,240
<i>Wszystko, co istnieje we wszechświecie,</i>
<i>ma skończoną długość życia.</i>

274
00:32:08,680 --> 00:32:11,960
<i>Możliwe, że i sam wszechświat.</i>

275
00:32:19,600 --> 00:32:23,440
<i>Dziś galaktyki są pełne gwiazd.</i>

276
00:32:27,280 --> 00:32:33,320
<i>Ale 95% gwiazd, które kiedykolwiek</i>
<i>powstaną, już się narodziło.</i>

277
00:32:38,720 --> 00:32:41,400
<i>Nasz wszechświat podróżuje w przyszłość,</i>

278
00:32:42,800 --> 00:32:47,680
<i>a gwiazdy, jedna po drugiej, gasną.</i>

279
00:32:50,320 --> 00:32:55,200
<i>Przyszłość wszechświata</i>
<i>będzie coraz ciemniejsza,</i>

280
00:32:56,880 --> 00:32:58,680
<i>wraz z upływem bilionów,</i>

281
00:32:59,400 --> 00:33:02,920
<i>czyli tysięcy miliardów lat.</i>

282
00:33:09,400 --> 00:33:11,640
<i>Po epoce światła gwiazd</i>

283
00:33:11,720 --> 00:33:16,280
<i>nastąpi mroczna epoka czarnych dziur.</i>

284
00:33:22,920 --> 00:33:27,840
<i>Te potwory żywią się resztkami</i>
<i>martwych gwiazd i planet.</i>

285
00:33:29,560 --> 00:33:36,280
<i>Z czasem ich rosnąca grawitacja</i>
<i>niszczy tkankę wszechświata.</i>

286
00:33:43,080 --> 00:33:46,400
<i>Zniekształca czas i przestrzeń.</i>

287
00:33:48,760 --> 00:33:53,080
<i>Krawędź czarnej dziury,</i>
<i>zwana horyzontem zdarzeń,</i>

288
00:33:54,240 --> 00:33:57,400
<i>to obszar,</i>
<i>w którym grawitacja jest tak silna,</i>

289
00:33:58,240 --> 00:34:03,880
<i>że spowalnia czas praktycznie do zera.</i>

290
00:34:08,960 --> 00:34:12,280
<i>Ale nawet czarne dziury</i>
<i>nie uciekną przed strzałą czasu.</i>

291
00:34:15,040 --> 00:34:16,920
<i>W dalekiej przyszłości,</i>

292
00:34:21,080 --> 00:34:24,360
<i>gdy zabraknie gwiazd</i>
<i>i planet do pochłonięcia,</i>

293
00:34:25,920 --> 00:34:27,600
<i>zaczną głodować.</i>

294
00:34:32,800 --> 00:34:34,000
<i>Powoli,</i>

295
00:34:36,680 --> 00:34:37,920
<i>bardzo powoli,</i>

296
00:34:39,720 --> 00:34:40,840
<i>zaczną się kurczyć.</i>

297
00:34:46,360 --> 00:34:50,400
<i>Nie wiadomo, co będzie po ich śmierci.</i>

298
00:34:52,920 --> 00:34:57,960
<i>Ale to może być koniec</i>
<i>naszego wszechświata.</i>

299
00:35:07,400 --> 00:35:11,760
<i>Tu, na Ziemi, nikt z nas</i>
<i>nie może spowolnić upływu czasu.</i>

300
00:35:16,000 --> 00:35:20,360
<i>Czas jednej z ciotek Celeste</i>
<i>właśnie się kończy.</i>

301
00:35:24,280 --> 00:35:28,040
<i>Samica oddala się od stada</i>
<i>i samotnie udaje się do lasu.</i>

302
00:35:35,800 --> 00:35:37,840
<i>Przeżyła wiele lat.</i>

303
00:35:41,200 --> 00:35:44,080
<i>Ale ten dzień będzie jej ostatnim.</i>

304
00:36:03,760 --> 00:36:06,520
<i>Choć Ziemia nadal się kręci,</i>

305
00:36:07,920 --> 00:36:11,040
<i>jej ciało znieruchomiało.</i>

306
00:36:23,320 --> 00:36:26,160
<i>Ale czas nie tylko prowadzi nas do kresu.</i>

307
00:36:30,360 --> 00:36:32,400
<i>Daje też początki.</i>

308
00:36:37,280 --> 00:36:40,760
<i>Dni zamieniają się w tygodnie,</i>
<i>a tygodnie w miesiące.</i>

309
00:36:42,560 --> 00:36:45,600
<i>W życiu pewnej szympansicy</i>
<i>zachodzą wielkie zmiany.</i>

310
00:36:59,600 --> 00:37:01,480
<i>Oto Cosmo.</i>

311
00:37:06,040 --> 00:37:08,960
<i>Jej mózg i kończyny</i>
<i>są w pełni ukształtowane.</i>

312
00:37:10,720 --> 00:37:13,400
<i>Jej oczy są gotowe zobaczyć świat.</i>

313
00:37:21,880 --> 00:37:24,960
<i>Nie wiadomo, kiedy dokładnie się urodzi.</i>

