1
00:00:29,520 --> 00:00:31,320
<i>Umaga na sa gubat.</i>

2
00:00:32,520 --> 00:00:35,120
<i>At para sa tropa ng mga chimpanzee na ito,</i>

3
00:00:35,200 --> 00:00:37,040
<i>oras nang bumangon</i>

4
00:00:37,120 --> 00:00:39,000
<i>at kumilos.</i>

5
00:00:45,960 --> 00:00:49,640
<i>Pero kapag natutulog ka</i>
<i>sa lunggang 40 metro ang taas,</i>

6
00:00:51,080 --> 00:00:52,720
<i>medyo mahirap 'yun.</i>

7
00:01:12,880 --> 00:01:17,120
<i>Ang uma-umagang ritwal na ito</i>
<i>ay paulit-ulit nang ginagawa</i>

8
00:01:18,560 --> 00:01:20,320
<i>ng ilang henerasyon.</i>

9
00:01:25,680 --> 00:01:30,240
<i>Isang ritmong itinutulak ng isa sa mga</i>
<i>pinakamahiwagang katangian ng universe.</i>

10
00:01:38,160 --> 00:01:39,000
<i>Ang oras.</i>

11
00:01:41,920 --> 00:01:46,800
<i>At napakahalaga ng papel</i>
<i>ng oras para sa isang babaeng chimp.</i>

12
00:01:49,320 --> 00:01:51,120
<i>Si Celeste ay mahigit 30 taon na,</i>

13
00:01:52,720 --> 00:01:55,080
<i>at may tumatakbong orasan sa loob niya.</i>

14
00:01:59,840 --> 00:02:03,840
<i>Isang orasang itinakda</i>
<i>13.8 bilyong taon na ang nakalipas.</i>

15
00:02:14,720 --> 00:02:17,080
<i>Mula sa The Big Bang,</i>
<i>nagkaroon ng mga atom…</i>

16
00:02:20,040 --> 00:02:21,000
<i>at enerhiya,</i>

17
00:02:22,440 --> 00:02:25,800
<i>na naglakbay na sa napakalaking kalawakan.</i>

18
00:02:31,280 --> 00:02:32,760
<i>At ang mga sangkap na ito</i>

19
00:02:34,040 --> 00:02:35,720
<i>ay bumubuo na ngayon…</i>

20
00:02:38,520 --> 00:02:40,720
<i>ng bagong buhay.</i>

21
00:02:44,600 --> 00:02:48,760
<i>Sa sinapupunan ni Celeste,</i>
<i>may nabubuong maliit na chimpanzee.</i>

22
00:02:52,960 --> 00:02:56,720
<i>May 150 araw pa</i>
<i>bago lumabas ang sanggol na ito.</i>

23
00:02:59,960 --> 00:03:01,600
<i>'Yun ang oras na kailangan.</i>

24
00:03:04,320 --> 00:03:06,120
<i>At kung walang oras,</i>

25
00:03:06,200 --> 00:03:09,440
<i>walang maisisilang sa mundo natin.</i>

26
00:03:12,720 --> 00:03:14,920
<i>Mula sa pinakabatang chimpanzee…</i>

27
00:03:16,920 --> 00:03:19,080
<i>hanggang sa pinakalumang black hole.</i>

28
00:03:23,680 --> 00:03:27,280
<i>Pero paano ba nagsimula ang oras?</i>

29
00:03:29,240 --> 00:03:32,680
<i>Magkakapareho ba ang oras</i>
<i>na nararanasan ng lahat ng bagay?</i>

30
00:03:35,000 --> 00:03:38,440
<i>At hihinto kaya sa pagtakbo</i>
<i>ang orasan ng ating universe?</i>

31
00:04:09,440 --> 00:04:13,400
<i>Ang simula ng araw ng isang chimp</i>
<i>ay tulad ng simula ng araw nating lahat.</i>

32
00:04:16,280 --> 00:04:17,200
<i>Agahan.</i>

33
00:04:23,680 --> 00:04:27,360
<i>Mahalaga ito</i>
<i>kapag kumakain ka para sa dalawa.</i>

34
00:04:35,800 --> 00:04:38,760
<i>May karanasan na bilang ina si Celeste.</i>

35
00:04:42,120 --> 00:04:46,560
<i>Ang panganay niyang si Apollo</i>
<i>ang dominanteng lalaki ng tropa.</i>

36
00:04:48,800 --> 00:04:51,960
<i>At medyo mabagal siyang kumilos sa umaga.</i>

37
00:04:59,120 --> 00:05:01,760
<i>Bawat chimp ay magkaiba ang edad.</i>

38
00:05:04,640 --> 00:05:06,960
<i>Bawat isa ay naiiba ang katangian.</i>

39
00:05:09,720 --> 00:05:13,120
<i>Pero lahat sila</i>
<i>ay mga nilalang na may routine.</i>

40
00:05:17,520 --> 00:05:21,920
<i>Ang mga buhay nila</i>
<i>ay pinamamahalaan ng pagtakbo ng oras.</i>

41
00:05:24,520 --> 00:05:25,840
<i>Hindi natin ito nakikita.</i>

42
00:05:28,040 --> 00:05:29,040
<i>O naririnig.</i>

43
00:05:30,760 --> 00:05:33,400
<i>Hindi rin natin kayang baguhin.</i>

44
00:05:34,240 --> 00:05:38,680
<i>Pero ang bawat tibok ng puso,</i>
<i>bawat desisyon at kilos,</i>

45
00:05:39,560 --> 00:05:41,040
<i>at bawat hindi pagkilos</i>

46
00:05:42,720 --> 00:05:45,800
<i>ay resulta</i>
<i>ng patuloy na pagtakbo ng oras.</i>

47
00:05:47,160 --> 00:05:50,400
<i>Pwede itong dumaan nang mabilis o mabagal.</i>

