1 00:00:29,520 --> 00:00:31,320 Het is ochtend in het bos. 2 00:00:32,520 --> 00:00:37,040 En voor deze troep chimpansees is het tijd om op te staan… 3 00:00:37,120 --> 00:00:39,000 …en aan de dag te beginnen. 4 00:00:45,960 --> 00:00:49,640 Maar als je in een nest op 40 meter hoogte slaapt… 5 00:00:51,080 --> 00:00:53,320 …is dat soms een uitdaging. 6 00:01:12,880 --> 00:01:17,120 Op dit ochtendritueel kun je de klok gelijkzetten… 7 00:01:18,560 --> 00:01:20,320 …al generaties lang. 8 00:01:25,680 --> 00:01:30,240 Een ritme aangedreven door een raadselachtig kenmerk van ons heelal. 9 00:01:38,160 --> 00:01:39,000 Tijd. 10 00:01:41,920 --> 00:01:46,800 Tijd speelt een extra belangrijke rol voor één vrouwelijke chimpansee. 11 00:01:49,320 --> 00:01:51,120 Celeste is halverwege de 30… 12 00:01:52,720 --> 00:01:55,080 …en heeft een tikkende klok in zich. 13 00:01:59,840 --> 00:02:03,840 Een klok die 13,8 miljard jaar geleden is gezet. 14 00:02:14,720 --> 00:02:16,800 Uit de oerknal kwamen atomen… 15 00:02:20,040 --> 00:02:21,000 …en energie… 16 00:02:22,440 --> 00:02:25,800 …die enorme afstanden in de ruimte hebben afgelegd. 17 00:02:31,280 --> 00:02:32,760 En die ingrediënten… 18 00:02:34,040 --> 00:02:35,720 …verzamelen zich nu… 19 00:02:38,520 --> 00:02:40,720 …om nieuw leven te creëren. 20 00:02:44,600 --> 00:02:48,760 In Celestes baarmoeder vormt zich een piepkleine chimpansee. 21 00:02:52,960 --> 00:02:57,320 Het duurt nog 150 dagen voor deze baby de wereld ontmoet. 22 00:02:59,960 --> 00:03:01,440 Zolang duurt het. 23 00:03:04,320 --> 00:03:06,120 En zonder tijd… 24 00:03:06,200 --> 00:03:09,440 …zou niets in ons heelal ooit geboren worden. 25 00:03:12,720 --> 00:03:14,920 Van de jongste chimpansee… 26 00:03:16,920 --> 00:03:18,800 …tot het oudste zwarte gat. 27 00:03:23,680 --> 00:03:27,280 Maar hoe is de tijd begonnen? 28 00:03:29,240 --> 00:03:32,480 Beleeft alles de tijd op dezelfde manier? 29 00:03:35,000 --> 00:03:38,440 En houdt de klok van ons heelal ooit op met tikken? 30 00:04:09,440 --> 00:04:12,960 De dag begint voor een chimpansee net als voor ons. 31 00:04:16,280 --> 00:04:17,200 Met ontbijt. 32 00:04:23,680 --> 00:04:27,360 Een cruciale maaltijd als je voor twee eet. 33 00:04:35,800 --> 00:04:38,760 Celeste is al een ervaren moeder. 34 00:04:42,120 --> 00:04:46,560 Haar eerstgeborene Apollo is het dominante mannetje in de troep. 35 00:04:48,800 --> 00:04:51,960 En hij komt 's ochtends wat traag op gang. 36 00:04:59,120 --> 00:05:01,760 Elke chimpansee heeft een andere leeftijd. 37 00:05:04,640 --> 00:05:06,960 Elk met een eigen persoonlijkheid. 38 00:05:09,720 --> 00:05:13,120 Maar het zijn allemaal routinedieren. 39 00:05:17,520 --> 00:05:21,920 Hun leven wordt beheerst door het verstrijken van de tijd. 40 00:05:24,400 --> 00:05:25,840 We kunnen het niet zien. 41 00:05:28,040 --> 00:05:29,040 Of horen. 42 00:05:30,760 --> 00:05:33,400 We kunnen het niet beïnvloeden. 43 00:05:34,240 --> 00:05:39,480 En toch is elke hartslag, elke keuze en actie… 44 00:05:39,560 --> 00:05:45,800 …elk gebrek aan actie een gevolg van de continue stroming van de tijd. 45 00:05:47,160 --> 00:05:50,400 Hij kan voorbijrazen of zich voortslepen. 