NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Çocukken annem bizi birkaç yıllığına Endonezya'ya götürdü.
Tabiatın basit hazları içinde küçük bir evde yaşadık.
Evin önünde meyve ve baharat kokuları yayan
bir mango ağacı vardı.
Çamura bulanmış burunlarıyla bufaloların insana bakış attığı
çeltik tarlaları.
Dünyanın en önemli ormanlarının ve biyoçeşitliliğinin bir kısmı
Endonezya'da bulunuyor.
Hele dünyanın en çok risk altında olan bazı türlerinin barındığı
Leuser ekosistemi gibisi yoktur.
Gunung Leuser Ulusal Parkı'ndaki yağmur ormanları
sayısız bitki ve hayvana ev sahipliği yapıyor.
Hepsinin de bir rolü var.
Leuser aynı zamanda
gezegenin en çok risk altındaki dört türünün de son kalesi.
Güçlü ve yakalanması zor kaplanları…
…dünyanın en küçük gergedanları…
…eşsiz orman filleri…
…ve dünyanın en zeki büyük maymunlarından orangutanlar.
Geçmişte bu hayvanlar Güneydoğu Asya boyunca
bir arada görülebiliyordu
ama ormanların yok olması ve kaçak avlanma dolayısıyla
bugün itibarıyla birlikte var olabildikleri tek yer Leuser.
Böyle kıymetli bir şeyin ebediyen yok olmasına izin mi vereceğiz…
…yoksa çocuklarımız ve torunlarımız için korumak üzere
son şansımızı mı kullanacağız?
Bu en eşsiz vahşi yaşam alanlarında siz de bana katılın.
ENDONEZYA
Endonezya'nın Sumatra Adası'nda engin bir tropikal yağmur ormanı
ve kalbinde de Gunung Leuser Ulusal Parkı yer alıyor.
Ormanlarla kaplı dağları tüm manzaraya hâkim.
Yükseklikleri 3.048 metreyi buluyor.
Sakinlerini bir kale gibi koruyorlar.
Ama belki de vahşi yaşamın en büyük zenginlikleri
alçaklardaki buğulu ormanlarda bulunuyor.
Endonezya dilinde "orangutan", "ormanın insanı" demek.
Ve bu ağaçlar dünyadaki en yoğun nüfusa ev sahipliği yapıyor.
Burası onların ormanı.
Birkaç büyük erkek var.
Geniş, çıkıntılı yanakları onları eş için daha çekici kılıyor.
Son derece güçlü hayvanlar,
ısırıkları bir aslanınkinden daha güçlü.
Ama sıralamada gittikçe yükselen atletik ve hırslı genç bir erkek var.
Rakus.
Yerleşik bilim insanları tarafından kendisine verilen ismiyle "Açgözlü".
Çünkü neredeyse sevmediği yiyecek yok.
Yapraklar,
kabuklar…
…meyveler…
…termitler.
Hepsi de menüde.
Bu gurme maymun yeterince yiyebilirse
bir gün tıpkı büyük erkeklerin çoğu gibi
yanak pedleri geliştirebilir.
Özellikle bir yiyecek var ki hırsını daha da artırması mümkün.
Neesia meyvesi.
Bir futbol topu büyüklüğünde.
İçi kocaman, lezzetli tohumlarla dolu.
Olgunlaşmadan önce beton kadar sert oluyor,
içini açmak neredeyse imkânsız.
Olgunlaşmış olanlarıysa kendi kendine açılıyor.
Ancak sukulent tohumları keskin ve rahatsız edici binlerce tüyle çevrili.
Yiyeceğini almak için Rakus'un
ormanın bu en incelikli becerisinde ustalaşması gerekiyor.
Buradaki orangutanların çoğu
dikenli tüylerden kurtulmak için zekice bir yöntem kullanıyor.
Önce bir çubuk seçiyorlar.
Sonra son derece becerikli dudaklarıyla manevralar yaparak çubuğu
neesia'ların çatlaklarına itiyorlar.
Sopayı tekrar tekrar kımıldattıkça tohumlar yerlerinden oynuyor
ve bu arada tüylerin sıyrılmasıyla…
…meyve yenebilir hâle geliyor.
