Umaga na sa gubat.
At para sa tropa ng mga chimpanzee na ito,
oras nang bumangon
at kumilos.
Pero kapag natutulog ka sa lunggang 40 metro ang taas,
medyo mahirap 'yun.
Ang uma-umagang ritwal na ito ay paulit-ulit nang ginagawa
ng ilang henerasyon.
Isang ritmong itinutulak ng isa sa mga pinakamahiwagang katangian ng universe.
Ang oras.
At napakahalaga ng papel ng oras para sa isang babaeng chimp.
Si Celeste ay mahigit 30 taon na,
at may tumatakbong orasan sa loob niya.
Isang orasang itinakda 13.8 bilyong taon na ang nakalipas.
Mula sa The Big Bang, nagkaroon ng mga atom…
at enerhiya,
na naglakbay na sa napakalaking kalawakan.
At ang mga sangkap na ito
ay bumubuo na ngayon…
ng bagong buhay.
Sa sinapupunan ni Celeste, may nabubuong maliit na chimpanzee.
May 150 araw pa bago lumabas ang sanggol na ito.
'Yun ang oras na kailangan.
At kung walang oras,
walang maisisilang sa mundo natin.
Mula sa pinakabatang chimpanzee…
hanggang sa pinakalumang black hole.
Pero paano ba nagsimula ang oras?
Magkakapareho ba ang oras na nararanasan ng lahat ng bagay?
At hihinto kaya sa pagtakbo ang orasan ng ating universe?
Ang simula ng araw ng isang chimp ay tulad ng simula ng araw nating lahat.
Agahan.
Mahalaga ito kapag kumakain ka para sa dalawa.
May karanasan na bilang ina si Celeste.
Ang panganay niyang si Apollo ang dominanteng lalaki ng tropa.
At medyo mabagal siyang kumilos sa umaga.
Bawat chimp ay magkaiba ang edad.
Bawat isa ay naiiba ang katangian.
Pero lahat sila ay mga nilalang na may routine.
Ang mga buhay nila ay pinamamahalaan ng pagtakbo ng oras.
Hindi natin ito nakikita.
O naririnig.
Hindi rin natin kayang baguhin.
Pero ang bawat tibok ng puso, bawat desisyon at kilos,
at bawat hindi pagkilos
ay resulta ng patuloy na pagtakbo ng oras.
Pwede itong dumaan nang mabilis o mabagal.
Pero paabante lang ang oras.
Nabubuo,
tumatanda, at namamatay ang mga bituin.
Sa pagkamatay nila, sumusulpot ang mga bagong bituin.
At mula sa bihirang iilan,
isinisilang ang mga pinakamahiwagang bagay sa universe.
Ang mga black hole.
Oras ang cosmic conductor.
Walang makakatakas dito.
Kahit may mga device nang kayang sumubaybay at sumukat ng oras,
walang ganito ang mga chimp.
Ginagamit ng buong pamilya ni Celeste ang araw bilang gabay.
Sumisikat at naglalakbay sa langit.
Habang gumagalaw ito,
gumagalaw din sila.
Bihirang matulog ang mga chimp sa parehong pugad nang dalawang beses.
Tuwing umaga, naghahanap sila ng bagong prutas.
Naglalakbay sa loob ng kanilang teritoryo.
Pero sa ngayon, ang pinakahinog na prutas…
ay nasa kabilang panig ng isang parang.
Mauuna sina Apollo at ang pinakamalalakas na miyembro ng tropa
para tiyaking ligtas itong puntahan.
Sa parang,
bulnerable sila sa mga predator, mga karibal na chimp,
at sa init ng sumisikat na araw.
Kailangan nilang magmadali.
Tumatakbo ang oras.
Ang paglalakbay ng araw sa langit
ang batayang yunit ng oras ng mga chimp.
Mula bukang-liwayway hanggang takipsilim, at hanggang bukang-liwayway ulit.
Isang araw na may 24 na oras.
Pero ang isang araw ay hindi talaga sukatan ng oras.
Sukatan iyon ng paggalaw.
Habang umiikot ang ating planeta sa axis nito,
gumagalaw ang gubat sa kalawakan
sa bilis na 1,600 kilometro kada oras.
Tumatagal nang 24 na oras bago makaisang ikot ang Earth.
Na nagbibigay sa mga chimp ng 24 na oras ng paggalaw.
Labindalawang may araw, labindalawang madilim.
Paulit-ulit.
Itinatakda ng 'di nababagong
ikot ng planeta ang master clock ng Earth.
At ito ang maaasahang timekeeper ng mga chimp.
Pero ang mahalagang siklong ito na binabalewala natin…
ay hindi unibersal.
Kapag umalis ka sa tinitirhan mong planeta,
hindi na naaangkop ang araw na may 24 na oras.