46 00:05:51,480 --> 00:05:54,040 Maar de tijd tikt steeds verder. 47 00:05:55,320 --> 00:06:00,920 Sterren en planeten vormen, verouderen en sterven. 48 00:06:02,440 --> 00:06:04,960 In hun kielzog verschijnen nieuwe sterren. 49 00:06:05,480 --> 00:06:07,720 En uit een enkeling worden… 50 00:06:07,800 --> 00:06:11,600 …de meest mysterieuze objecten in het heelal geboren. 51 00:06:13,120 --> 00:06:14,320 Zwarte gaten. 52 00:06:22,040 --> 00:06:24,840 Tijd is de kosmische geleider. 53 00:06:27,600 --> 00:06:30,520 Niets kan eraan ontsnappen. 54 00:06:44,680 --> 00:06:49,240 Wij hebben apparaten die tijd kunnen volgen en meten. 55 00:06:54,920 --> 00:06:55,800 Chimpansees niet. 56 00:07:04,280 --> 00:07:07,800 Celeste en haar familie gebruiken de zon als gids. 57 00:07:11,800 --> 00:07:14,760 Hoe hij opkomt en aan de hemel staat. 58 00:07:19,120 --> 00:07:20,040 Hij beweegt… 59 00:07:23,200 --> 00:07:24,080 …en zij ook. 60 00:07:31,960 --> 00:07:35,080 Chimpansees slapen zelden twee keer in hetzelfde nest. 61 00:07:35,960 --> 00:07:39,040 Elke ochtend gaan ze op zoek naar vers fruit. 62 00:07:41,640 --> 00:07:45,280 Ze gaan van het ene deel van hun territorium naar het andere. 63 00:07:49,120 --> 00:07:52,320 Maar het rijpste fruit hangt nu… 64 00:07:54,840 --> 00:07:57,640 …aan de andere kant van een open vlakte. 65 00:08:02,480 --> 00:08:06,240 Apollo en de sterkste leden van de troep gaan voorop… 66 00:08:07,160 --> 00:08:09,480 …om te kijken of het veilig is. 67 00:08:12,280 --> 00:08:13,440 Op de open vlakte… 68 00:08:13,520 --> 00:08:17,240 …zijn ze kwetsbaar voor roofdieren, rivaliserende chimpansees… 69 00:08:18,160 --> 00:08:20,000 …en de hitte van de zon. 70 00:08:24,160 --> 00:08:25,560 Ze moeten snel zijn. 71 00:08:26,840 --> 00:08:28,760 De tijd tikt door. 72 00:08:33,720 --> 00:08:39,600 De zon aan de hemel vormt voor de chimpansees hun tijdseenheid. 73 00:08:43,680 --> 00:08:47,440 Van zonsopgang tot zonsondergang en weer terug. 74 00:08:49,520 --> 00:08:51,000 De dag van 24 uur. 75 00:08:54,200 --> 00:08:57,400 Maar een dag is geen maat voor tijd. 76 00:08:59,160 --> 00:09:02,200 Het is een maat voor beweging. 77 00:09:08,640 --> 00:09:11,480 Terwijl onze planeet om haar as draait… 78 00:09:11,560 --> 00:09:18,120 …beweegt het bos door de ruimte met 1600 km per uur. 79 00:09:20,360 --> 00:09:25,400 Het kost de aarde 24 uur om één volledige rotatie te voltooien. 80 00:09:28,280 --> 00:09:32,000 Dus kunnen de chimpansees 24 uur lang bewegen. 81 00:09:33,120 --> 00:09:36,880 Twaalf in de zon en twaalf in het donker. 82 00:09:38,560 --> 00:09:41,680 Steeds weer. 83 00:09:46,800 --> 00:09:52,080 De constante rotatie van de aarde zet de klok van de aarde op tijd. 84 00:09:55,040 --> 00:09:58,200 De chimpansees vertrouwen dit uurwerk. 85 00:10:02,480 --> 00:10:05,080 Die essentiële cyclus die wij normaal vinden… 86 00:10:07,320 --> 00:10:08,840 …is niet universeel. 87 00:10:15,840 --> 00:10:18,480 Zodra je onze thuisplaneet verlaat… 88 00:10:20,280 --> 00:10:22,960 …zijn er geen dagen van 24 uur meer. 89 00:10:27,960 --> 00:10:29,840 Het dichtst bij de zon… 90 00:10:32,080 --> 00:10:33,560 …is de planeet Mercurius. 91 00:10:33,640 --> 00:10:35,080 MERCURIUS 92 00:10:35,160 --> 00:10:39,000 Vergeleken met ons draait hij met een slakkengang. 