Orangutanlar genelde yalnız hayvanlardır
ama neesia ağaçları çok nadir meyve verir.
Meyve verdiğinde de dört bir yandaki orangutanları çeker.
Bir araya gelip birbirlerinden bir şeyler öğrenmeleri için fırsat.
Friska erişkin bir dişi
ve meyve hazırlamada üstüne yok.
Rakus master yapmak için yaklaşıyor.
Etrafta yeterince yiyecek var, tolere edilebilir.
Bilindiği kadarıyla böyle eşsizce alet yapıp kullanan
yegâne vahşi orangutanlar bunlar.
Rakus kendi denemek istiyor.
Dikkatle aletini yapıyor.
Rakus mükemmel bir neesia seçiyor.
Ve deneme yanılma başlasın.
Sonunda, biraz sabırla tamamdır.
Rakus çok arzuladığı lezzete kavuştu.
Bu sıra dışı beceride mükemmelleştikçe
daha da büyüyecek ve güçlenecek.
Ve gün gelecek bu açgözlü arkadaş
belki de zirveye yükselecek.
Leuser'daki bu bolluğun nedeni kısmen
bölgedeki diğer yağmur ormanlarından altı kat daha verimli olan toprağı.
Ve işte bunun sebeplerinden biri:
Dünyadaki en aktif volkanlardan biri.
Sinabung Dağı.
Binlerce yıldır püskürerek alanı volkanik küllerle kaplamakta.
Mineral ve besin yönünden zengin küllerle.
Bu küller gübre misali
şaşırtıcı derecede karmaşık bir ormanı besliyor.
Binlerce bitki türüyle
dünyadaki en yüksek çeşitliliğe sahip ormanlardan biri.
Ceset çiçeği.
Gezegenin çiçek veren en büyük yapısı.
Üç metreye kadar uzayabiliyor,
yani bir basket potası kadar.
Bitki 10 yıl büyüdükten sonra anca çiçek veriyor.
Ama bu devasa çiçeği üretmek çok enerji istiyor.
Çiçeklenme sadece iki gece sürüyor.
Polenleşme için ihtiyacı olan böcekleri kendine çekebilmek üzere
akıllıca bir yöntem kullanıyor.
Güçlü bir koku salgılıyor.
Ama bu öyle hoş bir koku değil.
Çürümüş et kokuyor.
Bu dev kırmızı çiçek bir buçuk metre kadar açılınca
taze hayvan cesedi yanılsaması daha da güçleniyor.
Sonra gece çökünce büyük aldatmaca başlıyor.
On yıldır depoladığı enerjiye yön vererek
orta tablasına ısı pompalıyor…
…ve kan kadar sıcak oluyor.
Bir baca gibi yükselen ısıyla bu leş kokusu
gecenin serin havasına karışıyor.
Yüzlerce leş yiyici böcek için
karşı konulmaz bir çekim.
Büyük bir güçle çiçeğin iç odacığına…
…erkek ve dişi organlarla dolu o oyuğa çekiliyorlar.
Böcekler, vadedilen leşi ararken…
…kendilerini diğer ceset çiçeklerine taşıyacakları
polen ile kaplanmış hâlde buluyorlar.
Önceden bu devlerden başka birini ziyaret etmişlerse
bu bitkiyi döllüyorlar.
İki gecelik bir şov için tam 10 yıllık bir hazırlık.
Çiçeğin enerjisi tükendi.
Geride kalanlar önden çıkıyor.
Ve nihayet
sadece saniyeler içinde…
…tüm yapı çöküyor.
Döllenme başarıyla tamamlandı, daha devasa çiçekler için
10 yıllık yeni bir döngü başlamış oldu.
Leuser'ın ovalarında bile
olağanüstü farklı manzaralar var.
Parkın nehirleri ile besin değeri zengin toprakları
aşağı kıyılara…
…ormanın Hint Okyanusu'yla birleştiği bölgeye akarak…
…çamurlu bir mangrob bataklığı oluşturuyor.
Bir çamur zıpzıpı.
Bu balığın yaşamı suyla sınırlı değil.
Derin bir nefes çekiyor…
…ve omuz eklemi bulunan yüzgeçleriyle
kendine itici güç sağlıyor.
Yürüyebilen bir balık.