Pinakamalapit sa araw…
ang planetang Mercury.
Kumpara sa atin, parang kuhol ang bilis ng ikot nito.
ARAW NA MAY 1408 ORAS
Mas mabagal pa ang ikot
ng kapitbahay nating Venus.
Mas matagal itong umikot sa axis nito
kaysa lumibot ito sa araw.
Kaya mas matagal ang araw kaysa sa taon sa Venus.
Magkaiba ang haba ng araw sa bawat planeta.
MARS ARAW NA MAY 25 ORAS
SATURN ARAW NA MAY 11 ORAS
NEPTUNE ARAW NA MAY 17 ORAS
Kabilang ang mga planeta sa labas ng ating solar system.
Animnapu't tatlong light years mula rito,
ay ang Beta Pictoris B,
na lumilibot sa isang batang bituin.
Napakabilis nitong umiikot.
Nakaumbok ito sa gilid.
Ito ang pinakamabilis na umiikot na mundong alam natin.
Dito, walong oras lang ang isang araw.
ARAW NA MAY 8 ORAS
May sariling bilis ang pag-ikot ng bawat planeta sa ating universe.
Bilyun-bilyong mundo.
Bawat isa, may sariling orasan
na tumatakbo sa iba't ibang ritmo.
Pero lahat ay umaabante
sa unibersal na cosmic timeline.
Sa Earth,
ngayong halos tirik na ang araw,
alam na ng mga chimp kung anong oras na.
Oras na para mananghalian.
At naisakto ang tagal ng pagtawid nila sa Savannah.
Natumbok nila ang jackpot.
Ilang linggo lang na makakain ang matatamis
na berry ng African grape tree.
Isang pambihirang regalo ng gubat.
Kung saan ang kalagitnaan ng araw ay napakaproduktibong oras.
Abala sa pang-araw-araw na gawain ang iba't ibang hayop.
At iba't iba ang karanasan ng bawat isa sa oras.
Para sa maliliit na nilalang na mabilis at maiksi ang buhay,
parang habambuhay na ang tanghalian.
Para sa mas mababagal at mas matagal mabuhay na nilalang,
napakabilis ng isang oras.
Pero nakatira ka man sa mabilis
o mabagal na buhay,
lahat ng buhay sa gubat ay kailangang sumunod sa araw na may 24 na oras.
At habang umiikot ang mundo,
dumaraan ang mga araw na iyon.
Dinidiktahan ang buhay ng bawat chimpanzee.
May isa sa partikular.
Ngayong 15 linggo pa lang,
ang katawan ng sanggol na ito ay magkakasya sa kamay ng kanyang ina.
Para ganap itong mabuo,
kailangang maganap ang isang serye ng pangyayaring sakto ang tiyempo.
Sa susunod na 130 araw,
bawat minuto, bawat nanosegundo ay napakahalaga.
Napakabilis at tumpak
na mahahati at dadami ang mga selyula.
Sa ngayon,
dumarami ang mga brain cell
sa bilis na nasa 15 milyon kada oras.
Lahat tayo, mula sa pinakauna nating sandali,
ay may malalim na bayolohikal na relasyon sa oras.
Habang kumukupas ang liwanag ng araw,
likas na nagpapalit ng gear ang mga chimp.
Tungo sa panggabi.
Tinatawagan na ng pugad ang buong tropa.
Oras nang maghanap ng ligtas na lugar na pagpapalipasan ng gabi.
Kailangang malambot pero matatag ang higaan nila.
Pwede ring masarap.
Ang ritmo ng bawat araw sa gubat
ay itinatakda ng posisyon ng araw sa langit.
Pero ang likas na pandama ng chimp sa oras
ay nagmumula sa loob nila.
May bayolohikal na orasan sa utak nila.
Nagsisilbing pendulum ang tumpok-tumpok na neuron…
na kontrolado ng genes na nabubuhay at namamatay.
At siklong umuulit kada 24 na oras.
Ang clock genes na ito ay lumilikha ng circadian rhythm sa katawan
na lumalakas at humihina
kasabay ng pag-ikot ng ating planeta.
Kinokontrol ang mga hormone,
tibok ng puso,
at antas ng enerhiya.
At ngayon, nagpapadala na ang body clock ng mga chimp ng mensaheng,
"Oras na para antukin."
Pero hindi lahat, magagawa 'yun.
Nabubuo pa lang ang utak ng sanggol ni Celeste.
Dahil wala pang sariling internal na orasan,
nakaasa ito sa hormones ng ina nito para makasabay rito.
Pero hindi palaging nakukuha ng sanggol ang abiso.
Pasalamat si Celeste,
dahil lumalaki pa ang sanggol,
nakakatulog din ito kalaunan.
Habang natutulog ang mga chimp sa itaas ng puno,
nagigising pa lang ang ibang nakatira sa gubat.
