Het is ochtend in het bos.
En voor deze troep chimpansees is het tijd om op te staan…
…en aan de dag te beginnen.
Maar als je in een nest op 40 meter hoogte slaapt…
…is dat soms een uitdaging.
Op dit ochtendritueel kun je de klok gelijkzetten…
…al generaties lang.
Een ritme aangedreven door een raadselachtig kenmerk van ons heelal.
Tijd.
Tijd speelt een extra belangrijke rol voor één vrouwelijke chimpansee.
Celeste is halverwege de 30…
…en heeft een tikkende klok in zich.
Een klok die 13,8 miljard jaar geleden is gezet.
Uit de oerknal kwamen atomen…
…en energie…
…die enorme afstanden in de ruimte hebben afgelegd.
En die ingrediënten…
…verzamelen zich nu…
…om nieuw leven te creëren.
In Celestes baarmoeder vormt zich een piepkleine chimpansee.
Het duurt nog 150 dagen voor deze baby de wereld ontmoet.
Zolang duurt het.
En zonder tijd…
…zou niets in ons heelal ooit geboren worden.
Van de jongste chimpansee…
…tot het oudste zwarte gat.
Maar hoe is de tijd begonnen?
Beleeft alles de tijd op dezelfde manier?
En houdt de klok van ons heelal ooit op met tikken?
De dag begint voor een chimpansee net als voor ons.
Met ontbijt.
Een cruciale maaltijd als je voor twee eet.
Celeste is al een ervaren moeder.
Haar eerstgeborene Apollo is het dominante mannetje in de troep.
En hij komt 's ochtends wat traag op gang.
Elke chimpansee heeft een andere leeftijd.
Elk met een eigen persoonlijkheid.
Maar het zijn allemaal routinedieren.
Hun leven wordt beheerst door het verstrijken van de tijd.
We kunnen het niet zien.
Of horen.
We kunnen het niet beïnvloeden.
En toch is elke hartslag, elke keuze en actie…
…elk gebrek aan actie een gevolg van de continue stroming van de tijd.
Hij kan voorbijrazen of zich voortslepen.
Maar de tijd tikt steeds verder.
Sterren en planeten vormen, verouderen en sterven.
In hun kielzog verschijnen nieuwe sterren.
En uit een enkeling worden…
…de meest mysterieuze objecten in het heelal geboren.
Zwarte gaten.
Tijd is de kosmische geleider.
Niets kan eraan ontsnappen.
Wij hebben apparaten die tijd kunnen volgen en meten.
Chimpansees niet.
Celeste en haar familie gebruiken de zon als gids.
Hoe hij opkomt en aan de hemel staat.
Hij beweegt…
…en zij ook.
Chimpansees slapen zelden twee keer in hetzelfde nest.
Elke ochtend gaan ze op zoek naar vers fruit.
Ze gaan van het ene deel van hun territorium naar het andere.
Maar het rijpste fruit hangt nu…
…aan de andere kant van een open vlakte.
Apollo en de sterkste leden van de troep gaan voorop…
…om te kijken of het veilig is.
Op de open vlakte…
…zijn ze kwetsbaar voor roofdieren, rivaliserende chimpansees…
…en de hitte van de zon.
Ze moeten snel zijn.
De tijd tikt door.
De zon aan de hemel vormt voor de chimpansees hun tijdseenheid.
Van zonsopgang tot zonsondergang en weer terug.
De dag van 24 uur.
Maar een dag is geen maat voor tijd.
Het is een maat voor beweging.
Terwijl onze planeet om haar as draait…
…beweegt het bos door de ruimte met 1600 km per uur.
Het kost de aarde 24 uur om één volledige rotatie te voltooien.
Dus kunnen de chimpansees 24 uur lang bewegen.
Twaalf in de zon en twaalf in het donker.
Steeds weer.
De constante rotatie van de aarde zet de klok van de aarde op tijd.
De chimpansees vertrouwen dit uurwerk.
Die essentiële cyclus die wij normaal vinden…
…is niet universeel.
Zodra je onze thuisplaneet verlaat…
…zijn er geen dagen van 24 uur meer.
Het dichtst bij de zon…
…is de planeet Mercurius.
MERCURIUS
Vergeleken met ons draait hij met een slakkengang.