Ömrünün çoğunu bu çamur tabakalarında geçiriyor.
Periskop benzeri gözlerindeki lens kara hayvanlarınkine benziyor.
Sayesinde suyun içinden ziyade dışında uzağı daha iyi görebiliyor.
En sevdiği besin ise jilet gibi keskin kıskaçları olan
heybetli bir rakip.
Tabii ısırılmadan yakalayabilirse.
Daha yumuşak bir şey?
Bu yengeçler gayet çevik…
…özellikle de sudan çıkan bir balık için.
Nihayet, şimdi tek yapması gereken avını zararsız hâle getirmek.
Ağzında tutarak kurnazca bir numara kullanıyor.
Bir yengeci yeterince sert sallarsanız kıskacını feda eder,
yani en leziz kısmını.
Ama bu kayıp sadece geçici.
Bir ay içinde yengecin yeni bir kıskacı çıkmış olacak.
Belki de eskisinden büyük olacak.
Kara seven bu balık için yaşam
yengeç kıskacıyla dolu hiç tükenmeyen bir büfe.
İç bölgelere gittikçe Leuser hızla dağlık bir görünüme bürünüyor.
Burada ormana erişmek çok daha zor.
Dik tepeler, Leuser'ın en çok risk altındaki canlısının
son sığınağı.
Nadiren görülebilen ve şaşırtıcı derece ufak olan
Sumatra gergedanı.
Boyu sadece bir metre kadar olsa da ağırlığı bir tonu buluyor.
Yemyeşil yaprakları ararken çalıkları ezip geçmek için mükemmel.
Bitkileri budarken yeni ağaçların büyümesi için alan açarak
ormana da fayda sağlıyorlar.
Çamurlu çukurlar kazarak gün ortasının sıcağında
serinliklerini koruyorlar.
Bir dizi komşuya da fayda sağlıyorlar.
Dolayısıyla ne kadar çok gergedan varsa tüm orman o kadar sağlıklı demek.
Oysa yasa dışı avlanma ve habitat kaybı yüzünden
yaban hayattaki sayıları bir avuç kadar kaldı.
Soylarının tükenmemesi için korucular sürekli devriye gezerek
kaçak avcıları caydırıyor ve kalan birkaç gergedanı
parkın dışındaki kapalı alana alıyorlar.
Gergedanlar artık büyük, korumalı, etrafı çitli doğal alanlarda yaşıyor.
Buralarda yürütülen üreme programıyla
nesillerinin tekrar Leuser'a taşınması…
…ve sonunda yağmur ormanlarındaki dengenin tekrar kurulması umuluyor.
Burada yaşayan canlılar arasında birçok sıra dışı ilişki var.
Hatta bazılarını daha yeni keşfediyoruz.
Leuser'ın eteklerinin iç kısımlarında
en küçük sakinlerinden biri bölgenin en büyük canlısından
bilmeden yardım alıyor.
O canlı, Sumatra fili.
Yürüdükçe yüzlerce mil uzunluğunda bir patika ağı açıyorlar.
Yoğun ormandan geçmek için türlerin çoğu bu patikalara güveniyor.
Ama sakinlerinden biri bu fillere herkesten daha çok muhtaç:
Siğil kurbağası.
Sadece bir tavuk yumurtası büyüklüğünde
ama duyuları inanılmaz derecede keskin.
Akciğerlerindeki özel boşluklar sayesinde
yaklaşan sürülerin titreşimlerini algıladıkları düşünülüyor.
Normalde yoldan çekilmesi beklenir.
Oysa üstlerine doğru gidiyor.
Doğruca ezilme bölgesine.
Ama onu çeken fillerin kendisi değil.
Kurbağanın karnı yumurta dolu
ve onları durgun bir suya bırakması gerek.
Fillerin ayak izleri de birden beliren mükemmel birer yuva.
Yumurtalarına hayata başlamak için en iyi şansı sunuyor
ve çatlamaları için orada bırakıyor.
İki hafta içinde iribaş oldular.
Ancak tam birer kurbağacık olana dek
su dolu ayak izlerindeki yaşamları
tehlike altında.
Tropik güneş bu havuzları hızla kurutabilir.
Bu yüzden su seviyesi düşerse iribaşların bu sorunu çözmesi gerekecek.