Tumatakbo ang mga body clock
sa mga selyula ng mga halaman at hayop sa buong gubat.
Nag-evolve ang mga clock gene
2,500,000,000 taon na ang nakalipas
sa mga unang buhay na selyula.
Nagkabentahe ang mga nakakahula sa pagliwanag at pagdilim ng isang araw.
At habang nagbabago ang buhay,
sumasabay ito sa paggalaw ng Earth.
Kaya ngayon,
umiiral ang mga orasang ito sa halos lahat ng nilalang sa Earth.
Kahit mas gusto ng ilang nilalang ang araw at ang iba ay gabi,
lahat ng buhay ay umiindak sa iisang tugtugin.
Salamat sa mga selyular na orasan
na tumatakbo
habang umiikot ang ating Earth.
Habang nagiging alaala na lang ang kahapon,
nagsisimula ang panibagong araw sa gubat.
Isang bagong siklo,
pero wala talagang orasan ang pwedeng i-reset.
At may mga banayad na palatandaan ng dahilan nito sa buong gubat.
Walang nananatiling pareho
sa bawat araw.
Lalo na si Apollo,
na tila masama ang gising.
Kapag pangit ang mood niya,
kailangan siyang iwasan ng ibang kagrupo niya.
Pero kalaunan ay makakahanap siya ng target ng galit niya.
Nakakita ang ilang kabataang chimp ng pulot para sa agahan.
At nakalimutan nilang imbitahan si Apollo.
Matututunan mo kalaunan na hindi pwedeng galitin ang dominanteng lalaki.
Nakagat siya.
Mabuti at hindi malala.
Maghihilom din ang sugat na ito kapag inalagaan.
Pero nag-iiwan ang mga sugat ng mga peklat
na nakaukit na sa katawan ng mga chimp.
Mga permanenteng marka ng nakaraan
na nagbubunyag ng katotohanan tungkol sa oras.
May direksyon ito.
Hindi ka pwedeng bumalik,
ang pwede lang ay umabante tungo sa hinaharap.
Ito ang arrow ng oras,
at nag-iiwan ito ng peklat sa lahat ng bagay
sa buong Earth…
at lampas pa.
Ang ating buwan ay markado
ng mga peklat na nagkukwento ng nakaraan.
Ganundin ang mga planeta.
Saksi ang kanilang ibabaw sa pambobomba
ng mga asteroid at comet.
Pero marahil ang pinakanakakamanghang impact crater sa ating solar system
ay nasa buwan ng Saturn.
Ang Mimas.
Ang Herschel crater ay may lapad na 130 kilometro.
Anumang lumikha ng napakalaking peklat na ito…
ay marahil muntik nang durugin ang buwan na ito.
Mabuti at nakaligtas pa ang Mimas.
Pero hindi na mababawi ang ganitong pangyayari.
At pinag-iiba nila ang nakaraan sa kasalukuyan.
Ang mga impact crater ay mga timestamp
na nagmamarka ng natatanging sandali sa kasaysayan.
21 LIBONG TAONG GULANG
Hindi na natin mababalikan ang sandaling nalikha sila.
50 LIBONG TAONG GULANG
Pero maipagdurugtong natin ang mga bakas ng nakaraan
at makakagawa ng landas para mabalikan ang nakaraan.
142 MILYONG TAONG GULANG
Bago pa ang mga crater.
Bago pa ang mga planeta.
Bago pa ang mga bituin.
Papunta sa panahong wala pang oras.
13.8 BILYONG TAONG GULANG
May simula ang ating universe.
Isang napakalakas na big bang…
na lumikha ng espasyong may tatlong dimensyon
at oras.
Pero hindi magkahiwalay ang espasyo at oras.
Nakahabi ang oras sa mga hibla ng universe.
Nakatali sa espasyo bilang ikaapat na dimensyon ng ating universe.
Itinakda ng Big Bang ang pagtakbo ng orasan ng universe.
At pinaandar ang lahat tungo sa hinaharap.
Nilikha nito ang arrow ng oras.
Mula sa mga pinakaunang sandali ng ating universe…
Itinutulak tayong lahat sa hinaharap,
at itinutulak ang lahat na tumubo,
tumanda,
at magbago.
Mula sa pagkabata tungo sa pagtanda,
nilalakbay natin ang buhay sa parehong direksyon.
Tumatanda araw-araw.
At kasabay ng pag-edad ang karunungan
habang napapalitan ng karanasan ang pagkainosente ng kabataan.
Dinadala tayo ng arrow ng oras sa iba't ibang yugto ng buhay.
Hinuhulma tayo nito.
Itinatakda kung sino tayo.
Mula sa mga unang sandali natin,
patungo sa huli.
