ISANG DOCUMENTARY SERIES MULA SA NETFLIX
Sa buhay ng bawat nilalang sa Earth…
ay umaalingawngaw…
ang mga pangyayaring napakatagal nang naganap.
Mga pangyayaring walang katumbas ang laki…
at may marahas na kagandahang…
nag-uugnay sa lahat ng buhay na nilalang,
ng kanilang bawat aksyon at desisyon,
ng bawat tibok ng kanilang puso,
sa pinakamalaking kwento sa lahat.
Ito ay kwentong nabuo sa loob ng 13.8 bilyong taon
na naging saksi sa bilyun-bilyong bituin
at bilyun-bilyong daigdig…
na nabuhay at namatay…
para mabuo ang nag-iisang planetang alam nating
tahanan ng buhay.
Mula sa stardust na bumuo sa atin…
hanggang sa mga cosmic na sangkap na bumubuhay sa atin…
at sa starlight na nagpapatakbo ng lahat ng ito,
ito ang kwento
ng ating universe.
Silangang Africa.
Dito matatagpuan ang pinakamahalagang koneksyon ng buhay sa universe.
Ganu'n din ang espesyal na predator…
na nagngangalang Wa Chini.
Ang buhay ng isang cheetah ay walang-katapusang paghahanap ng pagkain.
Ng mahalagang enerhiya.
At isa ito sa mga pinakamahihirap na lugar sa Earth
para mahanap 'yun ng predator.
Halos itaboy ng napakainit na araw ang lahat
sa tuyo at mapanglaw na parang na ito.
Sinumang nilalang na mananatili rito ay mahihirapang mabuhay.
Ang tanging pokus ni Wa Chini,
ang tanging nagtutulak sa kanya,
ay ang kagutuman.
Ang simple at pangunahing damdaming ito
ay nagmumula sa malalim na ugnayan niya sa kanyang kapaligiran
na lumalampas pa sa Serengeti,
sa ating planeta,
patungo sa mismong universe.
Bawat selyula sa katawan ni Wa Chini…
ay nauugnay sa sinaunang daloy ng enerhiya…
na nagkokonekta sa buhay niya sa ubod ng isang bituin.
Ang daloy na ito ay umaabot sa malalayong parte ng kalawakan…
at nagmula pa noong 13.8 bilyong taon ang nakalipas.
Sinaunang enerhiya na umiral
sa umpisa ng ating universe
ang nagpapatakbo sa lahat.
Sa bawat planeta.
Bawat bituin.
Bawat buhay.
Nangangaso si Wa Chini para sa enerhiya…
hindi lang para sa sarili niya.
Ina ng dalawang supling na limang buwang gulang,
desperado na siyang pakainin ang nagugutom na pamilya.
Tagtuyot ngayon, at bihira ang pagkain.
Gayunpaman, nag-uumapaw ang enerhiya.
Nagtatago lang ito't 'di makita.
Ang pinakamalaki, pinakamaliwanag, at pinakamainit sa ating solar system.
Ang araw.
Sumasabog mula sa ibabaw nito ang malalaking ikid ng mainit na plasma.
Naglalabas ang araw ng enerhiya ng apat at kalahating trilyong
bombang nuklear kada segundo,
at nagpapadala ng mas maraming power sa ating planeta kada oras
kaysa sa ginagamit ng buong mundo sa isang taon.
Pero kahit kamangha-mangha ang gahiganteng bola ng apoy na ito,
hindi makakain ni Wa Chini ang sinag ng araw.
Kumakain lang siya ng mga bagay na tumatakbo.
Tulad ng gasela.
Mahalagang kamoplahe ang kanyang
batik-batik na balahibo sa pangangaso.
Dahil kakaunti ang mapagtataguan,
hindi siya pwedeng lumapit.
Mabuti na lang, may diskarte si Wa Chini.
Cheetah ang pinakamabilis na hayop sa balat ng lupa.
Mula sa zero tungong 100 sa loob ng tatlong segundo,
pero malapit at pumapangalawa ang mga gasela rito.
Maraming enerhiya ang ginagamit ni Wa Chini…
pero wala siyang makuha.
Kayang mabuhay ng matandang cheetah nang isang linggong walang kinakain.
Pero ang mga supling, hindi nila kaya ang lampas sa ilang araw.
At lubhang nagugutom na
ang dalawang 'to.
24 NA ORAS MULA NANG HULING KUMAIN
Talagang nakakaubos ng enerhiya ang pangangaso nang napakabilis.
Sobrang baba na ng reserbang enerhiya ni Wa Chini.
Ilang oras pa bago niya mabawi ang lakas para makapangaso ulit.
Mauubusan na ng karga si Wa Chini at ang mga supling niya.
Naglalaban ang mga hayop sa buong planeta sa parehong labanan
sa pagitan ng pagkonsumo…
at paggamit ng enerhiya.