Ve dönüşüm hızlarını ikiye katlayacaklar.
Birer kurbağacık olduklarına göre artık kuruyan gölcüklerden kaçabilirler.
Tabii ezilmezlerse.
Ağaç tepelerinde risk çok daha yüksek.
Leuser'daki hayvanların çoğu buradaki yaşamda ustalaşmış.
Ama belki de hiçbiri Thomas'ın yaprak maymunu kadar
gözü pek değil.
Sadece Kuzey Sumatra'da bulunuyor, en çok 20'li gruplar hâlinde geziniyorlar.
Sürünün lideri bir erkek,
diğerleri ise dişiler ve gençler.
Yetişkinler fevkalade çevikler.
Daldan dala hızla atlıyor,
büyük boşlukları kolaylıkla aşabiliyorlar.
Ama bu iki yaşındaki bacak kaslarını henüz güçlendirememiş…
…ve büyüklerininki gibi bir öz güvenle tepelerde dolaşamıyor.
Onu her yere annesi taşıyordu…
…ama şimdi yeni bir bebeği var.
Genç yavru için dünyada kendi yolunu bulma vakti geldi.
Bugün karşısında hayatın en büyük zorluklarından biri var.
Sürü bu ağaçtaki yiyecekleri tüketti.
Artık gitmeleri gerekiyor.
Ama bu, altı metrelik dev bir boşluktan atlayacakları anlamına geliyor.
Üç katlı bir düşüş.
Tek bir hata ölümcül olabilir.
Yaşça büyük maymunlar yıllar içinde bu büyük atlayışlarda ustalaşmışlar.
En tepedeki dallara tırmanıp düşüşlerini kontrol etmek için…
…uzuvlarını hareket ettirerek atlıyorlar.
Beline tutunmuş yeni bebeğiyle bu anne bile
mesafeyi zarafetle aşıyor.
Sıra iki yaşındakinde.
Ama çok fazla.
Sürünün diğer üyeleri karşıda ziyafet çekerken…
…o mahsur kaldı.
Anne imdadına gelemiyor.
Yeterli olup olmadığını anlamanın
tek bir yolu var.
Başardı.
Yetişkinliğe varacak yolculuğunda
nicelerini yapacağı dev sıçrayışların ilki.
Fazlasıyla hak ettiği ödülü alıyor.
Yaprak maymunları gibi hayvanlar
hareket ettikçe etrafa tohum ve doğal gübre saçarak
Leuser yağmur ormanlarının sağlıklı kalabilmesine yardımcı oluyor.
Burada her türün bir önemi var.
Orman zemininin karanlık yer altı dünyasında gizlenen
bu en ufak canlısı dâhil.
Bu yapraklı gölgelikte bir avcı var,
çekiç başlı solucan.
Yassı solucanların ayırt edici şeritlere sahip bu türü
daha yeni bulundu, hatta henüz adlandırılmadı.
Bir yırtıcı olarak son derece küçük,
bir tırnak büyüklüğünde.
Ama ölümcül.
Sulu bir sümüklü böcek ya da salyangoz peşinde.
Leuser'da her yerdeler.
Büyük iştahla mikroskobik bitki ve organizmaları…
…bitki artıklarının geri dönüşümü için elzem olan mantarları yiyorlar.
Çekiç başlı solucanlar da kendi rollerini oynuyor.
Sayılarını düşük tutuyor ve yeşilliği koruyorlar.
Çekiç kafasındaki kimyasal duyargalarla
kurbanın izlerini bulmak için toprağı tadıyor.
Sümüklü böcek ve salyangozlar arkalarında gözden kaçmayacak bir salgı bırakır.
Sırtında küçük bir kabuk parçası olan
bu meraklı yaratığa yarı sümüklü böcek deniyor.
Mükemmel bir av.
Yassı solucan kurbanının etrafına dolanarak
onu yakalamak için mukus fışkırtıyor.
Av etkisiz hâle geldiğinde
toksinlerle ve mide öz sularıyla yarı sümüklü böceğe saldırarak
etini parçalıyor.
Ve nihayet gövdesinin ortasındaki ağzıyla
avını yutuyor.
