NETFLIX - SERIAL DOKUMENTALNY
Kiedy byłem dzieckiem, spędziłem kilka lat w Indonezji.
Mieszkaliśmy w małym domku i cieszyły nas proste rzeczy.
Mangowiec przed drzwiami, zapach owoców i przypraw.
Pola ryżowe, z których spoglądały na nas zabłocone pyski wołów.
Indonezja to kraj jednych z najważniejszych lasów
i ostoi bioróżnorodności na świecie.
Nie ma drugiego takiego miejsca jak Ekosystem Leuser.
Żyją tam jedne z najbardziej zagrożonych gatunków na Ziemi.
Lasy deszczowe Parku Narodowego Gunung Leuser
to dom niezliczonych roślin i zwierząt.
Każde z nich odgrywa pewną rolę.
Leuser to także ostatni bastion czterech spośród najbardziej zagrożonych gatunków.
Potężnych, nieuchwytnych tygrysów…
najmniejszych nosorożców na świecie…
wyjątkowych słoni leśnych…
i orangutanów, jednych z najinteligentniejszych człowiekowatych.
Kiedyś zwierzęta te żyły w całej Azji południowo-wschodniej,
ale z powodu wylesiania i kłusownictwa
dziś występują razem jedynie w Leuser.
Czy pozwolimy, by taki skarb zniknął na zawsze?
A może wykorzystamy ostatnią szansę, by zachować go dla dzieci i wnuków?
Udajcie się ze mną w to wyjątkowe miejsce.
GUNUNG LEUSER, INDONEZJA
Na indonezyjskiej wyspie Sumatrze mieści się ogromny las tropikalny,
a w jego sercu – Park Narodowy Gunung Leuser.
Krajobraz dominują lesiste góry
wysokie nawet na 3000 metrów.
Chronią one swych mieszkańców niczym forteca.
Ale być może największe bogactwo natury
kryje się w parnych dżunglach na nizinach.
„Orangutan” znaczy po indonezyjsku „leśny człowiek”.
W tych drzewach mieszka ich największa populacja na świecie.
Ten las należy do nich.
Jest tu kilka wielkich samców.
Duże talerze policzkowe sprawiają, że są atrakcyjniejsze dla samic.
Są niezwykle silne.
Siłą zgryzu przewyższają lwy.
Ale na horyzoncie pojawił się młody, atletyczny, ambitny samiec.
Rakus.
Nadane mu przez lokalnych naukowców imię oznacza „chciwy”.
Bo lubi jeść… praktycznie wszystko.
Liście,
korę,
owoce…
termity.
Wszystko jest w menu.
Jeśli ten smakosz będzie jadł wystarczająco dużo,
wykształci takie talerze policzkowe
jak najstarsze samce.
Ale jest jeden produkt, który pomoże mu dopiąć celu.
Owoc drzewa Neesia.
Ma rozmiar piłki do futbolu
i jest pełen dużych, smacznych nasion.
Zanim dojrzeje, jest twardy jak kamień.
Prawie nie da się do niego dobrać.
Dojrzałe owoce same się otwierają.
Ale soczyste nasiona otoczone są przez tysiące kłujących igiełek.
Aby zjeść owoc,
Rakus musi opanować najtrudniejszą umiejętność w dżungli.
Wiele orangutanów stosuje sprytny sposób na uniknięcie igiełek.
Wybierają patyk.
Potem manewrują nim niebywale zwinnymi wargami
i wciskają go do szczelin w skorupie.
Przesuwając patykiem, poluzowują nasiona
i jednocześnie zdrapują igiełki.
Owoc jest gotów do zjedzenia.
Zazwyczaj orangutany są samotnikami.
Ale sezon na owoce drzewa Neesia zdarza się rzadko.
Kiedy nadchodzi, przyciąga orangutany z całej okolicy.
Takie zgromadzenie to okazja, żeby się od siebie uczyć.
Friska to dojrzała samica,
ekspertka w przygotowywaniu owoców.
Rakus przychodzi na lekcję.
Jedzenia jest w bród, więc Friska go toleruje.
To jedyne dzikie orangutany,
u których zaobserwowano takie stosowanie narzędzi.
Rakus też chce spróbować.
Ostrożnie przygotowuje narzędzie.
I wybiera idealny owoc.
Potem czas na metodę prób i błędów.