314
00:37:26,560 --> 00:37:29,400
<i>Ale może przyjść na świat lada dzień.</i>

315
00:37:36,000 --> 00:37:38,760
<i>Jest w łonie matki od ośmiu miesięcy.</i>

316
00:37:40,240 --> 00:37:43,480
<i>Ale jej podróż zaczęła się dawno temu.</i>

317
00:37:46,000 --> 00:37:50,600
<i>Składniki, z których powstała,</i>
<i>pochodzą z umierających gwiazd.</i>

318
00:37:52,520 --> 00:37:58,320
<i>Woda, która przepływa przez jej ciało,</i>
<i>przybyła z odległych światów.</i>

319
00:38:00,400 --> 00:38:06,800
<i>Energia, która zasila jej mięśnie,</i>
<i>wzięła się z serca naszego Słońca.</i>

320
00:38:09,720 --> 00:38:13,040
<i>Ale to najbardziej tajemniczy składnik,</i>

321
00:38:13,720 --> 00:38:18,200
<i>ten, który zaczął tykać</i>
<i>13,8 miliarda lat temu,</i>

322
00:38:22,280 --> 00:38:26,800
<i>doprowadził pozostałe do tej chwili.</i>

323
00:38:30,120 --> 00:38:31,240
<i>Do tego miejsca.</i>

324
00:38:33,960 --> 00:38:35,200
<i>Do tej planety.</i>

325
00:38:44,720 --> 00:38:47,920
<i>Kolejny wschód słońca, kolejny poranek.</i>

326
00:38:53,240 --> 00:38:57,520
<i>Ten jest naprawdę wyjątkowy.</i>

327
00:39:08,120 --> 00:39:10,520
<i>Witaj na Ziemi, Cosmo.</i>

328
00:39:15,440 --> 00:39:18,560
<i>Celeste nie powtórzy już</i>
<i>tej wyjątkowej chwili.</i>

329
00:39:19,480 --> 00:39:22,760
<i>Ale podróż Cosmo dopiero się zaczęła.</i>

330
00:39:26,000 --> 00:39:28,280
<i>Minie około trzech miesięcy,</i>

331
00:39:28,360 --> 00:39:32,040
<i>nim jej zegar biologiczny</i>
<i>dostroi się do rytmu planety.</i>

332
00:39:33,840 --> 00:39:36,400
<i>Dopiero za rok zacznie się komunikować,</i>

333
00:39:38,080 --> 00:39:42,680
<i>a za 15 lat w pełni dorośnie.</i>

334
00:39:45,760 --> 00:39:47,520
<i>Tak wiele ją czeka.</i>

335
00:39:56,320 --> 00:39:57,600
<i>Podobnie jak Cosmo,</i>

336
00:39:58,320 --> 00:40:01,360
<i>nasz wszechświat jest wciąż w powijakach,</i>

337
00:40:02,400 --> 00:40:06,640
<i>na początku</i>
<i>niewyobrażalnie długiego życia.</i>

338
00:40:08,680 --> 00:40:11,920
<i>Żyjemy w epoce światła gwiazd.</i>

339
00:40:14,200 --> 00:40:19,160
<i>W chwili, gdy strzała czasu</i>
<i>wypełniła wszechświat pięknem…</i>

340
00:40:22,440 --> 00:40:23,400
<i>i cudami.</i>

341
00:40:32,360 --> 00:40:34,520
<i>Ale to króciutki okres,</i>

342
00:40:35,440 --> 00:40:39,200
<i>który nigdy się nie powtórzy</i>
<i>w historii wszechświata.</i>

343
00:40:45,320 --> 00:40:47,720
<i>Nikt nie może spowolnić czasu.</i>

344
00:40:49,080 --> 00:40:50,760
<i>Nie powinniśmy próbować.</i>

345
00:40:55,280 --> 00:40:56,920
<i>Albowiem bez czasu</i>

346
00:40:58,120 --> 00:40:59,760
<i>nie byłoby teraźniejszości.</i>

347
00:41:06,720 --> 00:41:08,160
<i>Żadnych chwil w słońcu.</i>

348
00:41:17,200 --> 00:41:18,920
<i>Żadnych chwil w ogóle.</i>

349
00:41:24,600 --> 00:41:25,720
<i>Bez czasu</i>

350
00:41:27,760 --> 00:41:29,160
<i>nie byłoby życia.</i>

351
00:41:41,320 --> 00:41:44,120
<i>W następnym odcinku…</i>

352
00:41:45,800 --> 00:41:47,440
<i>Ziemskie pory roku.</i>

353
00:41:48,960 --> 00:41:51,760
<i>Niczym niedźwiedzica wychowująca młode,</i>

354
00:41:53,120 --> 00:41:56,680
<i>wszyscy doświadczamy</i>
<i>corocznych przemian naszej planety.</i>

355
00:41:59,760 --> 00:42:02,280
<i>Ale co stworzyło pory roku?</i>

356
00:42:05,760 --> 00:42:08,840
<i>Jaki jest ich związek</i>
<i>z powstaniem Księżyca?</i>

357
00:42:09,880 --> 00:42:15,680
<i>Dlaczego tylko na naszej planecie</i>
<i>istnieją idealne warunki do życia?</i>

358
00:42:48,480 --> 00:42:51,280
Napisy: Aleksandra Basińska