Dakikalar içinde geriye sadece yarı saydam kabuğu kalıyor.
Leuser genelinde her biçim ve boyutta yırtıcı bulunmakta.
Ama belki de en önemlisi besin zincirinin en üstünde yer alıyor.
Onu bulabilmek için daha da yükseklere…
…uzaktaki kale benzeri dağın zirvesine gitmeniz gerekiyor:
Parka adını veren
Leuser Dağı.
Deniz seviyesinden tam 3352 metre yükseklikte.
Sıklıkla sislerle kaplı.
Orman bodur kalmış…
…yer yer açık bozkırlar var.
Ta aşağıdaki nemli ormanlara göre
burada hava 15 santigrata kadar daha soğuk olabiliyor.
Anca en dayanıklı bitkiler yaşayabiliyor.
Kayalara tutunarak oradaki toprağı sabitliyor.
Bu sayede erozyonu ve yağmur suyunun tutulmasını engelliyor.
Böylece yağmur suyu durmadan aşağıdaki ormanlara akıyor.
Ürkütücü bir sessizlik var.
Dağın bu kadar yukarısına çıkmayı göze alabilen birkaç hayvan var.
Munçak, bozkır bitkileriyle beslenen bir geyik.
Bilim insanları araştırma kameralarının nihayet
onları avlayan yırtıcıyı kaydedeceklerini
ve ilk defa burada filme alacaklarını umuyor.
Ama neredeyse hiç görülmüyor.
O yüzden sabır gerekli.
Nihayet…
…yüksek bir dağ otlağında
…bir Sumatra kaplanı.
Bu yetişkin erkek kayıt için bırakılan
bilimsel ekipmanı kontrol ediyor.
Arazi o kadar erişilmez ki Sumatra kaplanının davranışlarıyla ilgili
neredeyse hiç çalışma yapılmamış.
Ama bu kaplanların dağ zirvelerinde dolanırken bir yandan da
geyiklerin ve diğer hayvanların bu leziz bitki örtüsüyle
aşırı otlanmalarını önlediklerine inanılıyor.
Bu değerli görüntüler hâlâ burada olduklarını kanıtlıyor.
Parkı koruduğumuz sürece
Sumatra'nın en büyük kedisi ormanın kralı olmayı sürdürebilecek.
Leuser'ın dağlık arazisi bir miktar doğal koruma sağlasa da…
…parkın kenar bölgelerinde vahşi yaşam daha büyük risk altında.
Leuser'ın ekosistemi parkın iki katı büyüklüğünde bir alana
yayılarak genişliyor.
Çoğu koruma altında…
…ama bu ormanların arasındaki şehirler ve köylerde
milyonlarca insan yaşıyor.
Bu nedenle Leuser'daki vahşi yaşamın güvenliği için
yerel toplumların desteği çok önemli.
Leuser'ın güney sınırında ağaçlarda saklanan,
nadir görülen bir Sumatra yavaş lorisi.
İri gözleri sayesinde
neredeyse zifiri karanlıkta bile görebiliyor.
Bu annenin sadece birkaç haftalık ufak bir bebeği var…
…ama şimdiden beslenirken taşıyamayacağı kadar büyük.
Onu bırakmak riskli görünüyor.
Rakip lorisler acımasızca bölge gözetebilir.
Ayrıca buradaki orman yılan dolu.
Ama lorislerin gizli bir silahı var.
Isırıklarında ölümcül bir zehir var,
bu da onları gezegendeki tek zehirli primat kılıyor.
Bu genç yavruyu bile.
Bu yüzden anne tek başına yiyecek ararken
onu yaprakların arasına saklayabilir.
Yavaş lorislerin aşağıya inmeleri hiç alışılmadık bir durum.
Ama en sevdiği yiyeceklerden birine ulaşmak için buna mecbur.
Calliandra.
Tatlı kokan nektarı bebeğini beslemek için ihtiyacı olan
enerjiyle dolu.
Ama bu çiçekli çalılar kahve ekinlerine gölge versinler diye
çiftçiler tarafından ekilmiş.
Lorislerin insanlara yakınlığı ise onlar için sorun yaratmış.
Yasa dışı hayvan kaçakçıları
bu şirin canlıları nesillerini tüketme derecesinde avlamakta.