48
00:05:52,000 --> 00:05:54,040
<i>Pero paabante lang ang oras.</i>

49
00:05:55,320 --> 00:05:57,200
<i>Nabubuo,</i>

50
00:05:58,440 --> 00:06:00,920
<i>tumatanda,</i>
<i>at namamatay ang mga bituin.</i>

51
00:06:02,440 --> 00:06:05,400
<i>Sa pagkamatay nila,</i>
<i>sumusulpot ang mga bagong bituin.</i>

52
00:06:05,480 --> 00:06:07,720
<i>At mula sa bihirang iilan,</i>

53
00:06:07,800 --> 00:06:11,600
<i>isinisilang ang</i>
<i>mga pinakamahiwagang bagay sa universe.</i>

54
00:06:13,120 --> 00:06:14,320
<i>Ang mga black hole.</i>

55
00:06:22,040 --> 00:06:24,840
<i>Oras ang cosmic conductor.</i>

56
00:06:27,600 --> 00:06:30,520
<i>Walang makakatakas dito.</i>

57
00:06:44,680 --> 00:06:49,240
<i>Kahit may mga device nang</i>
<i>kayang sumubaybay at sumukat ng oras,</i>

58
00:06:54,920 --> 00:06:56,400
<i>walang ganito ang mga chimp.</i>

59
00:07:04,280 --> 00:07:07,800
<i>Ginagamit ng buong pamilya ni Celeste</i>
<i>ang araw bilang gabay.</i>

60
00:07:11,800 --> 00:07:14,760
<i>Sumisikat at naglalakbay sa langit.</i>

61
00:07:19,120 --> 00:07:20,360
<i>Habang gumagalaw ito,</i>

62
00:07:23,200 --> 00:07:24,080
<i>gumagalaw din sila.</i>

63
00:07:31,960 --> 00:07:35,600
<i>Bihirang matulog ang mga chimp</i>
<i>sa parehong pugad nang dalawang beses.</i>

64
00:07:36,480 --> 00:07:39,200
<i>Tuwing umaga,</i>
<i>naghahanap sila ng bagong prutas.</i>

65
00:07:41,640 --> 00:07:45,280
<i>Naglalakbay sa loob ng kanilang teritoryo.</i>

66
00:07:49,120 --> 00:07:52,320
<i>Pero sa ngayon, ang pinakahinog na prutas…</i>

67
00:07:54,840 --> 00:07:57,640
<i>ay nasa kabilang panig ng isang parang.</i>

68
00:08:02,480 --> 00:08:05,640
<i>Mauuna sina Apollo at ang</i>
<i>pinakamalalakas na miyembro ng tropa</i>

69
00:08:07,160 --> 00:08:09,480
<i>para tiyaking ligtas itong puntahan.</i>

70
00:08:12,280 --> 00:08:13,440
<i>Sa parang,</i>

71
00:08:13,520 --> 00:08:17,240
<i>bulnerable sila sa mga predator,</i>
<i>mga karibal na chimp,</i>

72
00:08:18,160 --> 00:08:20,080
<i>at sa init ng sumisikat na araw.</i>

73
00:08:24,160 --> 00:08:25,560
<i>Kailangan nilang magmadali.</i>

74
00:08:26,840 --> 00:08:28,760
<i>Tumatakbo ang oras.</i>

75
00:08:33,720 --> 00:08:36,920
<i>Ang paglalakbay ng araw sa langit</i>

76
00:08:37,000 --> 00:08:39,600
<i>ang batayang yunit ng oras ng mga chimp.</i>

77
00:08:43,680 --> 00:08:47,840
<i>Mula bukang-liwayway hanggang takipsilim,</i>
<i>at hanggang bukang-liwayway ulit.</i>

78
00:08:49,520 --> 00:08:51,240
<i>Isang araw na may 24 na oras.</i>

79
00:08:54,200 --> 00:08:57,400
<i>Pero ang isang araw</i>
<i>ay hindi talaga sukatan ng oras.</i>

80
00:08:59,160 --> 00:09:02,200
<i>Sukatan iyon ng paggalaw.</i>

81
00:09:08,640 --> 00:09:11,480
<i>Habang umiikot</i>
<i>ang ating planeta sa axis nito,</i>

82
00:09:11,560 --> 00:09:14,160
<i>gumagalaw ang gubat sa kalawakan</i>

83
00:09:14,680 --> 00:09:18,240
<i>sa bilis na 1,600 kilometro kada oras.</i>

84
00:09:20,360 --> 00:09:25,320
<i>Tumatagal nang 24 na oras</i>
<i>bago makaisang ikot ang Earth.</i>

85
00:09:28,280 --> 00:09:32,000
<i>Na nagbibigay sa mga chimp</i>
<i>ng 24 na oras ng paggalaw.</i>

86
00:09:33,120 --> 00:09:36,880
<i>Labindalawang may araw,</i>
<i>labindalawang madilim.</i>

87
00:09:38,560 --> 00:09:41,680
<i>Paulit-ulit.</i>

88
00:09:46,800 --> 00:09:49,080
<i>Itinatakda ng 'di nababagong</i>

89
00:09:49,760 --> 00:09:52,240
<i>ikot ng planeta ang master clock ng Earth.</i>

90
00:09:55,040 --> 00:09:57,600
<i>At ito ang maaasahang</i>
<i>timekeeper ng mga chimp.</i>

91
00:10:02,480 --> 00:10:05,440
<i>Pero ang mahalagang siklong ito</i>
<i>na binabalewala natin…</i>

92
00:10:07,320 --> 00:10:08,840
<i>ay hindi unibersal.</i>

93
00:10:15,840 --> 00:10:18,480
<i>Kapag umalis ka</i>
<i>sa tinitirhan mong planeta,</i>

94
00:10:20,280 --> 00:10:22,960
<i>hindi na naaangkop</i>
<i>ang araw na may 24 na oras.</i>