93 00:10:41,000 --> 00:10:44,200 DAG VAN 1408 UUR 94 00:10:44,520 --> 00:10:49,760 Onze buurman Venus draait nog langzamer. 95 00:10:51,400 --> 00:10:54,200 Het duurt langer om om zijn as te roteren… 96 00:10:55,520 --> 00:10:57,760 …dan rond de zon te draaien. 97 00:11:00,280 --> 00:11:01,120 DAG VAN 5832 UUR 98 00:11:01,200 --> 00:11:05,960 De dag van Venus is langer dan zijn jaar. 99 00:11:06,040 --> 00:11:08,040 JAAR VAN 5390 UUR 100 00:11:09,680 --> 00:11:12,640 Elke planeet heeft zijn eigen unieke daglengte. 101 00:11:15,880 --> 00:11:19,560 MARS: DAG VAN 25 UUR 102 00:11:21,520 --> 00:11:25,680 SATURNUS: DAG VAN 11 UUR 103 00:11:27,160 --> 00:11:30,600 NEPTUNUS: DAG VAN 17 UUR 104 00:11:32,320 --> 00:11:36,040 Ook planeten ver buiten ons zonnestelsel. 105 00:11:40,360 --> 00:11:44,960 Drieënzestig lichtjaar verderop, in een baan rond een jonge ster… 106 00:11:46,360 --> 00:11:48,640 …ligt Beta Pictoris B. 107 00:11:52,520 --> 00:11:55,240 Hij draait zo snel… 108 00:11:58,720 --> 00:12:01,000 …dat hij aan de zijkanten uitpuilt. 109 00:12:04,720 --> 00:12:08,160 Het is de snelst draaiende wereld die we kennen. 110 00:12:10,200 --> 00:12:13,120 Hier duurt een dag maar acht uur. 111 00:12:13,200 --> 00:12:17,160 DAG VAN 8 UUR 112 00:12:18,480 --> 00:12:23,120 Elke planeet in ons heelal draait op zijn eigen snelheid. 113 00:12:26,360 --> 00:12:27,760 Miljarden werelden. 114 00:12:28,880 --> 00:12:30,440 Elk met hun eigen klok… 115 00:12:31,760 --> 00:12:33,800 …die op een ander ritme tikt. 116 00:12:35,360 --> 00:12:40,880 Maar ze gaan allemaal vooruit op een universele kosmische tijdlijn. 117 00:12:58,560 --> 00:12:59,640 Terug op aarde… 118 00:13:00,640 --> 00:13:03,120 …met de zon bijna recht boven hen… 119 00:13:05,080 --> 00:13:07,560 …weten de chimpansees precies hoe laat het is. 120 00:13:17,160 --> 00:13:18,360 Tijd voor de lunch. 121 00:13:31,160 --> 00:13:35,760 En hun oversteek van de savanne is perfect getimed. 122 00:13:42,680 --> 00:13:44,400 Ze hebben de jackpot. 123 00:13:51,760 --> 00:13:54,680 Deze zoete bessen van de Afrikaanse bosdruif… 124 00:13:56,400 --> 00:13:58,560 …zijn er maar een paar weken. 125 00:14:05,080 --> 00:14:08,600 Een zeldzaam seizoenscadeau uit het bos. 126 00:14:12,680 --> 00:14:16,280 Waar het midden van de dag een productief tijdstip is. 127 00:14:20,840 --> 00:14:24,640 Grote en kleine dieren voeren hun dagelijkse taken uit. 128 00:14:30,000 --> 00:14:32,880 En iedereen beleeft de tijd anders. 129 00:14:37,120 --> 00:14:40,800 Voor kleine wezens die een kort leven leiden… 130 00:14:45,600 --> 00:14:48,960 …kan de lunch een leven lang lijken. 131 00:14:54,680 --> 00:14:57,440 Voor langzamere, langer levende wezens… 132 00:14:58,120 --> 00:15:01,280 …verstrijkt een uur in één ogenblik. 133 00:15:08,320 --> 00:15:14,120 Maar of je nu snel of langzaam leeft… 134 00:15:15,960 --> 00:15:21,000 …al het leven in het bos houdt zich aan dezelfde dag van 24 uur. 135 00:15:23,720 --> 00:15:25,920 En terwijl de wereld blijft draaien… 136 00:15:29,400 --> 00:15:31,560 …gaan die dagen voorbij. 137 00:15:33,600 --> 00:15:37,720 Ze dicteren het leven van elke chimpansee. 