DAG VAN 1408 UUR
Onze buurman Venus draait nog langzamer.
Het duurt langer om om zijn as te roteren…
…dan rond de zon te draaien.
DAG VAN 5832 UUR
De dag van Venus is langer dan zijn jaar.
JAAR VAN 5390 UUR
Elke planeet heeft zijn eigen unieke daglengte.
MARS: DAG VAN 25 UUR
SATURNUS: DAG VAN 11 UUR
NEPTUNUS: DAG VAN 17 UUR
Ook planeten ver buiten ons zonnestelsel.
Drieënzestig lichtjaar verderop, in een baan rond een jonge ster…
…ligt Beta Pictoris B.
Hij draait zo snel…
…dat hij aan de zijkanten uitpuilt.
Het is de snelst draaiende wereld die we kennen.
Hier duurt een dag maar acht uur.
DAG VAN 8 UUR
Elke planeet in ons heelal draait op zijn eigen snelheid.
Miljarden werelden.
Elk met hun eigen klok…
…die op een ander ritme tikt.
Maar ze gaan allemaal vooruit op een universele kosmische tijdlijn.
Terug op aarde…
…met de zon bijna recht boven hen…
…weten de chimpansees precies hoe laat het is.
Tijd voor de lunch.
En hun oversteek van de savanne is perfect getimed.
Ze hebben de jackpot.
Deze zoete bessen van de Afrikaanse bosdruif…
…zijn er maar een paar weken.
Een zeldzaam seizoenscadeau uit het bos.
Waar het midden van de dag een productief tijdstip is.
Grote en kleine dieren voeren hun dagelijkse taken uit.
En iedereen beleeft de tijd anders.
Voor kleine wezens die een kort leven leiden…
…kan de lunch een leven lang lijken.
Voor langzamere, langer levende wezens…
…verstrijkt een uur in één ogenblik.
Maar of je nu snel of langzaam leeft…
…al het leven in het bos houdt zich aan dezelfde dag van 24 uur.
En terwijl de wereld blijft draaien…
…gaan die dagen voorbij.
Ze dicteren het leven van elke chimpansee.
Vooral dat van eentje.
Met slechts 15 weken…
…past het lichaam van deze baby in de hand van zijn moeder.
Om zich volledig te kunnen vormen…
…is een serie perfect getimede gebeurtenissen nodig.
De komende 130 dagen…
…is elke minuut, elke nanoseconde cruciaal.
Nieuwe cellen delen zich en groeien met bijzondere snelheid en precisie.
Op dit moment…
…vermenigvuldigen hersencellen zich met een snelheid van 15 miljoen per uur.
Vanaf ons allereerste moment hebben wij allemaal…
…een diepe biologische relatie met de tijd.
Als het zonlicht afneemt…
…schakelen de chimpansees instinctief terug.
Naar de avondmodus.
Het nestsignaal geeft een signaal aan de troep.
Tijd om een veilige plek te vinden om te slapen.
Hun bed moet zacht maar sterk zijn.
Het kan geen kwaad als het lekker smaakt.
Het ritme van elke dag in het bos…
…wordt bepaald door de positie van de zon in de lucht.
Maar het aangeboren gevoel van tijd van de chimpansee komt van binnenuit.
Diep in hun brein zit een biologische klok.
Bundels neuronen werken als een slinger…
…aangestuurd door genen die aan- en uitschakelen.
En een cyclus die zich elke 24 uur herhaalt.
Die klokgenen creëren een circadiaan ritme in het lichaam…
…dat toe- en afneemt met de rotatie van de planeet.
Het regelt hormonen…
…hartslagen…
…en energieniveaus.
En de innerlijke klok van de chimpansees zegt nu:
'Tijd om te slapen.'
Niet iedereen kan dat.
De hersenen van Celestes baby worden nog gevormd.
Zonder interne klok is hij afhankelijk van zijn moeders hormonen.
Maar de baby krijgt dat bericht niet altijd.
Gelukkig voor Celeste…
…moet hij nog veel groeien…
…dus haar baby valt uiteindelijk in slaap.
Terwijl de chimpansees gaan slapen in de boomtoppen…
…worden andere bosbewoners net wakker.