Anuman ang diskarte mo,
mabilis man o mabagal,
hindi garantisado ang susunod na kakainin mo.
Lahat tayo ay kailangang malampasan ang gutom.
30 ORAS MULA NANG HULING KUMAIN
Ngayong nakabawi na siya mula sa huling pangangaso,
naghahanap si Wa Chini ng susunod na oportunidad.
Kagaya ng lahat ng inang cheetah,
mag-isa siyang magulang.
Para mapakain nang maayos ang mga anak niya,
kailangan niyang makapatay araw-araw.
Pero napakatagal niya bago makabawi
at lumulubog na ang araw.
Habang pumupusyaw ang liwanag,
ganundin ang pag-asang makakain ang pamilyang ito.
Habang umiikot ang Earth,
ang Serengeti ay tumatalikod sa araw
at humaharap sa dilim.
Ito'y makapangyarihang paalala ng koneksyon ng buhay sa araw.
Ang ating kwento ay kwento ng araw.
Noong unang panahon…
mas malamig at madilim pa ang ating solar system sa kasalukuyan.
4.6 BILYONG TAON ANG NAKALIPAS
Pero iyon ang perpektong kondisyon
para maisilang ang isang bituin.
Sa temperaturang halos absolutong zero,
sumipsip ang force of gravity ng alikabok at gas…
at lumikha ng malaking ulap.
Bumagsak ang ulap papaloob,
at nadurog ang sarili nito tungo sa nagliliyab na mainit na bola ng gas.
Isang protostar.
Tulad ni Wa Chini, ang bagong bituing ito ay gutom na gutom.
Humila ito ng napakaraming gas hanggang may pumulandit
na mainit na bagay mula sa poles nito,
na umabot nang ilang light years sa kalawakan.
Patuloy na lumaki ang sanggol na bituin
nang 30 milyong taon.
Hanggang sa wakas,
sumapat na ang init nito para mag-isang lumikha ng sariling power.
Ang ating araw.
Ang gintong silahis nito ay 4.6 na bilyong taon nang
maliwanag at tuluy-tuloy na kumikinang.
Isang bituin lang ito sa isang galaxy ng bilyun-bilyon.
Pero ito ang pinakaespesyal.
Dahil ito ang naghahatid ng init at liwanag…
sa nakakamangha at buhay na planeta.
42 ORAS MULA NANG HULING KUMAIN
Bawat buhay na nilalang sa Serengeti ay nakaasa sa araw para sa enerhiya.
Nasaid na ang mga supling ni Wa Chini, lampas na sa pagiging gutom.
Kailangan na nilang makakain.
Pero pagmamahal at pag-aaruga lang
ang kayang ibigay ni Wa Chini.
Sa tuyong lupaing ito,
nagbibigay at kumukuha ang ating araw.
Ang matinding enerhiya nito ang kailangan para mabuhay.
Pero may kapangyarihan din itong makasira.
Hindi talaga madaling mabuhay
na malapit sa higanteng nuclear reactor.
Para maunawaan ang pinagmumulan ng napakatinding init na ito,
sisilipin natin ang impyerno…
sa ilalim ng panlabas na layer ng kumukulong mainit na plasma…
pababa nang 650 libong kilometro…
papunta sa ubod ng ating araw.
Ang puso ng ating bituin ay maaaring mukhang kalmado,
pero sa antas ng atomo, napakagulo nito.
Ito ang pinakamainit na bahagi ng ating solar system.
Umaabot nang 15 milyong Celsius ang temperatura rito…
na lumilikha ng kondisyon para sa pangyayaring imposible sa ibang lugar.
Ang mga atomo ay mabilis na nagbabanggaan at nagkakaisa.
Na naglalabas ng purong enerhiya.
Ang prosesong ito ay tinatawag na nuclear fusion
at siyang nagpapaliwanag sa araw.
Sa katunayan, 'yun ang nagpapaliwanag sa lahat ng bituin sa ating universe.
Ang enerhiyang ito na inilalabas ng mga bituin ay mula pa noong unang panahon…
noong wala pang matter,
at ang tanging umiiral sa buong universe ay enerhiya.
At bawat piraso noon ay umiiral pa rin sa ating universe ngayon.
Sa paglubog ng araw sa Serengeti,
makakarating ang enerhiyang dumadaloy na nang 13.8 bilyong taon
kina Wa Chini at sa mga supling niya
at magpapatuloy ang paglalakbay nito sa kanilang kapaligiran.
Hindi ito nalilikha o nasisira.
Walang katapusan lang ang pagbabago ng anyo nito.
Pero maaakses lamang ito ni Wa Chini at ng mga supling niya sa isang anyo…
sa karne.
At napakarami ng karibal na predator dito…
na hindi lang pagkain ang pwedeng agawin, kundi pati ang mga supling niya.