95
00:10:27,960 --> 00:10:29,840
<i>Pinakamalapit sa araw…</i>

96
00:10:32,080 --> 00:10:33,520
<i>ang planetang Mercury.</i>

97
00:10:35,160 --> 00:10:39,000
<i>Kumpara sa atin,</i>
<i>parang kuhol ang bilis ng ikot nito.</i>

98
00:10:41,000 --> 00:10:44,200
ARAW NA MAY 1408 ORAS

99
00:10:44,520 --> 00:10:47,080
<i>Mas mabagal pa ang ikot</i>

100
00:10:47,800 --> 00:10:49,600
<i>ng kapitbahay nating Venus.</i>

101
00:10:51,400 --> 00:10:54,200
<i>Mas matagal itong umikot sa axis nito</i>

102
00:10:55,560 --> 00:10:57,760
<i>kaysa lumibot ito sa araw.</i>

103
00:11:00,920 --> 00:11:06,040
<i>Kaya mas matagal</i>
<i>ang araw kaysa sa taon sa Venus.</i>

104
00:11:09,680 --> 00:11:12,640
<i>Magkaiba ang haba ng araw</i>
<i>sa bawat planeta.</i>

105
00:11:15,880 --> 00:11:19,560
MARS ARAW NA MAY 25 ORAS

106
00:11:21,520 --> 00:11:25,680
SATURN ARAW NA MAY 11 ORAS

107
00:11:27,160 --> 00:11:30,600
NEPTUNE ARAW NA MAY 17 ORAS

108
00:11:32,320 --> 00:11:36,040
<i>Kabilang ang mga planeta</i>
<i>sa labas ng ating solar system.</i>

109
00:11:40,360 --> 00:11:42,440
<i>Animnapu't tatlong light years mula rito,</i>

110
00:11:43,520 --> 00:11:44,960
<i>ay ang Beta Pictoris B,</i>

111
00:11:46,360 --> 00:11:48,640
<i>na lumilibot sa isang batang bituin.</i>

112
00:11:52,520 --> 00:11:55,240
<i>Napakabilis nitong umiikot.</i>

113
00:11:58,720 --> 00:12:01,000
<i>Nakaumbok ito sa gilid.</i>

114
00:12:04,720 --> 00:12:08,080
<i>Ito ang pinakamabilis</i>
<i>na umiikot na mundong alam natin.</i>

115
00:12:10,200 --> 00:12:13,120
<i>Dito, walong oras lang ang isang araw.</i>

116
00:12:13,200 --> 00:12:17,160
ARAW NA MAY 8 ORAS

117
00:12:18,480 --> 00:12:23,120
<i>May sariling bilis ang pag-ikot</i>
<i>ng bawat planeta sa ating universe.</i>

118
00:12:26,360 --> 00:12:27,760
<i>Bilyun-bilyong mundo.</i>

119
00:12:28,880 --> 00:12:30,680
<i>Bawat isa, may sariling orasan</i>

120
00:12:31,760 --> 00:12:33,800
<i>na tumatakbo sa iba't ibang ritmo.</i>

121
00:12:35,360 --> 00:12:37,840
<i>Pero lahat ay umaabante</i>

122
00:12:38,360 --> 00:12:40,800
<i>sa unibersal na cosmic timeline.</i>

123
00:12:58,560 --> 00:12:59,640
<i>Sa Earth,</i>

124
00:13:00,640 --> 00:13:03,120
<i>ngayong halos tirik na ang araw,</i>

125
00:13:05,080 --> 00:13:07,560
<i>alam na ng mga chimp kung anong oras na.</i>

126
00:13:17,160 --> 00:13:18,640
<i>Oras na para mananghalian.</i>

127
00:13:31,160 --> 00:13:35,760
<i>At naisakto ang tagal</i>
<i>ng pagtawid nila sa Savannah.</i>

128
00:13:42,680 --> 00:13:44,400
<i>Natumbok nila ang jackpot.</i>

129
00:13:51,760 --> 00:13:54,680
<i>Ilang linggo lang na makakain</i>
<i>ang matatamis</i>

130
00:13:56,400 --> 00:13:58,560
<i>na berry ng African grape tree.</i>

131
00:14:05,080 --> 00:14:08,600
<i>Isang pambihirang regalo ng gubat.</i>

132
00:14:12,680 --> 00:14:16,280
<i>Kung saan ang kalagitnaan ng araw</i>
<i>ay napakaproduktibong oras.</i>

133
00:14:20,840 --> 00:14:24,640
<i>Abala sa pang-araw-araw na gawain</i>
<i>ang iba't ibang hayop.</i>

134
00:14:30,000 --> 00:14:32,880
<i>At iba't iba ang karanasan</i>
<i>ng bawat isa sa oras.</i>

135
00:14:37,120 --> 00:14:40,800
<i>Para sa maliliit na nilalang</i>
<i>na mabilis at maiksi ang buhay,</i>

136
00:14:45,600 --> 00:14:48,960
<i>parang habambuhay na ang tanghalian.</i>

137
00:14:54,680 --> 00:14:57,600
<i>Para sa mas mababagal</i>
<i>at mas matagal mabuhay na nilalang,</i>

138
00:14:58,120 --> 00:15:01,280
<i>napakabilis ng isang oras.</i>

139
00:15:08,320 --> 00:15:11,360
<i>Pero nakatira ka man sa mabilis</i>

140
00:15:12,360 --> 00:15:14,120
<i>o mabagal na buhay,</i>

141
00:15:15,960 --> 00:15:20,960
<i>lahat ng buhay sa gubat ay kailangang</i>
<i>sumunod sa araw na may 24 na oras.</i>

142
00:15:23,720 --> 00:15:25,920
<i>At habang umiikot ang mundo,</i>

143
00:15:29,400 --> 00:15:31,560
<i>dumaraan ang mga araw na iyon.</i>

144
00:15:33,600 --> 00:15:37,720
<i>Dinidiktahan ang buhay</i>
<i>ng bawat chimpanzee.</i>