138 00:15:41,440 --> 00:15:42,760 Vooral dat van eentje. 139 00:15:49,960 --> 00:15:51,920 Met slechts 15 weken… 140 00:15:52,880 --> 00:15:56,960 …past het lichaam van deze baby in de hand van zijn moeder. 141 00:16:00,560 --> 00:16:02,440 Om zich volledig te kunnen vormen… 142 00:16:02,520 --> 00:16:05,760 …is een serie perfect getimede gebeurtenissen nodig. 143 00:16:08,160 --> 00:16:10,360 De komende 130 dagen… 144 00:16:11,120 --> 00:16:15,480 …is elke minuut, elke nanoseconde cruciaal. 145 00:16:24,200 --> 00:16:30,160 Nieuwe cellen delen zich en groeien met bijzondere snelheid en precisie. 146 00:16:34,200 --> 00:16:35,200 Op dit moment… 147 00:16:36,160 --> 00:16:41,680 …vermenigvuldigen hersencellen zich met een snelheid van 15 miljoen per uur. 148 00:16:51,760 --> 00:16:54,800 Vanaf ons allereerste moment hebben wij allemaal… 149 00:16:55,800 --> 00:17:00,160 …een diepe biologische relatie met de tijd. 150 00:17:17,360 --> 00:17:19,120 Als het zonlicht afneemt… 151 00:17:21,760 --> 00:17:24,280 …schakelen de chimpansees instinctief terug. 152 00:17:27,840 --> 00:17:29,080 Naar de avondmodus. 153 00:17:39,120 --> 00:17:41,920 Het nestsignaal geeft een signaal aan de troep. 154 00:17:44,400 --> 00:17:47,560 Tijd om een veilige plek te vinden om te slapen. 155 00:18:01,400 --> 00:18:05,560 Hun bed moet zacht maar sterk zijn. 156 00:18:12,200 --> 00:18:14,640 Het kan geen kwaad als het lekker smaakt. 157 00:18:18,880 --> 00:18:21,800 Het ritme van elke dag in het bos… 158 00:18:21,880 --> 00:18:25,360 …wordt bepaald door de positie van de zon in de lucht. 159 00:18:34,560 --> 00:18:40,920 Maar het aangeboren gevoel van tijd van de chimpansee komt van binnenuit. 160 00:18:49,680 --> 00:18:53,680 Diep in hun brein zit een biologische klok. 161 00:18:56,560 --> 00:18:59,520 Bundels neuronen werken als een slinger… 162 00:19:01,840 --> 00:19:06,400 …aangestuurd door genen die aan- en uitschakelen. 163 00:19:08,520 --> 00:19:12,960 En een cyclus die zich elke 24 uur herhaalt. 164 00:19:16,240 --> 00:19:21,320 Die klokgenen creëren een circadiaan ritme in het lichaam… 165 00:19:22,080 --> 00:19:28,200 …dat toe- en afneemt met de rotatie van de planeet. 166 00:19:30,600 --> 00:19:32,040 Het regelt hormonen… 167 00:19:36,520 --> 00:19:37,440 …hartslagen… 168 00:19:38,800 --> 00:19:40,640 …en energieniveaus. 169 00:19:46,200 --> 00:19:50,760 En de innerlijke klok van de chimpansees zegt nu: 170 00:19:52,160 --> 00:19:54,720 'Tijd om te slapen.' 171 00:19:57,960 --> 00:19:59,560 Niet iedereen kan dat. 172 00:20:14,320 --> 00:20:17,240 De hersenen van Celestes baby worden nog gevormd. 173 00:20:20,640 --> 00:20:27,240 Zonder interne klok is hij afhankelijk van zijn moeders hormonen. 174 00:20:29,600 --> 00:20:33,360 Maar de baby krijgt dat bericht niet altijd. 175 00:20:37,480 --> 00:20:39,120 Gelukkig voor Celeste… 176 00:20:39,200 --> 00:20:41,560 …moet hij nog veel groeien… 177 00:20:41,640 --> 00:20:44,520 …dus haar baby valt uiteindelijk in slaap. 178 00:20:59,600 --> 00:21:03,520 Terwijl de chimpansees gaan slapen in de boomtoppen… 179 00:21:07,280 --> 00:21:10,680 …worden andere bosbewoners net wakker. 