Kapag 'di pa sila nakakain,
mamamatay pa rin sila.
Kaunting merienda lang ito, pero matapos ang dalawang araw na 'di kumakain,
nailigtas na nito ang buhay nila.
Pero mahigit 10% ng napapatay ng mga cheetah ay inaagaw.
Kailangang ipaglaban ni Wa Chini ang bawat piraso ng enerhiyang makukuha…
dahil kapag kakaunti ang enerhiya,
mas matindi ang kumpetisyon.
Ang paghihirap ni Wa Chini para mabuhay at buhayin ang pamilya niya ay mauulit
araw-araw,
buwan-buwan.
Bawat pagkain ay ipaglalaban.
Sa labanan sa pagitan ng paggamit at pagtatamo ng enerhiya,
halos sapat lang ang nakukuha ni Wa Chini.
Ang tagtuyot sa Serengeti
ay katumbas ng tuluy-tuloy na taggutom.
Pero malapit na itong magbago.
Nahila na ng araw ang lahat
ng halumigmig papunta sa langit.
At anuman ang umakyat
ay babagsak din kalaunan.
Uulanin ang buong kaparangan
at tatapusin ang tagtuyot.
Habang nawawala ang mga ulap,
magkakaroon ng kaunting pag-asa.
Hindi mapapakain ng iisang damo ang pamilya ni Wa Chini,
pero sa kaloob-looban ng mga selyula nito ay naroon ang sagot sa kagutuman nila.
Dito, may nakatagong mundo.
Ang mga microscopic na stack na tinatawag na grana
ay nabibilad sa init ng araw.
Nababalutan ang ibabaw nito ng gubat ng maliliit na protinang umaani ng liwanag
na kumukuha ng enerhiya mula sa pinakamalapit na bituin sa atin.
Puno ang mga ito ng berdeng pigment na chlorophyll,
na sumisipsip ng sinag ng araw.
Sa mahika ng photosynthesis,
humahalo ang tubig sa carbon dioxide,
at nagiging asukal ang mga sinag ng araw.
Sa loob lang ng ilang araw, ang dating tuyong parang ay naging berde na.
Bilyun-bilyong damo na ang nagbibilad sa tuluy-tuloy na sikat ng araw.
At naitatanim sa kalupaan ang enerhiya ng universe.
Isa lang ang problema.
Hindi kumakain ng damo ang mga cheetah.
Pero sa malayong kakahuyan sa hilaga,
may mga hayop na kumakain ng damo.
Daan-daang libo sila.
Mga wildebeest.
Malalapad ang bibig, pleksible ang labi,
at apat ang stomach nila
na angkop para kumain ng damo.
Palaging kumikilos ang malalaking kawan na ito
sa paghahanap ng sariwang damo.
Para mahanap ang damo, sinusundan nila ang ulan.
Katulad nating lahat, sila ay
itinutulak ng gutom.
Pero kung may isang patakaran man sa Serengeti,
iyon ay hindi madaling makakuha ng pagkain.
Ang Ilog Mara.
Tahanan ng ilan sa pinakamalalaking buwaya sa mundo.
Malaking balakid ito
sa paghahanap ng wildebeest ng mahalagang enerhiya.
Sa Timog,
inilalaan ni Wa Chini ang bawat sandali sa paghahanap ng makakain.
Pagkatapos ng anim na buwang pagtitiis sa kakaunting makakain,
lumaki na ang isa sa mga supling niya.
At natututo na ring mangaso.
Pero hindi na makita ang isa pang supling.
Limang porsyento lang ng mga supling na cheetah ang tumatanda.
Karamihan ay nakakain ng mga gutom na leon at hyena.
Hindi pa rin garantisado ang kinabukasan ng supling na ito.
Kahit nakakatakam at napakalapit na ng enerhiya.
Ang mga wildebeest naman, na nakatipon
sa tabing-ilog ng Mara, ay wala nang magawa kundi umabante.
Pero kailangang may mauna.
Isa't kalahating milyong wildebeest
ang naglalakbay nang ganito taun-taon.
At dito, ang labanan sa pagitan ng paggamit at pagkonsumo ng enerhiya…
ay mangyayari nang malawakan.
Para sa mga masuwerteng nakakatawid,
simula pa lang ito.
Kailangan naman nilang maglakbay nang daan-daang kilometro,
araw-gabi,
nang mahigit dalawang buwan…
para makarating sa madamong parang.
Masugid na inaabangan ni Wa Chini ang pagdating ng wildebeest,
pero may isa pang migration na nangyayari, na kritikal
sa pagkabuhay ng parehong hayop.
Ito ang paglalakbay sa 'di maipaliwanag na layo at panahon.
At kung wala ito,
magugutom ang bawat nilalang sa Serengeti.