145
00:15:41,440 --> 00:15:42,760
<i>May isa sa partikular.</i>

146
00:15:49,960 --> 00:15:51,920
<i>Ngayong 15 linggo pa lang,</i>

147
00:15:52,880 --> 00:15:56,960
<i>ang katawan ng sanggol na ito</i>
<i>ay magkakasya sa kamay ng kanyang ina.</i>

148
00:16:00,560 --> 00:16:02,440
<i>Para ganap itong mabuo,</i>

149
00:16:02,520 --> 00:16:06,200
<i>kailangang maganap ang isang serye</i>
<i>ng pangyayaring sakto ang tiyempo.</i>

150
00:16:08,160 --> 00:16:10,360
<i>Sa susunod na 130 araw,</i>

151
00:16:11,120 --> 00:16:15,480
<i>bawat minuto,</i>
<i>bawat nanosegundo ay napakahalaga.</i>

152
00:16:24,240 --> 00:16:26,920
<i>Napakabilis at tumpak</i>

153
00:16:27,000 --> 00:16:30,120
<i>na</i>
<i>mahahati at dadami ang mga selyula.</i>

154
00:16:34,200 --> 00:16:35,200
<i>Sa ngayon,</i>

155
00:16:36,160 --> 00:16:38,640
<i>dumarami ang mga brain cell</i>

156
00:16:38,720 --> 00:16:41,440
<i>sa bilis na nasa 15 milyon kada oras.</i>

157
00:16:51,760 --> 00:16:54,800
<i>Lahat tayo,</i>
<i>mula sa pinakauna nating sandali,</i>

158
00:16:55,800 --> 00:17:00,160
<i>ay may malalim</i>
<i>na bayolohikal na relasyon sa oras.</i>

159
00:17:17,360 --> 00:17:19,520
<i>Habang kumukupas ang liwanag ng araw,</i>

160
00:17:21,760 --> 00:17:24,280
<i>likas na nagpapalit ng gear ang mga chimp.</i>

161
00:17:27,840 --> 00:17:29,080
<i>Tungo sa panggabi.</i>

162
00:17:39,120 --> 00:17:41,920
<i>Tinatawagan na ng pugad ang buong tropa.</i>

163
00:17:44,400 --> 00:17:47,840
<i>Oras nang maghanap ng ligtas na lugar</i>
<i>na pagpapalipasan ng gabi.</i>

164
00:18:01,400 --> 00:18:05,560
<i>Kailangang malambot</i>
<i>pero matatag ang higaan nila.</i>

165
00:18:12,200 --> 00:18:14,640
<i>Pwede ring masarap.</i>

166
00:18:18,880 --> 00:18:21,800
<i>Ang ritmo ng bawat araw sa gubat</i>

167
00:18:21,880 --> 00:18:25,360
<i>ay itinatakda</i>
<i>ng posisyon ng araw sa langit.</i>

168
00:18:34,560 --> 00:18:37,040
<i>Pero ang likas na pandama ng chimp sa oras</i>

169
00:18:38,200 --> 00:18:40,920
<i>ay nagmumula sa loob nila.</i>

170
00:18:49,680 --> 00:18:53,680
<i>May bayolohikal na orasan sa utak nila.</i>

171
00:18:56,560 --> 00:18:59,520
<i>Nagsisilbing pendulum</i>
<i>ang tumpok-tumpok na neuron…</i>

172
00:19:01,840 --> 00:19:06,400
<i>na kontrolado ng genes</i>
<i>na nabubuhay at namamatay.</i>

173
00:19:08,520 --> 00:19:12,960
<i>At siklong umuulit kada 24 na oras.</i>

174
00:19:16,240 --> 00:19:21,160
<i>Ang clock genes na ito ay lumilikha</i>
<i>ng circadian rhythm sa katawan</i>

175
00:19:22,080 --> 00:19:25,040
<i>na lumalakas at humihina </i>

176
00:19:25,120 --> 00:19:28,200
<i>kasabay</i>
<i>ng pag-ikot ng ating planeta.</i>

177
00:19:30,600 --> 00:19:32,280
<i>Kinokontrol ang mga hormone,</i>

178
00:19:36,520 --> 00:19:37,440
<i>tibok ng puso,</i>

179
00:19:38,800 --> 00:19:40,640
<i>at antas ng enerhiya.</i>

180
00:19:46,200 --> 00:19:50,760
<i>At ngayon, nagpapadala na</i>
<i>ang body clock ng mga chimp ng mensaheng,</i>

181
00:19:52,160 --> 00:19:54,720
<i>"Oras na para antukin."</i>

182
00:19:57,960 --> 00:19:59,880
<i>Pero hindi lahat, magagawa 'yun.</i>

183
00:20:14,320 --> 00:20:17,240
<i>Nabubuo pa lang ang utak</i>
<i>ng sanggol ni Celeste.</i>

184
00:20:20,640 --> 00:20:23,120
<i>Dahil wala pang</i>
<i>sariling internal na orasan,</i>

185
00:20:23,640 --> 00:20:27,240
<i>nakaasa ito sa hormones ng ina nito</i>
<i>para makasabay rito.</i>

186
00:20:29,600 --> 00:20:33,360
<i>Pero hindi palaging</i>
<i>nakukuha ng sanggol ang abiso.</i>

187
00:20:37,480 --> 00:20:39,120
<i>Pasalamat si Celeste,</i>

188
00:20:39,200 --> 00:20:41,560
<i>dahil lumalaki pa ang sanggol,</i>

189
00:20:41,640 --> 00:20:44,520
<i>nakakatulog din ito kalaunan.</i>

190
00:20:59,600 --> 00:21:03,520
<i>Habang natutulog</i>
<i>ang mga chimp sa itaas ng puno,</i>

191
00:21:07,280 --> 00:21:10,680
<i>nagigising pa lang</i>
<i>ang ibang nakatira sa gubat.</i>