180 00:21:22,720 --> 00:21:25,400 Interne klokken tikken door… 181 00:21:25,480 --> 00:21:29,760 …in de cellen van planten en dieren in het hele bos. 182 00:21:38,320 --> 00:21:43,520 Klokgenen zijn 2,5 miljard jaar geleden geëvolueerd… 183 00:21:43,600 --> 00:21:45,600 …in de eerste levende cellen. 184 00:21:48,080 --> 00:21:52,880 Degenen die konden anticiperen op licht en donker waren in het voordeel. 185 00:21:56,160 --> 00:21:57,920 Terwijl het leven zich ontwikkelde… 186 00:21:59,240 --> 00:22:01,840 …synchroniseerde het met de aarde. 187 00:22:02,880 --> 00:22:09,400 En tegenwoordig heeft bijna elk wezen op aarde wel zo'n klok. 188 00:22:13,640 --> 00:22:16,440 Sommige wezens hebben liever de dag, sommige de nacht. 189 00:22:22,320 --> 00:22:25,960 Maar al het leven danst op hetzelfde ritme. 190 00:22:28,720 --> 00:22:30,960 Dankzij cellulaire klokken… 191 00:22:31,040 --> 00:22:36,240 …die op de rotatie van de aarde tikken. 192 00:22:53,000 --> 00:22:55,240 Gisteren is een herinnering. 193 00:22:58,040 --> 00:23:00,440 Er begint een nieuwe dag in het bos. 194 00:23:09,560 --> 00:23:11,000 Een nieuwe cyclus… 195 00:23:12,760 --> 00:23:17,160 …maar geen enkele klok kan gereset worden. 196 00:23:24,720 --> 00:23:29,240 Er zijn subtiele aanwijzingen in het bos die verklaren waarom. 197 00:23:32,440 --> 00:23:38,040 Niets is vandaag hetzelfde als gisteren. 198 00:23:42,200 --> 00:23:44,640 Al helemaal Apollo niet… 199 00:23:45,720 --> 00:23:49,160 …die met het verkeerde been uit bed lijkt te zijn gestapt. 200 00:23:57,600 --> 00:23:59,320 Als hij in een slechte bui is… 201 00:24:03,200 --> 00:24:07,840 …moet de rest van de groep zich gedeisd houden. 202 00:24:26,720 --> 00:24:29,560 Hij vindt al snel een doelwit voor z'n woede. 203 00:24:40,680 --> 00:24:44,120 Jonge chimpansees hebben honing gevonden als ontbijt. 204 00:24:56,680 --> 00:25:00,240 Ze zijn vergeten Apollo uit te nodigen. 205 00:25:14,640 --> 00:25:19,320 Je leert al snel het dominante mannetje niet boos te maken. 206 00:25:26,880 --> 00:25:28,400 Hij kan gemeen bijten. 207 00:25:32,280 --> 00:25:34,800 Gelukkig is het niet ernstig. 208 00:25:43,200 --> 00:25:46,440 Met een beetje zorg moet deze wond genezen. 209 00:25:49,360 --> 00:25:53,040 Maar wonden laten littekens achter… 210 00:25:54,160 --> 00:25:56,120 …in het lichaam van chimpansees. 211 00:25:57,400 --> 00:26:03,520 Onuitwisbare sporen van het verleden die de universele waarheid van tijd onthullen. 212 00:26:07,280 --> 00:26:08,560 Tijd heeft een richting. 213 00:26:10,640 --> 00:26:13,000 Je kunt nooit terug in de tijd… 214 00:26:14,640 --> 00:26:17,320 …alleen vooruit naar de toekomst. 215 00:26:20,800 --> 00:26:22,920 Dat is de pijl van de tijd. 216 00:26:24,200 --> 00:26:27,840 Die laat overal littekens achter. 217 00:26:28,520 --> 00:26:29,480 Over de hele aarde. 218 00:26:31,240 --> 00:26:32,160 …en nog verder. 219 00:26:41,160 --> 00:26:46,520 Onze maan zit vol littekens die verhalen vertellen over oude gebeurtenissen. 220 00:26:56,480 --> 00:26:57,840 De planeten ook. 221 00:26:59,520 --> 00:27:01,600 MERCURIUS 222 00:27:01,680 --> 00:27:08,200 Hun oppervlakten getuigen van een leven vol inslagen van asteroïden en kometen. 223 00:27:15,040 --> 00:27:19,120 Maar de indrukwekkendste krater in ons zonnestelsel… 224 00:27:20,680 --> 00:27:23,080 …is van een maan van Saturnus. 