Sa ubod ng ating araw,
nagbabangaan at nagkakaisa ang mga atomo,
at inilalabas at pumupulandit ang mga photon.
Ang maliliit na pakete ng liwanag na ito
ay walang mass
at naglalakbay na kasimbilis ng liwanag.
Pero sa loob ng napakasiksik na ubod,
ang mga ito ay pinipigilan, sinisipsip, ikinakalat.
Ang biyaheng dapat dalawang segundo lang
ay umaabot ng milyong taon.
Nakakalula at napakahirap ng proseso para makalabas sa araw.
Pero unti-unting umaangat ang mga photon
pataas, lampas sa mga layer ng araw
papunta sa napakainit nitong ibabaw,
kung saan mapapakawalan na ang mga ito.
Kumakalat sila sa lahat ng direksyon…
bilang starlight.
Naglalakbay nang 150 milyong kilometro
sa loob lamang ng mahigit walong minuto.
Dumarating sa tamang oras…
para tagpuin ang wildebeest sa pagtatapos ng paglalakbay nila.
Bawat damo ay sumisipsip
ng sampung kwadrilyong photon kada segundo,
para makakuha ng sapat na enerhiya
para mapakain ang mga kawan.
Mula sa bituin…
patungo sa damo…
patungo sa wildebeest,
binibigyan sila ng sikat ng araw ng kapangyarihang gumalaw…
lumaki…
at magparami.
At habang mas matagal silang kumakain sa parang,
mas matagal silang magiging available para makain.
Sa wakas, may masustansya, masarap,
at maraming enerhiya na sa malapit.
Pero dahil tatlong milyong mata ang nakabantay,
kailangang kumilos nang mabilis ni Wa Chini.
Mabuti na lang at isa siyang cheetah.
Sa wakas, makakakain na si Wa Chini ng starlight.
Sa bawat kagat,
pumapasok ang mga protina at taba na siksk ng cosmic na enerhiya
sa daluyan ng dugo ni Wa Chini.
Ang huling desintasyon nito ay ang cellular power plants ng katawan niya.
Ang mitochondria.
Kung saan nagaganap ang huling transpormasyon.
Sa loob ng bawat mitochondrion ay may sumasabog na lupain.
Napakaraming umaalon na membrane na may kumplikadong chemistry.
Dito nagre-react ang pagkaing puno ng enerhiya sa oxygen
at sa wakas ay napaghihiwa-hiwalay…
at direktang inilalabas ang enerhiya ng universe
sa mga selyula ni Wa Chini.
Pinatatakbo ang bawat aksyon at pag-iisip.
Ang bawat kilos.
Kumpleto na ang paglalakbay mula sa bituin papunta sa selyula.
Ang enerhiyang minsang nagpaliwanag sa universe
ay nagbibigay na kina Wa Chini at sa supling niya ng buhay.
Sa panahon ng tagsibol,
alaala na lang ang kagutuman.
Patuloy na natatransporma ang enerhiya sa buong Serengeti.
Ipinapasa sa pagitan ng mga buhay.
Pinalulusog ang buong ecosystem.
Ang araw ang pinakamalaking tagapagbigay.
Lahat ng bagay ay kumakain ng starlight.
Ang problema, walang makain ang araw.
At sa loob ng limang bilyong taon,
mauubusan na ito ng panggatong.
At sa pagbagsak ng ubod nito,
lalaki ang araw…
at magiging red giant…
at lalamunin ang planetang Mercury at Venus.
Habang lumalaki ito papalapit sa Earth,
babasagin ng matinding gravity ang ating buwan.
Mag-iiwan ito ng ring ng mga bato ng buwan sa palibot ng Earth.
Hindi pa alam ang kahahantungan ng planeta natin.
Pero magkakaroon ng huling pagsikat ng araw…
bago sumabog ang panlabas na layer ng ating bituin,
at hihinga ito sa huling pagkakataon.
Ang tanging matitira ay isang mapusyaw na baga.
Isang white dwarf,
na halos kasinlaki lang ng Earth,
at napapalibutan ng maliwanag na ulap.
Isang parola para sa universe.
Nandito tayo noon.
Pero sa ngayon,
patuloy na sumisikat ang ating bituin…
at magpapatuloy ito nang ilang bilyong taon.
Ang enerhiya nito
ay mahalagang puwersa ng lahat ng buhay.
Susunod sa kwento ng ating universe,
ikaw man ay naglalagablab na bituin,
o malaking black hole,
o chimpanzee na natututo pa lang sa buhay,
kailangan ng oras ng lahat ng bagay.
Pero ano ba talaga ang alam mo tungkol sa mahiwagang dimensyong ito?
Bakit may nakaraan,
kasalukuyan, at hinaharap ang lahat?
At nandito pa rin kaya tayo
kung walang oras?
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Ivee Jade Tanedo