192
00:21:22,720 --> 00:21:25,400
<i>Tumatakbo ang mga body clock</i>

193
00:21:25,480 --> 00:21:29,760
<i>sa mga selyula ng mga halaman</i>
<i>at hayop sa buong gubat.</i>

194
00:21:38,320 --> 00:21:41,160
<i>Nag-evolve ang mga clock gene</i>

195
00:21:41,240 --> 00:21:43,520
<i>2,500,000,000 taon na ang nakalipas</i>

196
00:21:43,600 --> 00:21:45,600
<i>sa mga unang buhay na selyula.</i>

197
00:21:48,080 --> 00:21:52,880
<i>Nagkabentahe ang mga nakakahula</i>
<i>sa pagliwanag at pagdilim ng isang araw.</i>

198
00:21:56,160 --> 00:21:57,960
<i>At habang nagbabago ang buhay,</i>

199
00:21:59,240 --> 00:22:01,840
<i>sumasabay ito sa paggalaw ng Earth.</i>

200
00:22:02,880 --> 00:22:04,680
<i>Kaya ngayon,</i>

201
00:22:04,760 --> 00:22:09,400
<i>umiiral ang mga orasang ito</i>
<i>sa halos lahat ng nilalang sa Earth.</i>

202
00:22:13,640 --> 00:22:16,440
<i>Kahit mas gusto ng ilang nilalang</i>
<i>ang araw at ang iba ay gabi,</i>

203
00:22:22,320 --> 00:22:25,960
<i>lahat ng buhay</i>
<i>ay umiindak sa iisang tugtugin.</i>

204
00:22:29,000 --> 00:22:30,960
<i>Salamat sa mga selyular na orasan</i>

205
00:22:31,040 --> 00:22:32,640
<i>na tumatakbo</i>

206
00:22:33,880 --> 00:22:36,200
<i>habang umiikot ang ating Earth.</i>

207
00:22:53,000 --> 00:22:55,480
<i>Habang nagiging</i>
<i>alaala na lang ang kahapon,</i>

208
00:22:58,040 --> 00:23:00,480
<i>nagsisimula ang panibagong araw sa gubat.</i>

209
00:23:09,560 --> 00:23:11,000
<i>Isang bagong siklo,</i>

210
00:23:12,760 --> 00:23:17,160
<i>pero wala talagang orasan</i>
<i>ang pwedeng i-reset.</i>

211
00:23:24,720 --> 00:23:29,240
<i>At may mga banayad na palatandaan</i>
<i> ng dahilan nito sa buong gubat.</i>

212
00:23:32,440 --> 00:23:35,800
<i>Walang nananatiling pareho</i>

213
00:23:36,320 --> 00:23:38,040
<i>sa bawat araw.</i>

214
00:23:42,200 --> 00:23:44,640
<i>Lalo na si Apollo,</i>

215
00:23:45,720 --> 00:23:49,160
<i>na tila masama ang gising.</i>

216
00:23:57,600 --> 00:23:59,320
<i>Kapag pangit ang mood niya,</i>

217
00:24:03,200 --> 00:24:07,840
<i>kailangan siyang iwasan</i>
<i>ng ibang kagrupo niya.</i>

218
00:24:26,720 --> 00:24:30,080
<i>Pero kalaunan ay makakahanap siya</i>
<i>ng target ng galit niya.</i>

219
00:24:40,680 --> 00:24:43,520
<i>Nakakita ang ilang kabataang chimp</i>
<i>ng pulot para sa agahan.</i>

220
00:24:56,680 --> 00:25:00,240
<i>At nakalimutan nilang imbitahan si Apollo.</i>

221
00:25:14,640 --> 00:25:19,320
<i>Matututunan mo kalaunan na hindi pwedeng</i>
<i>galitin ang dominanteng lalaki.</i>

222
00:25:26,880 --> 00:25:28,400
<i>Nakagat siya.</i>

223
00:25:32,280 --> 00:25:34,800
<i>Mabuti at hindi malala.</i>

224
00:25:43,200 --> 00:25:46,440
<i>Maghihilom din</i>
<i>ang sugat na ito kapag inalagaan.</i>

225
00:25:49,360 --> 00:25:53,040
<i>Pero nag-iiwan ang mga sugat ng mga peklat</i>

226
00:25:54,160 --> 00:25:56,120
<i>na nakaukit na sa katawan ng mga chimp.</i>

227
00:25:57,400 --> 00:25:59,640
<i>Mga permanenteng marka ng nakaraan </i>

228
00:26:00,160 --> 00:26:03,560
<i>na nagbubunyag</i>
<i>ng katotohanan tungkol sa oras.</i>

229
00:26:07,280 --> 00:26:08,560
<i>May direksyon ito.</i>

230
00:26:10,640 --> 00:26:13,000
<i>Hindi ka pwedeng bumalik,</i>

231
00:26:15,160 --> 00:26:17,320
<i>ang pwede lang</i>
<i>ay umabante tungo sa hinaharap.</i>

232
00:26:21,400 --> 00:26:22,920
<i>Ito ang arrow ng oras,</i>

233
00:26:24,200 --> 00:26:27,840
<i>at nag-iiwan ito</i>
<i>ng peklat sa lahat ng bagay</i>

234
00:26:28,520 --> 00:26:29,480
<i>sa buong Earth…</i>

235
00:26:31,240 --> 00:26:32,160
<i>at lampas pa.</i>

236
00:26:41,160 --> 00:26:42,920
<i>Ang ating buwan ay markado</i>

237
00:26:43,000 --> 00:26:46,520
<i>ng mga peklat na nagkukwento ng nakaraan.</i>

238
00:26:56,480 --> 00:26:57,960
<i>Ganundin ang mga planeta.</i>

239
00:27:01,680 --> 00:27:05,400
<i>Saksi ang kanilang ibabaw sa pambobomba</i>

240
00:27:05,480 --> 00:27:08,640
<i>ng mga asteroid at comet.</i>

241
00:27:15,040 --> 00:27:19,280
<i>Pero marahil ang pinakanakakamanghang</i>
<i>impact crater sa ating solar system</i>