225 00:27:24,480 --> 00:27:25,480 Mimas. 226 00:27:27,880 --> 00:27:32,560 De Herschel-krater is 130 kilometer breed. 227 00:27:38,280 --> 00:27:40,840 Wat dit enorme litteken heeft veroorzaakt… 228 00:27:43,000 --> 00:27:46,280 …heeft ook bijna de maan aan stukken geslagen. 229 00:28:04,000 --> 00:28:06,080 Mimas kan het navertellen. 230 00:28:07,840 --> 00:28:10,400 Maar zulke gebeurtenissen zijn onomkeerbaar. 231 00:28:15,320 --> 00:28:19,360 Ze onderscheiden het verleden van het heden. 232 00:28:22,160 --> 00:28:24,600 Inslagkraters zijn tijdstempels… 233 00:28:26,360 --> 00:28:28,840 …die een uniek moment in de geschiedenis markeren. 234 00:28:28,920 --> 00:28:32,880 21.000 JAAR OUD 235 00:28:32,960 --> 00:28:36,720 VERENIGDE STATEN 236 00:28:37,400 --> 00:28:40,360 We kunnen niet terug naar het moment dat ze ontstonden. 237 00:28:40,440 --> 00:28:43,880 50.000 JAAR OUD 238 00:28:43,960 --> 00:28:47,640 Maar we kunnen de puzzel van gebeurtenissen in elkaar passen… 239 00:28:49,080 --> 00:28:51,480 …en een route door de tijd in kaart brengen. 240 00:28:51,560 --> 00:28:53,680 142 MILJOEN JAAR OUD 241 00:28:56,640 --> 00:28:57,880 Voor kraters. 242 00:28:59,640 --> 00:29:00,920 Voor planeten. 243 00:29:01,840 --> 00:29:03,080 Voor de sterren. 244 00:29:05,000 --> 00:29:07,680 Terug naar een tijd voor tijd bestond. 245 00:29:11,000 --> 00:29:14,320 13,8 MILJARD JAAR OUD 246 00:29:14,400 --> 00:29:17,400 Ons heelal had een begin. 247 00:29:21,840 --> 00:29:24,960 Een enorme knal… 248 00:29:27,360 --> 00:29:29,800 …die driedimensionele ruimte creëerde… 249 00:29:31,280 --> 00:29:32,560 …en tijd. 250 00:29:36,880 --> 00:29:40,240 Maar ruimte en tijd zijn niet gescheiden. 251 00:29:41,800 --> 00:29:44,840 Tijd is verweven in het wezen van het universum. 252 00:29:49,000 --> 00:29:53,680 Gebonden aan de ruimte als de vierde dimensie van ons heelal. 253 00:29:56,480 --> 00:29:59,560 De oerknal stelde de klok van het heelal in. 254 00:30:02,920 --> 00:30:05,280 Daardoor kreeg alles een toekomst. 255 00:30:09,040 --> 00:30:13,040 Hij creëerde de pijl van de tijd. 256 00:30:18,640 --> 00:30:21,960 Vanaf de eerste momenten van ons heelal… 257 00:30:32,360 --> 00:30:34,640 …duwt hij ons de toekomst in… 258 00:30:35,720 --> 00:30:38,200 …waardoor alles groeit… 259 00:30:39,640 --> 00:30:40,480 …ouder wordt… 260 00:30:42,440 --> 00:30:43,400 …en verandert. 261 00:30:45,560 --> 00:30:49,120 Van kindertijd tot volwassenheid… 262 00:30:50,400 --> 00:30:54,080 …reizen we allemaal in dezelfde richting door het leven. 263 00:30:55,640 --> 00:30:58,320 Met de dag worden we ouder. 264 00:30:59,960 --> 00:31:02,800 En met de leeftijd komt wijsheid. 265 00:31:04,200 --> 00:31:07,640 Jeugdige onschuld wordt vervangen door ervaring. 266 00:31:13,120 --> 00:31:17,520 De pijl van de tijd leidt ons door die levensstadia. 267 00:31:21,880 --> 00:31:23,080 Hij vormt ons. 268 00:31:25,760 --> 00:31:27,440 Bepaalt wie we zijn. 269 00:31:31,000 --> 00:31:32,520 Vanaf ons eerste moment… 270 00:31:34,680 --> 00:31:35,800 …tot ons laatste. 271 00:31:41,880 --> 00:31:44,480 Chimpansees worden zelden ouder dan 40. 272 00:31:49,200 --> 00:31:50,840 Niets is onsterfelijk. 