Aż w końcu, z odrobiną wytrwałości…
Rakus zdobywa upragniony przysmak.
Im bardziej dopracuje tę niezwykłą umiejętność,
tym większy i silniejszy się stanie.
Pewnego dnia ten chciwus
może stanąć na szczycie.
Bogactwo natury w Leuser wynika po części z gleby w parku.
Jest sześć razy bardziej żyzna niż w innych lasach deszczowych regionu.
Powodem jest on.
Jeden z najbardziej aktywnych wulkanów na świecie.
Sinabung.
Przez tysiąclecia jego wybuchy przykrywały okolicę pyłem wulkanicznym.
Bogatym w minerały i substancje odżywcze.
Pył użyźnia glebę, odżywiając niezwykle złożony ekosystem dżungli.
Występują tu tysiące gatunków roślin.
To jedne z najbardziej bioróżnorodnych lasów na świecie.
Dziwidło olbrzymie.
Największa struktura kwitnąca na Ziemi.
Ma do trzech metrów wysokości.
Jak kosz do koszykówki.
Kwiat pojawia się dopiero u dziesięcioletnich roślin.
Ale jego wytwarzanie pochłania mnóstwo energii.
Kwitnienie może trwać jedynie dwie noce,
więc dziwidło ma sprytny sposób, by szybko przyciągnąć owady,
które go zapylą.
Wytwarza silny zapach.
Ale nie żadną cudowną woń.
Smród gnijącego mięsa.
Ogromny czerwony kwiat miewa nawet półtora metra,
co potęguje iluzję świeżego zwierzęcego truchła.
Gdy zapada noc, zaczyna się największe oszustwo.
Dzięki energii gromadzonej latami
dziwidło pompuje ciepło do centralnej kolumny.
Staje się gorące jak krew.
Unoszące się jak z komina ciepło niesie smród przez chłodne powietrze.
Setki padlinożernych owadów
nie mogą się temu oprzeć.
Zostają zwabione do wnętrza kielicha…
komory wypełnionej męskimi i żeńskimi narządami.
Owady szukające obiecanego gnijącego mięsa…
pokrywają się pyłkiem, który przeniosą na sobie
na inne dziwidła.
A jeśli odwiedziły już innego z tych olbrzymów,
zapylą tę roślinę.
Dziesięć lat przygotowań do dwunocnego występu.
Energia kwiatu się wyczerpała.
Maruderzy wychodzą…
a potem, w końcu,
w ledwie kilka sekund…
cała konstrukcja się wali.
Zapylenie się udało.
Rozpoczyna się kolejny dziesięcioletni cykl,
który zwieńczą nowe gigantyczne kwiaty.
Nawet w granicach równin Leuser
występują radykalnie różne krajobrazy.
Rzeki parku niosą bogatą w substancje odżywcze glebę
na wybrzeże.
Lasy spotykają się tam z Oceanem Indyjskim…
tworząc błotniste bagna namorzynowe.
Poskoczek mułowy.
Ta ryba nie jest skazana na życie w wodzie.
Bierze głęboki wdech…
i wykorzystuje płetwy wyposażone w staw ramienny,
aby się przemieszczać.
Ryba, która potrafi chodzić.
Większość życia spędza tutaj, na mokradłach.
Jego peryskopowe oczy mają soczewkę, tak jak u zwierząt lądowych.
Dzięki niej znacznie lepiej widzi poza wodą niż w niej.
Jego ulubiony przysmak to nie lada przeciwnik
o ostrych szczypcach.
Przy polowaniu poskoczek musi na nie uważać.
Może coś miększego?
Te kraby są bardzo zwinne…
zwłaszcza dla ryby wyjętej z wody.
Nareszcie. Teraz pozostaje tylko rozbroić ofiarę.
Poskoczek stosuje sprytną sztuczkę.
Kiedy mocno się go potrząśnie, krab poświęca szczypce.
Najsmaczniejszą część.
Ale strata jest tymczasowa.
W ciągu miesiąca szczypce mu odrosną.
Być może nawet większe.
Dla tej zakochanej w lądzie ryby życie to niekończący się bufet krabowy.
W głębi lądu
krajobraz Leuser szybko staje się górzysty.
Tutaj lasy są znacznie bardziej niedostępne.
Strome wzgórza stanowią schronienie najbardziej zagrożonego gatunku Leuser.