242
00:27:20,680 --> 00:27:23,080
<i>ay nasa buwan ng Saturn.</i>

243
00:27:24,480 --> 00:27:25,480
<i>Ang Mimas.</i>

244
00:27:27,880 --> 00:27:32,560
<i>Ang Herschel crater</i>
<i>ay may lapad na 130 kilometro.</i>

245
00:27:38,280 --> 00:27:40,960
<i>Anumang lumikha</i>
<i>ng napakalaking peklat na ito…</i>

246
00:27:43,000 --> 00:27:46,280
<i>ay marahil muntik nang</i>
<i>durugin ang buwan na ito.</i>

247
00:28:04,000 --> 00:28:06,080
<i>Mabuti at nakaligtas pa ang Mimas.</i>

248
00:28:07,840 --> 00:28:10,560
<i>Pero hindi na mababawi</i>
<i>ang ganitong pangyayari.</i>

249
00:28:15,320 --> 00:28:19,360
<i>At pinag-iiba nila</i>
<i>ang nakaraan sa kasalukuyan.</i>

250
00:28:22,160 --> 00:28:24,600
<i>Ang mga impact crater ay mga timestamp</i>

251
00:28:26,360 --> 00:28:28,840
<i>na nagmamarka</i>
<i>ng natatanging sandali sa kasaysayan.</i>

252
00:28:28,920 --> 00:28:32,880
21 LIBONG TAONG GULANG

253
00:28:37,400 --> 00:28:40,360
<i>Hindi na natin mababalikan</i>
<i>ang sandaling nalikha sila.</i>

254
00:28:40,440 --> 00:28:43,880
50 LIBONG TAONG GULANG

255
00:28:44,480 --> 00:28:47,640
<i>Pero maipagdurugtong natin</i>
<i>ang mga bakas ng nakaraan</i>

256
00:28:49,080 --> 00:28:51,480
<i>at makakagawa</i>
<i>ng landas para mabalikan ang nakaraan.</i>

257
00:28:51,560 --> 00:28:53,680
142 MILYONG TAONG GULANG

258
00:28:56,640 --> 00:28:58,000
<i>Bago pa ang mga crater.</i>

259
00:28:59,640 --> 00:29:01,080
<i>Bago pa ang mga planeta.</i>

260
00:29:01,840 --> 00:29:03,080
<i>Bago pa ang mga bituin.</i>

261
00:29:05,000 --> 00:29:07,280
<i>Papunta sa panahong wala pang oras.</i>

262
00:29:11,000 --> 00:29:14,320
13.8 BILYONG TAONG GULANG

263
00:29:14,400 --> 00:29:17,400
<i>May simula ang ating universe.</i>

264
00:29:21,840 --> 00:29:24,960
<i>Isang napakalakas na big bang…</i>

265
00:29:27,360 --> 00:29:29,960
<i>na lumikha ng espasyong</i>
<i>may tatlong dimensyon</i>

266
00:29:31,280 --> 00:29:32,560
<i>at oras.</i>

267
00:29:36,880 --> 00:29:40,240
<i>Pero hindi magkahiwalay</i>
<i>ang espasyo at oras.</i>

268
00:29:41,960 --> 00:29:44,840
<i>Nakahabi ang oras</i>
<i>sa mga hibla ng universe.</i>

269
00:29:49,000 --> 00:29:53,680
<i>Nakatali sa espasyo bilang</i>
<i>ikaapat na dimensyon ng ating universe.</i>

270
00:29:56,480 --> 00:29:59,720
<i>Itinakda ng Big Bang</i>
<i>ang pagtakbo ng orasan ng universe.</i>

271
00:30:02,640 --> 00:30:05,280
<i>At pinaandar ang lahat tungo sa hinaharap.</i>

272
00:30:09,120 --> 00:30:13,040
<i>Nilikha nito ang arrow ng oras.</i>

273
00:30:18,640 --> 00:30:21,960
<i>Mula sa mga pinakaunang</i>
<i>sandali ng ating universe…</i>

274
00:30:32,360 --> 00:30:34,640
<i>Itinutulak tayong lahat sa hinaharap,</i>

275
00:30:35,720 --> 00:30:38,200
<i>at itinutulak ang lahat na tumubo,</i>

276
00:30:39,640 --> 00:30:40,480
<i>tumanda,</i>

277
00:30:42,440 --> 00:30:43,400
<i>at magbago.</i>

278
00:30:45,560 --> 00:30:49,120
<i>Mula sa pagkabata tungo sa pagtanda,</i>

279
00:30:50,400 --> 00:30:54,080
<i>nilalakbay natin ang buhay</i>
<i>sa parehong direksyon.</i>

280
00:30:55,640 --> 00:30:58,320
<i>Tumatanda araw-araw.</i>

281
00:30:59,960 --> 00:31:02,800
<i>At kasabay ng pag-edad ang karunungan</i>

282
00:31:04,200 --> 00:31:07,640
<i>habang napapalitan ng karanasan</i>
<i>ang pagkainosente ng kabataan.</i>

283
00:31:13,120 --> 00:31:17,520
<i>Dinadala tayo ng arrow ng oras</i>
<i>sa iba't ibang yugto ng buhay.</i>

284
00:31:21,880 --> 00:31:23,080
<i>Hinuhulma tayo nito.</i>

285
00:31:25,760 --> 00:31:27,440
<i>Itinatakda kung sino tayo.</i>

286
00:31:31,000 --> 00:31:32,680
<i>Mula sa mga unang sandali natin,</i>

287
00:31:34,680 --> 00:31:35,800
<i>patungo sa huli.</i>

288
00:31:41,880 --> 00:31:44,960
<i>Bihirang mabuhay nang lampas</i>
<i>sa edad na 40 ang mga chimp.</i>