Ama neyse ki bu topluluk onları koruyan
yeni bir projenin parçası.
Çiftçiler lorislere dokunmadıkları sürece kahve için daha iyi bir bedel alıyorlar.
Lorisler de çiftçilere yardımcı oluyor
çünkü calliandra çiçeğini yediklerinde
polen yayıyorlar.
Şafak sökerken bebeğine dönmeli
ve annelik görevine kaldığı yerden devam etmeli.
En büyük tehditle mücadelede yerel topluluklar da yardımcı olabilir:
Ormansızlaşma.
Leuser öylesine geniş ki devriye gezmek neredeyse imkânsız.
Her saat
palm yağı üretimi için yer açmak üzere
çoğu yasa dışı olmak üzere
futbol sahasından büyük miktarda orman temizleniyor.
Bisküviden şampuana kadar
market raflarındaki ürünlerin yaklaşık %50'sinde palm yağı kullanılıyor.
Yağmur ormanlarının zenginliğine kıyasla
bu ekili alanlar cansız sayılır.
Ancak bazı topluluklar ekili alanların kaldırılması için…
…çevrecilerle çalışarak karşı bir mücadele yürütüyor.
Orman içinde birkaç kârlı meyve ağacı yetiştirme izni
ve ufak bir ödenek
onlar için teşvik oluyor ve gelecekleri için güvence sağlıyor.
Kurtarılan arazide Leuser olanca hızıyla harikalar yaratıyor.
Rüzgâr ile yakındaki sağlıklı ormandan tohumlar taşınıyor.
Mikroorganizmalar sayesinde toprak iyileşiyor.
Sadece aylar içinde eski alanı eğrelti otları ve diğer bitkiler örtecek.
Tozlayıcılar geliyor.
Memeliler ve kuşlar daha çok tohum saçıyor.
Ve dört yıl gibi kısa bir sürede
yeniden gelişen bir orman ortaya çıkıyor.
Böylece hayvanlar dönmeye başlıyor.
Sonunda dev ağaçlar büyüyecek.
Atmosferimizden daha çok karbondioksit emecek
ve oksijenle zenginleştirecekler.
Bu da hepimize fayda sağlayacak.
Bu ormanın korunmasıyla
Asya'nın en tehlikeli canlılarının hep bir yuvası olacak.
Henüz küçük olsa da bu Sumatra orangutanı ormandan alınmış
ve hayvan ticareti için satılmıştı.
Yıllarca süren tutsaklıktan sonra nihayet kurtarıldı
ve ağaç tepelerinde yine özgürce yaşaması için geri getirildi.
Artık bakması gereken başka biri var.
Henüz iki haftalık olmadı.
Öyle küçük ki avucunuza sığar.
Bu şefkatli anlar
doğadaki en yakın anne bebek bağının sadece başlangıcı.
Sekiz yıl boyunca
ona hayatta kalması için gereken her şeyi öğretecek olan
annesinin kollarında yaşayacak.
Gunung Leuser Ulusal Parkı
ve parkı çevreleyen geniş ekosistem,
eşsiz yaban hayatını korumak için
umut veren ve fırsat sunan bir yer.
Son değerli sığınakları.
Ulusal parklar en büyük başarılarımızdan biri.
Zaman içinde neredeyse dünyanın her ülkesinde
yaklaşık çeyrek milyon koruma alanı oluşturduk.
Ama giderek ısınan ve kalabalıklaşan bu dünyada
fazlasını yapmamız gerekiyor.
Yaşamın bağlı olduğu böyle daha fazla alan korunsun istiyorsak
hepimiz üstümüze düşeni yapmalıyız.
Son bakir alanların korunmasını talep edin.
Gelecek nesiller için.
Yaşadığınız yerde alanlar oluşturulması için
kampanya yürütün
ve herkesin erişebilmesinde ısrarcı olun.
Toplumlarınızı daha zekice iklim uygulamalarına zorlayın.
Ve gezegen buna bağlıymış gibi oy verin.
Kaybedecek zaman kalmadı.
Çocuklarımıza nasıl bir dünya bırakacağımız çok önemli.
Şimdi harekete geçme zamanı.
Alt yazı çevirmeni: Aslı Uygun Cheesmar