Interne klokken tikken door…
…in de cellen van planten en dieren in het hele bos.
Klokgenen zijn 2,5 miljard jaar geleden geëvolueerd…
…in de eerste levende cellen.
Degenen die konden anticiperen op licht en donker waren in het voordeel.
Terwijl het leven zich ontwikkelde…
…synchroniseerde het met de aarde.
En tegenwoordig heeft bijna elk wezen op aarde wel zo'n klok.
Sommige wezens hebben liever de dag, sommige de nacht.
Maar al het leven danst op hetzelfde ritme.
Dankzij cellulaire klokken…
…die op de rotatie van de aarde tikken.
Gisteren is een herinnering.
Er begint een nieuwe dag in het bos.
Een nieuwe cyclus…
…maar geen enkele klok kan gereset worden.
Er zijn subtiele aanwijzingen in het bos die verklaren waarom.
Niets is vandaag hetzelfde als gisteren.
Al helemaal Apollo niet…
…die met het verkeerde been uit bed lijkt te zijn gestapt.
Als hij in een slechte bui is…
…moet de rest van de groep zich gedeisd houden.
Hij vindt al snel een doelwit voor z'n woede.
Jonge chimpansees hebben honing gevonden als ontbijt.
Ze zijn vergeten Apollo uit te nodigen.
Je leert al snel het dominante mannetje niet boos te maken.
Hij kan gemeen bijten.
Gelukkig is het niet ernstig.
Met een beetje zorg moet deze wond genezen.
Maar wonden laten littekens achter…
…in het lichaam van chimpansees.
Onuitwisbare sporen van het verleden die de universele waarheid van tijd onthullen.
Tijd heeft een richting.
Je kunt nooit terug in de tijd…
…alleen vooruit naar de toekomst.
Dat is de pijl van de tijd.
Die laat overal littekens achter.
Over de hele aarde.
…en nog verder.
Onze maan zit vol littekens die verhalen vertellen over oude gebeurtenissen.
De planeten ook.
MERCURIUS
Hun oppervlakten getuigen van een leven vol inslagen van asteroïden en kometen.
Maar de indrukwekkendste krater in ons zonnestelsel…
…is van een maan van Saturnus.
Mimas.
De Herschel-krater is 130 kilometer breed.
Wat dit enorme litteken heeft veroorzaakt…
…heeft ook bijna de maan aan stukken geslagen.
Mimas kan het navertellen.
Maar zulke gebeurtenissen zijn onomkeerbaar.
Ze onderscheiden het verleden van het heden.
Inslagkraters zijn tijdstempels…
…die een uniek moment in de geschiedenis markeren.
21.000 JAAR OUD
VERENIGDE STATEN
We kunnen niet terug naar het moment dat ze ontstonden.
50.000 JAAR OUD
Maar we kunnen de puzzel van gebeurtenissen in elkaar passen…
…en een route door de tijd in kaart brengen.
142 MILJOEN JAAR OUD
Voor kraters.
Voor planeten.
Voor de sterren.
Terug naar een tijd voor tijd bestond.
13,8 MILJARD JAAR OUD
Ons heelal had een begin.
Een enorme knal…
…die driedimensionele ruimte creëerde…
…en tijd.
Maar ruimte en tijd zijn niet gescheiden.
Tijd is verweven in het wezen van het universum.
Gebonden aan de ruimte als de vierde dimensie van ons heelal.
De oerknal stelde de klok van het heelal in.
Daardoor kreeg alles een toekomst.
Hij creëerde de pijl van de tijd.
Vanaf de eerste momenten van ons heelal…
…duwt hij ons de toekomst in…
…waardoor alles groeit…
…ouder wordt…
…en verandert.
Van kindertijd tot volwassenheid…
…reizen we allemaal in dezelfde richting door het leven.
Met de dag worden we ouder.
En met de leeftijd komt wijsheid.
Jeugdige onschuld wordt vervangen door ervaring.
De pijl van de tijd leidt ons door die levensstadia.
Hij vormt ons.
Bepaalt wie we zijn.
Vanaf ons eerste moment…
…tot ons laatste.
Chimpansees worden zelden ouder dan 40.
Niets is onsterfelijk.
Alles in ons heelal heeft een beperkte levensduur.