289
00:31:49,200 --> 00:31:50,840
<i>Walang imortal.</i>

290
00:31:58,480 --> 00:32:03,240
<i>Lahat ng umiiral sa ating universe</i>
<i>ay may takdang itatagal ng buhay.</i>

291
00:32:08,680 --> 00:32:11,960
<i>Marahil kabilang mismo ang universe.</i>

292
00:32:19,600 --> 00:32:23,440
<i>Ngayon, puno ng mga bituin ang kalawakan.</i>

293
00:32:27,280 --> 00:32:30,880
<i>Pero 95% ng mga bituing iiral</i>

294
00:32:31,480 --> 00:32:33,480
<i>ay naisilang na.</i>

295
00:32:38,720 --> 00:32:41,400
<i>Kaya habang naglalakbay</i>
<i>ang universe patungo sa hinaharap,</i>

296
00:32:42,800 --> 00:32:47,680
<i>paisa-isang mamamatay ang mga bituin,</i>

297
00:32:50,320 --> 00:32:55,200
<i>at iiwanan ang universe</i>
<i>para sa padilim nang padilim na hinaharap</i>

298
00:32:56,880 --> 00:32:58,680
<i>na tatagal nang ilang trilyon,</i>

299
00:32:59,400 --> 00:33:02,920
<i>o libong bilyong taon.</i>

300
00:33:09,400 --> 00:33:11,640
<i>Ang edad ng starlight</i>

301
00:33:11,720 --> 00:33:16,280
<i>ay susundan ng madilim na yugto</i>
<i>ng mga black hole.</i>

302
00:33:22,920 --> 00:33:27,840
<i>Kinakain ng mga halimaw na ito</i>
<i>ang labi ng patay na bituin at planeta.</i>

303
00:33:29,560 --> 00:33:31,040
<i>Sa proseso,</i>

304
00:33:31,120 --> 00:33:33,960
<i>sinusugatan ng lumalakas na gravity nila</i>

305
00:33:34,040 --> 00:33:36,360
<i>ang pinakahibla ng universe.</i>

306
00:33:43,080 --> 00:33:46,400
<i>Sinisira ang espasyo at oras.</i>

307
00:33:48,760 --> 00:33:53,080
<i>Ang dulo ng isang black hole,</i>
<i>na tinatawag na Event Horizon,</i>

308
00:33:54,240 --> 00:33:57,400
<i>ay isang rehiyon kung saan</i>
<i>napakalakas ng gravity,</i>

309
00:33:58,240 --> 00:34:00,720
<i>at pinababagal nito ang oras,</i>

310
00:34:01,520 --> 00:34:03,800
<i>sa puntong halos matigil ito.</i>

311
00:34:08,960 --> 00:34:12,680
<i>Pero kahit ang mga black hole</i>
<i>ay 'di matatakasan ang pagtakbo ng oras.</i>

312
00:34:15,040 --> 00:34:16,920
<i>Sa malayong hinaharap,</i>

313
00:34:21,080 --> 00:34:24,360
<i>kapag wala nang</i>
<i>bituin o planetang makakain,</i>

314
00:34:25,920 --> 00:34:27,600
<i>magugutom na sila.</i>

315
00:34:32,800 --> 00:34:34,000
<i>At dahan-dahan,</i>

316
00:34:36,680 --> 00:34:37,920
<i>napakarahan,</i>

317
00:34:39,720 --> 00:34:40,840
<i>liliit sila.</i>

318
00:34:46,360 --> 00:34:48,000
<i>Kapag namatay sila,</i>

319
00:34:48,080 --> 00:34:50,840
<i>walang nakakaalam</i>
<i>kung ano'ng susunod na mangyayari.</i>

320
00:34:52,920 --> 00:34:57,880
<i>Pero maaaring iyon na</i>
<i>ang katapusan ng ating universe.</i>

321
00:35:07,400 --> 00:35:11,720
<i>Dito sa Earth, walang</i>
<i>makakapagpabagal sa takbo ng oras.</i>

322
00:35:16,000 --> 00:35:20,280
<i>At malapit na ang katapusan</i>
<i>ng isa sa mga tita ni Celeste.</i>

323
00:35:24,280 --> 00:35:28,040
<i>Lalayo siya sa grupo,</i>
<i>at pupunta sa gubat nang mag-isa.</i>

324
00:35:35,800 --> 00:35:37,840
<i>Maraming taon na siyang nabuhay.</i>

325
00:35:41,720 --> 00:35:44,200
<i>Pero ito na ang magiging huling araw niya.</i>

326
00:36:03,760 --> 00:36:06,520
<i>Habang patuloy na umiikot ang mundo,</i>

327
00:36:07,920 --> 00:36:11,040
<i>hindi na gagalaw ang kanyang katawan.</i>

328
00:36:23,320 --> 00:36:26,400
<i>Pero hindi lang tayo</i>
<i>dinadala ng oras tungo sa katapusan.</i>

329
00:36:30,360 --> 00:36:32,400
<i>Lumilikha rin ito ng mga simula.</i>

330
00:36:37,280 --> 00:36:41,280
<i>Habang nagiging linggo ang mga araw,</i>
<i>at nagiging buwan ang mga linggo,</i>

331
00:36:42,560 --> 00:36:45,720
<i>may malalaking pagbabago</i>
<i>para sa isang espesyal na chimpanzee.</i>

332
00:36:59,600 --> 00:37:01,480
<i>Mag-hello kayo kay Cosmo.</i>

333
00:37:06,560 --> 00:37:08,960
<i>Buo na ang kanyang utak at mga biyas.</i>

334
00:37:10,720 --> 00:37:13,400
<i>At handa nang makakita</i>
<i>ang kanyang mga mata.</i>

335
00:37:21,880 --> 00:37:25,120
<i>Imposibleng malaman</i>
<i>ang eksaktong oras ng paglabas niya.</i>