273 00:31:58,480 --> 00:32:03,240 Alles in ons heelal heeft een beperkte levensduur. 274 00:32:08,680 --> 00:32:11,960 Inclusief misschien het heelal zelf. 275 00:32:19,600 --> 00:32:23,440 De sterrenstelsels zitten vol sterren. 276 00:32:27,280 --> 00:32:33,320 Maar 95% van de sterren die ooit zullen bestaan, zijn al geboren. 277 00:32:38,720 --> 00:32:41,400 Terwijl ons heelal naar de toekomst reist… 278 00:32:42,800 --> 00:32:47,680 …zullen de sterren een voor een doven… 279 00:32:50,320 --> 00:32:55,200 …zodat de toekomst van het heelal steeds duisterder wordt… 280 00:32:56,880 --> 00:33:02,920 …in de komende biljoenen jaren, dat is duizenden miljarden jaren. 281 00:33:09,400 --> 00:33:11,640 Het tijdperk van sterrenlicht… 282 00:33:11,720 --> 00:33:16,280 …wordt gevolgd door een duistere tijd van zwarte gaten. 283 00:33:22,920 --> 00:33:27,840 Die monsters voeden zich met de resten van dode sterren en planeten. 284 00:33:29,560 --> 00:33:31,040 Terwijl ze dat doen… 285 00:33:31,120 --> 00:33:36,280 …beschadigt hun groeiende zwaartekracht het wezen van het heelal. 286 00:33:43,080 --> 00:33:46,400 Ze vervormen tijd en ruimte. 287 00:33:48,760 --> 00:33:53,080 De rand van een zwart gat, de waarnemingshorizon… 288 00:33:54,240 --> 00:33:57,400 …is een regio waar de zwaartekracht zo sterk is… 289 00:33:58,240 --> 00:34:03,880 …dat hij de tijd vertraagt tot die bijna stilstaat. 290 00:34:08,960 --> 00:34:12,280 Zelfs zwarte gaten ontsnappen niet aan de pijl van de tijd. 291 00:34:15,040 --> 00:34:16,920 In de verre toekomst… 292 00:34:21,080 --> 00:34:24,360 …als er geen sterren en planeten meer te verzwelgen zijn… 293 00:34:25,920 --> 00:34:27,600 …zullen ze verhongeren. 294 00:34:32,800 --> 00:34:34,000 En langzamerhand… 295 00:34:36,680 --> 00:34:37,920 …heel langzaam… 296 00:34:39,720 --> 00:34:40,840 …zullen ze krimpen. 297 00:34:46,360 --> 00:34:50,400 Niemand weet wat er gebeurt als zwarte gaten sterven. 298 00:34:52,920 --> 00:34:57,960 Maar het kan het einde zijn van ons heelal. 299 00:35:07,400 --> 00:35:11,760 Hier op aarde kan niemand de tijd vertragen. 300 00:35:16,000 --> 00:35:20,280 Een van Celestes tantes bereikt het einde van haar leven. 301 00:35:24,280 --> 00:35:28,040 Ze trekt zich terug uit de groep en gaat alleen het bos in. 302 00:35:35,800 --> 00:35:37,840 Ze heeft vele jaren geleefd. 303 00:35:41,200 --> 00:35:44,080 Maar deze dag zal haar laatste zijn. 304 00:36:03,760 --> 00:36:06,520 Terwijl de wereld blijft draaien… 305 00:36:07,920 --> 00:36:11,040 …ligt haar lichaam stil. 306 00:36:23,320 --> 00:36:26,160 De tijd brengt ons niet alleen naar het einde. 307 00:36:30,360 --> 00:36:32,400 Hij creëert ook een begin. 308 00:36:37,280 --> 00:36:40,760 Dagen worden weken en weken worden maanden. 309 00:36:42,560 --> 00:36:45,600 Er zijn veranderingen op komst voor een chimpansee. 310 00:36:59,600 --> 00:37:01,480 Dit is Cosmo. 311 00:37:06,040 --> 00:37:08,960 Haar hersenen en ledematen zijn volledig gevormd. 312 00:37:10,720 --> 00:37:13,400 Haar ogen zijn klaar om de wereld te zien. 313 00:37:21,880 --> 00:37:24,960 De tijd van haar geboorte kunnen we niet voorspellen. 314 00:37:26,560 --> 00:37:29,400 Maar ze kan elk moment geboren worden. 