Rzadko widywanego i zaskakująco niewielkiego
nosorożca sumatrzańskiego.
Choć ma ledwie metr w kłębie, i tak waży tonę.
Dzięki temu łatwo mu tratować gęstwinę w poszukiwaniu liści.
Przycinając rośliny, nosorożce przynoszą korzyść lasom.
Robią miejsce na rozwój drzew.
Wykopują błotne bajora, które chłodzą je w południowym upale…
co pomaga wielu sąsiadom.
Im więcej nosorożców, tym zdrowszy cały las.
Kłusownictwo i utrata siedlisk zmniejszyły ich populację
do ledwie kilku dzikich okazów.
Aby ocalić je przed wyginięciem, strażnicy prowadzą patrole,
odstraszając kłusowników i przewożąc ostatnie nosorożce
do schronisk poza parkiem.
Nosorożce żyją teraz na dużych, strzeżonych wybiegach.
Program reprodukcji ma na celu reintrodukcję ich potomków do Leuser…
a z czasem przywrócenie równowagi w lesie deszczowym.
Żyjące tutaj zwierzęta łączy wiele niezwykłych relacji.
Niektóre z nich dopiero odkrywamy.
Głęboko na pogórzu Leuser
jednemu z najmniejszych mieszkańców parku nieświadomie pomaga największy…
słoń sumatrzański.
Wędrujące słonie wydeptują siatkę ścieżek
długą na setki kilometrów.
Wiele gatunków korzysta z niej, by poruszać się po gęstej dżungli.
Ale jeden mieszkaniec dżungli jest szczególnie zależny od słoni.
Żaba Limonectes.
Jest zaledwie wielkości kurzego jaja,
ale ma niezwykle czułe zmysły.
Uważa się, że wyczuwa wibracje nadciągającego stada
przy pomocy specjalnych zagłębień w płucach.
Zdawałoby się, że się odsunie.
Ale ona idzie w kierunku słoni.
Prosto do strefy zgniotu.
Ale to nie słonie ją przyciągają.
Żaba ma brzuch pełen skrzeku.
Musi go złożyć w stojącej wodzie.
Odciski nóg słonia doskonale się do tego nadają.
Żaba zapewniła skrzekowi najlepszy możliwy start
i zostawia go do wyklucia.
Za dwa tygodnie wykluwają się kijanki.
Ale dopóki nie zmienią się w małe żabki,
ich przyszłość w pełnym wody odcisku jest niepewna.
Tropikalne słońce może szybko wysuszyć kałużę.
Kiedy poziom wody spada,
kijanki muszą same wydostać się z kłopotów…
dwukrotnie przyspieszając rozwój.
Jako żaby w końcu mogą uciec z wysychającego zbiornika.
Jeśli nie dadzą się zdeptać.
W koronach drzew gra toczy się o jeszcze wyższe stawki.
Wiele gatunków w Leuser nauczyło się tu żyć.
Ale żaden nie dorównuje odwagą langurom posiwiałym.
Żyją one tylko na północnej Sumatrze w grupach do 20 osobników.
Stadu przewodzi jeden samiec.
Reszta to samice i młode.
Dorośli są niezwykle zwinni.
Potrafią śmigać po gałęziach
i z łatwością skakać na wielkie odległości.
Ale ten dwulatek dopiero buduje siłę mięśni nóg…
i nie umie skakać po drzewach z równą łatwością.
Matka wszędzie go nosiła,
ale teraz ma nowe dziecko.
Młodziak musi stanąć na własnych nogach.
Dziś stoi przed jednym z największych wyzwań w życiu.
Stado wyczerpało zapasy na tym drzewie,
więc musi ruszyć dalej.
Ale w tym celu trzeba wykonać wielki skok na ponad sześć metrów.
Są na wysokości trzech pięter.
Nawet jeden błąd może zabić.
Starsze małpy szlifowały technikę długich skoków latami.
Wspinają się na najwyższe gałęzie i wybijają się.
Ruchem kończyn kontrolują lot.
Nawet matka z nowym młodym na brzuchu
pokonuje ten dystans z gracją.
Kolej na dwulatka.
Ale to za wiele.
Reszta stada ucztuje po drugiej stronie…
a on utknął.
Mama nie może mu pomóc.
Jest tylko jeden sposób, żeby przekonać się, czy jest gotowy.
Idealnie.
To pierwszy z wielu ogromnych susów, jakie wykona na drodze ku dorosłości.