336
00:37:26,560 --> 00:37:29,400
<i>Pero pwede na siyang</i>
<i>ipanganak anumang araw.</i>

337
00:37:36,000 --> 00:37:38,760
<i>Walong buwan na siyang nasa sinapupunan.</i>

338
00:37:40,240 --> 00:37:43,480
<i>Pero matagal nang nagsimula</i>
<i>ang paglalakbay niya.</i>

339
00:37:46,000 --> 00:37:50,600
<i>Nagmula sa mga namamatay na bituin</i>
<i>ang mga elementong bumuo sa kanya.</i>

340
00:37:52,520 --> 00:37:54,760
<i>Ang tubig na dumadaloy sa katawan niya</i>

341
00:37:56,680 --> 00:37:58,680
<i>ay mula sa malalayong mundo.</i>

342
00:38:00,400 --> 00:38:03,000
<i>Ang enerhiyang nagpapatakbo sa kanya</i>

343
00:38:05,320 --> 00:38:07,040
<i>ay mula sa puso ng ating araw.</i>

344
00:38:09,720 --> 00:38:13,040
<i>Pero merong pinakamahiwagang sangkap.</i>

345
00:38:13,720 --> 00:38:18,200
<i>Iyong nagsimulang tumakbo</i>
<i>13.8 bilyong taon na ang nakalipas.</i>

346
00:38:22,280 --> 00:38:26,800
<i>Na nagdala sa lahat ng iba pang</i>
<i>sangkap sa sandaling ito.</i>

347
00:38:30,120 --> 00:38:31,240
<i>Sa lugar na ito.</i>

348
00:38:33,960 --> 00:38:35,200
<i>Sa planetang ito.</i>

349
00:38:44,720 --> 00:38:47,920
<i>Muli na namang sumikat ang araw,</i>
<i>umaga na naman.</i>

350
00:38:53,240 --> 00:38:57,520
<i>At napakaespesyal ng araw na ito.</i>

351
00:39:08,120 --> 00:39:10,520
<i>Welcome sa Earth, Cosmo.</i>

352
00:39:15,440 --> 00:39:18,960
<i>Hindi na mauulit ang espesyal</i>
<i>na sandaling ito para kay Celeste.</i>

353
00:39:19,480 --> 00:39:22,760
<i>Pero kakasimula pa lang</i>
<i>ng paglalakbay ni Cosmo.</i>

354
00:39:26,000 --> 00:39:28,280
<i>At tatagal nang halos tatlong buwan</i>

355
00:39:28,360 --> 00:39:32,040
<i>bago makasabay ang katawan niya</i>
<i>sa ritmo ng planeta,</i>

356
00:39:33,840 --> 00:39:36,400
<i>isang taon bago siya makapagkomunika,</i>

357
00:39:38,080 --> 00:39:42,680
<i>at marahil 15 taon</i>
<i>bago siya maging nasa hustong gulang.</i>

358
00:39:45,760 --> 00:39:47,520
<i>Marami pang darating.</i>

359
00:39:56,320 --> 00:39:57,600
<i>Tulad ni Cosmo,</i>

360
00:39:58,320 --> 00:40:01,360
<i>sanggol pa lang ang ating universe,</i>

361
00:40:02,400 --> 00:40:06,640
<i>at nasa umpisa pa lang</i>
<i>ng walang kasinghabang buhay.</i>

362
00:40:08,680 --> 00:40:11,920
<i>Nabubuhay tayo sa yugto ng starlight.</i>

363
00:40:14,200 --> 00:40:19,160
<i>Isang sandali kung saan pinupuno ng oras</i>
<i>ang universe ng kagandahan…</i>

364
00:40:22,440 --> 00:40:23,400
<i>at pagkamangha.</i>

365
00:40:32,360 --> 00:40:34,520
<i>Pero maiksing panahon lang ito</i>

366
00:40:35,440 --> 00:40:38,600
<i>na hindi na mauulit</i>
<i>sa kasaysayan ng ating universe.</i>

367
00:40:45,320 --> 00:40:47,760
<i>Walang makakapagpabagal sa takbo ng oras,</i>

368
00:40:49,080 --> 00:40:50,160
<i>'di dapat ito subukan.</i>

369
00:40:55,280 --> 00:40:56,920
<i>Dahil kung walang oras,</i>

370
00:40:58,120 --> 00:40:59,480
<i>walang ngayon.</i>

371
00:41:06,720 --> 00:41:08,280
<i>Walang sandaling may araw.</i>

372
00:41:17,200 --> 00:41:18,320
<i>Walang sandali, period.</i>

373
00:41:24,600 --> 00:41:25,720
<i>Kung walang oras,</i>

374
00:41:27,760 --> 00:41:29,160
<i>walang buhay.</i>

375
00:41:41,600 --> 00:41:44,120
<i>Susunod sa kwento ng ating universe,</i>

376
00:41:45,800 --> 00:41:47,440
<i>ang mga panahon sa Earth.</i>

377
00:41:48,960 --> 00:41:51,760
<i>Tulad ng inang oso na nagpapalaki ng anak,</i>

378
00:41:53,120 --> 00:41:56,680
<i>nararanasan nating lahat ang taun-taong</i>
<i>transpormasyon ng ating planeta.</i>

379
00:41:59,760 --> 00:42:02,440
<i>Pero ano ang lumikha</i>
<i>sa mga panahon ng Earth?</i>

380
00:42:05,760 --> 00:42:08,920
<i>Ano ang koneksyon ng mga ito</i>
<i>sa pagkakabuo ng ating buwan?</i>

381
00:42:09,880 --> 00:42:12,160
<i>At bakit ang planeta lang natin</i>

382
00:42:12,840 --> 00:42:15,680
<i>ang may kalagayang sakto para sa buhay?</i>

383
00:42:48,480 --> 00:42:52,200
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni:
Ivee Jade Tanedo