315 00:37:36,000 --> 00:37:38,760 Ze zit al acht maanden in de baarmoeder. 316 00:37:40,240 --> 00:37:43,480 Maar haar reis begon lang geleden. 317 00:37:46,000 --> 00:37:50,600 De elementen die haar maakten, kwamen van stervende sterren. 318 00:37:52,520 --> 00:37:58,320 Het water dat door haar lichaam stroomt, komt uit verre werelden. 319 00:38:00,400 --> 00:38:06,800 De energie die haar spieren aandrijft, komt uit het hart van onze zon. 320 00:38:09,720 --> 00:38:13,040 Maar dat heel mysterieuze element… 321 00:38:13,720 --> 00:38:18,200 …dat 13,8 miljard jaar geleden begon met tikken… 322 00:38:22,280 --> 00:38:26,800 …heeft alle andere ingrediënten naar dit moment geleid. 323 00:38:30,120 --> 00:38:31,240 Naar deze plek. 324 00:38:33,960 --> 00:38:35,200 Op deze planeet. 325 00:38:44,720 --> 00:38:47,920 Nog een zonsopgang, nog een ochtend. 326 00:38:53,240 --> 00:38:57,520 En deze is extra speciaal. 327 00:39:08,120 --> 00:39:10,520 Welkom op aarde, Cosmo. 328 00:39:15,440 --> 00:39:18,680 Dit kostbare moment zal Celeste nooit weer beleven. 329 00:39:19,480 --> 00:39:22,760 Maar Cosmo's reis is net begonnen. 330 00:39:26,000 --> 00:39:28,280 Het duurt ongeveer drie maanden… 331 00:39:28,360 --> 00:39:32,040 …voor haar interne klok synchroniseert met het ritme van de planeet. 332 00:39:33,840 --> 00:39:36,400 Eén jaar voor ze echt kan communiceren… 333 00:39:38,080 --> 00:39:42,680 …en 15 jaar voor ze volgroeid is. 334 00:39:45,720 --> 00:39:47,680 Er ligt zo veel in het verschiet. 335 00:39:56,320 --> 00:39:57,600 Net als Cosmo… 336 00:39:58,320 --> 00:40:01,360 …staat ons heelal ook nog in de kinderschoenen… 337 00:40:02,400 --> 00:40:06,640 …aan het begin van een onvoorstelbaar lang leven. 338 00:40:08,680 --> 00:40:11,920 We leven in het tijdperk van het sterrenlicht. 339 00:40:14,200 --> 00:40:19,160 Een moment waarop de pijl van de tijd het heelal heeft gevuld met schoonheid… 340 00:40:22,440 --> 00:40:23,400 …en verwondering. 341 00:40:32,360 --> 00:40:34,520 Het is een korte tijdspanne… 342 00:40:35,440 --> 00:40:39,200 …die niet herhaald zal worden in de geschiedenis van ons heelal. 343 00:40:45,320 --> 00:40:50,160 Niemand kan de tijd vertragen, en dat moeten we ook niet proberen. 344 00:40:55,280 --> 00:40:56,920 Want zonder tijd… 345 00:40:58,120 --> 00:40:59,480 …zou er geen nu zijn. 346 00:41:06,720 --> 00:41:08,160 Geen moment in de zon. 347 00:41:17,200 --> 00:41:18,920 Geen momenten, punt. 348 00:41:24,600 --> 00:41:25,720 Zonder tijd… 349 00:41:27,760 --> 00:41:29,160 …zou er geen leven zijn. 350 00:41:41,320 --> 00:41:44,120 Het verhaal van ons heelal gaat verder… 351 00:41:45,800 --> 00:41:47,440 …met de seizoenen. 352 00:41:48,960 --> 00:41:51,760 Als een moederbeer die haar welpen grootbrengt… 353 00:41:53,120 --> 00:41:56,680 …ervaren we allen elk jaar de transformatie van de planeet. 354 00:41:59,760 --> 00:42:02,280 Maar wat creëerde de seizoenen op aarde? 355 00:42:05,760 --> 00:42:08,840 Hoe zijn ze verbonden met de vorming van onze maan? 356 00:42:09,880 --> 00:42:15,680 En waarom heeft alleen onze planeet de juiste omstandigheden voor leven? 357 00:42:48,480 --> 00:42:50,560 Ondertiteld door: Jolanda Jongedijk