Inclusief misschien het heelal zelf.
De sterrenstelsels zitten vol sterren.
Maar 95% van de sterren die ooit zullen bestaan, zijn al geboren.
Terwijl ons heelal naar de toekomst reist…
…zullen de sterren een voor een doven…
…zodat de toekomst van het heelal steeds duisterder wordt…
…in de komende biljoenen jaren, dat is duizenden miljarden jaren.
Het tijdperk van sterrenlicht…
…wordt gevolgd door een duistere tijd van zwarte gaten.
Die monsters voeden zich met de resten van dode sterren en planeten.
Terwijl ze dat doen…
…beschadigt hun groeiende zwaartekracht het wezen van het heelal.
Ze vervormen tijd en ruimte.
De rand van een zwart gat, de waarnemingshorizon…
…is een regio waar de zwaartekracht zo sterk is…
…dat hij de tijd vertraagt tot die bijna stilstaat.
Zelfs zwarte gaten ontsnappen niet aan de pijl van de tijd.
In de verre toekomst…
…als er geen sterren en planeten meer te verzwelgen zijn…
…zullen ze verhongeren.
En langzamerhand…
…heel langzaam…
…zullen ze krimpen.
Niemand weet wat er gebeurt als zwarte gaten sterven.
Maar het kan het einde zijn van ons heelal.
Hier op aarde kan niemand de tijd vertragen.
Een van Celestes tantes bereikt het einde van haar leven.
Ze trekt zich terug uit de groep en gaat alleen het bos in.
Ze heeft vele jaren geleefd.
Maar deze dag zal haar laatste zijn.
Terwijl de wereld blijft draaien…
…ligt haar lichaam stil.
De tijd brengt ons niet alleen naar het einde.
Hij creëert ook een begin.
Dagen worden weken en weken worden maanden.
Er zijn veranderingen op komst voor een chimpansee.
Dit is Cosmo.
Haar hersenen en ledematen zijn volledig gevormd.
Haar ogen zijn klaar om de wereld te zien.
De tijd van haar geboorte kunnen we niet voorspellen.
Maar ze kan elk moment geboren worden.
Ze zit al acht maanden in de baarmoeder.
Maar haar reis begon lang geleden.
De elementen die haar maakten, kwamen van stervende sterren.
Het water dat door haar lichaam stroomt, komt uit verre werelden.
De energie die haar spieren aandrijft, komt uit het hart van onze zon.
Maar dat heel mysterieuze element…
…dat 13,8 miljard jaar geleden begon met tikken…
…heeft alle andere ingrediënten naar dit moment geleid.
Naar deze plek.
Op deze planeet.
Nog een zonsopgang, nog een ochtend.
En deze is extra speciaal.
Welkom op aarde, Cosmo.
Dit kostbare moment zal Celeste nooit weer beleven.
Maar Cosmo's reis is net begonnen.
Het duurt ongeveer drie maanden…
…voor haar interne klok synchroniseert met het ritme van de planeet.
Eén jaar voor ze echt kan communiceren…
…en 15 jaar voor ze volgroeid is.
Er ligt zo veel in het verschiet.
Net als Cosmo…
…staat ons heelal ook nog in de kinderschoenen…
…aan het begin van een onvoorstelbaar lang leven.
We leven in het tijdperk van het sterrenlicht.
Een moment waarop de pijl van de tijd het heelal heeft gevuld met schoonheid…
…en verwondering.
Het is een korte tijdspanne…
…die niet herhaald zal worden in de geschiedenis van ons heelal.
Niemand kan de tijd vertragen, en dat moeten we ook niet proberen.
Want zonder tijd…
…zou er geen nu zijn.
Geen moment in de zon.
Geen momenten, punt.
Zonder tijd…
…zou er geen leven zijn.
Het verhaal van ons heelal gaat verder…
…met de seizoenen.
Als een moederbeer die haar welpen grootbrengt…
…ervaren we allen elk jaar de transformatie van de planeet.
Maar wat creëerde de seizoenen op aarde?
Hoe zijn ze verbonden met de vorming van onze maan?
En waarom heeft alleen onze planeet de juiste omstandigheden voor leven?
Ondertiteld door: Jolanda Jongedijk