Bihirang mabuhay nang lampas sa edad na 40 ang mga chimp.
Walang imortal.
Lahat ng umiiral sa ating universe ay may takdang itatagal ng buhay.
Marahil kabilang mismo ang universe.
Ngayon, puno ng mga bituin ang kalawakan.
Pero 95% ng mga bituing iiral
ay naisilang na.
Kaya habang naglalakbay ang universe patungo sa hinaharap,
paisa-isang mamamatay ang mga bituin,
at iiwanan ang universe para sa padilim nang padilim na hinaharap
na tatagal nang ilang trilyon,
o libong bilyong taon.
Ang edad ng starlight
ay susundan ng madilim na yugto ng mga black hole.
Kinakain ng mga halimaw na ito ang labi ng patay na bituin at planeta.
Sa proseso,
sinusugatan ng lumalakas na gravity nila
ang pinakahibla ng universe.
Sinisira ang espasyo at oras.
Ang dulo ng isang black hole, na tinatawag na Event Horizon,
ay isang rehiyon kung saan napakalakas ng gravity,
at pinababagal nito ang oras,
sa puntong halos matigil ito.
Pero kahit ang mga black hole ay 'di matatakasan ang pagtakbo ng oras.
Sa malayong hinaharap,
kapag wala nang bituin o planetang makakain,
magugutom na sila.
At dahan-dahan,
napakarahan,
liliit sila.
Kapag namatay sila,
walang nakakaalam kung ano'ng susunod na mangyayari.
Pero maaaring iyon na ang katapusan ng ating universe.
Dito sa Earth, walang makakapagpabagal sa takbo ng oras.
At malapit na ang katapusan ng isa sa mga tita ni Celeste.
Lalayo siya sa grupo, at pupunta sa gubat nang mag-isa.
Maraming taon na siyang nabuhay.
Pero ito na ang magiging huling araw niya.
Habang patuloy na umiikot ang mundo,
hindi na gagalaw ang kanyang katawan.
Pero hindi lang tayo dinadala ng oras tungo sa katapusan.
Lumilikha rin ito ng mga simula.
Habang nagiging linggo ang mga araw, at nagiging buwan ang mga linggo,
may malalaking pagbabago para sa isang espesyal na chimpanzee.
Mag-hello kayo kay Cosmo.
Buo na ang kanyang utak at mga biyas.
At handa nang makakita ang kanyang mga mata.
Imposibleng malaman ang eksaktong oras ng paglabas niya.
Pero pwede na siyang ipanganak anumang araw.
Walong buwan na siyang nasa sinapupunan.
Pero matagal nang nagsimula ang paglalakbay niya.
Nagmula sa mga namamatay na bituin ang mga elementong bumuo sa kanya.
Ang tubig na dumadaloy sa katawan niya
ay mula sa malalayong mundo.
Ang enerhiyang nagpapatakbo sa kanya
ay mula sa puso ng ating araw.
Pero merong pinakamahiwagang sangkap.
Iyong nagsimulang tumakbo 13.8 bilyong taon na ang nakalipas.
Na nagdala sa lahat ng iba pang sangkap sa sandaling ito.
Sa lugar na ito.
Sa planetang ito.
Muli na namang sumikat ang araw, umaga na naman.
At napakaespesyal ng araw na ito.
Welcome sa Earth, Cosmo.
Hindi na mauulit ang espesyal na sandaling ito para kay Celeste.
Pero kakasimula pa lang ng paglalakbay ni Cosmo.
At tatagal nang halos tatlong buwan
bago makasabay ang katawan niya sa ritmo ng planeta,
isang taon bago siya makapagkomunika,
at marahil 15 taon bago siya maging nasa hustong gulang.
Marami pang darating.
Tulad ni Cosmo,
sanggol pa lang ang ating universe,
at nasa umpisa pa lang ng walang kasinghabang buhay.
Nabubuhay tayo sa yugto ng starlight.
Isang sandali kung saan pinupuno ng oras ang universe ng kagandahan…
at pagkamangha.
Pero maiksing panahon lang ito
na hindi na mauulit sa kasaysayan ng ating universe.
Walang makakapagpabagal sa takbo ng oras,
'di dapat ito subukan.
Dahil kung walang oras,
walang ngayon.
Walang sandaling may araw.
Walang sandali, period.
Kung walang oras,
walang buhay.
Susunod sa kwento ng ating universe,
ang mga panahon sa Earth.
Tulad ng inang oso na nagpapalaki ng anak,
nararanasan nating lahat ang taun-taong transpormasyon ng ating planeta.
Pero ano ang lumikha sa mga panahon ng Earth?
Ano ang koneksyon ng mga ito sa pagkakabuo ng ating buwan?
At bakit ang planeta lang natin
ang may kalagayang sakto para sa buhay?
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Ivee Jade Tanedo