Dostaje zasłużoną nagrodę.
Zwierzęta takie jak langury
pomagają utrzymać kondycję lasów deszczowych Leuser,
roznosząc po nich nasiona i nawóz naturalny.
Tutaj każdy gatunek jest ważny.
Nawet najmniejsze,
które kryją się w mrocznym podziemiu leśnego runa.
W cienistym listowiu mieszka łowca,
płaziniec z rodzaju Bipalium.
Ten gatunek płazińca o charakterystycznych paskach
odkryto tak niedawno, że nie ma jeszcze nazwy.
Jak na drapieżnika jest niezwykle mały,
długości paznokcia.
Ale jest zabójczy.
Poluje na soczystego ślimaka.
W Leuser są one wszędzie.
Żywią się mikroskopijnymi roślinami i organizmami…
oraz grzybami odpowiedzialnymi za recykling szczątków roślin.
Tu wchodzi do gry Bipalium.
Ogranicza liczbę ślimaków, chroniąc tym samym zieleń.
Wykorzystując chemoreceptory w główce…
szuka na ziemi śladów ofiary za pomocą zmysłu smaku.
Ślimaki zostawiają za sobą niemożliwy do przegapienia szlak śluzu.
Ten interesujący ślimak ma na grzbiecie tylko zalążek muszli.
To doskonała ofiara.
Płaziniec zawija się wokół ofiary i wydziela śluz, aby ją unieruchomić.
Kiedy mu się to uda,
atakuje ślimaka toksynami i sokami trawiennymi,
rozkładając jego ciało.
Na końcu połyka go przez otwór gębowy na środku tułowia.
Po kilku minutach ze ślimaka zostaje tylko półprzezroczysta muszla.
W Leuser żyją drapieżniki wszelkich kształtów i rozmiarów.
Być może najważniejszy z nich jest na szczycie łańcucha pokarmowego.
Aby go znaleźć, trzeba się udać jeszcze wyżej…
na niedostępny niczym forteca szczyt góry,
której park zawdzięcza nazwę:
góry Leuser.
Wznoszącą się nad morze na niemal 3500 metrów górę…
często spowija mgła.
Las jest tu skarłowaciały.
Miejscami zastępują go krzewy.
Bywa tu nawet 30 stopni Celsjusza zimniej
niż w wilgotnej dżungli w dole.
Tylko najwytrzymalsze rośliny tu przetrwają.
Uczepione skał utrzymują glebę w miejscu,
zapobiegając erozji i zatrzymując wodę deszczową,
która równomiernie spłynie do położonych niżej lasów.
Panuje niepokojąca cisza.
Niewiele zwierząt zapuszcza się tak wysoko.
Mundżak, gatunek jelenia, który pasie się wśród krzewów.
Naukowcy mają nadzieję, że w końcu uda się nagrać drapieżnika,
który na nie poluje.
To byłoby pierwsze takie nagranie.
Ale łowca jest nieuchwytny.
Potrzeba więc cierpliwości.
Nareszcie…
na wysokogórskim pastwisku…
zjawia się tygrys sumatrzański.
Ten dorosły samiec ogląda sprzęt naukowców,
który ma go nagrywać.
Okolica jest tak niedostępna,
że nie istnieją prawie żadne badania na temat zachowania tych tygrysów.
Uważa się, że patrolując górskie szczyty,
tygrysy chronią delikatną roślinność przed nadmiernym wypasaniem się zwierząt.
Te cenne kadry dowodzą, że tygrysy wciąż tu występują.
Dopóki chronimy park,
największy kot Sumatry może pozostać królem dżungli.
Górzyste obszary Leuser zapewniają naturalną ochronę,
ale na granicach parku zagrożenie dla zwierząt jest większe.
Ekosystem Leuser rozciąga się na terenie dwa razy większym niż park.
Duża jego część jest chroniona…
ale miliony ludzi żyją w miastach i wioskach
pośród tych lasów.
Wsparcie lokalnych społeczności jest więc kluczowe
dla ochrony natury w Leuser.
W drzewach na południowej granicy Leuser
kryje się rzadko widywany kukang większy.
Ma ogromne oczy,
dzięki którym widzi w niemal całkowitej ciemności.
Ta samica ma ledwie kilkutygodniowe młode.
Ale jest już za duże, żeby nosić je ze sobą, kiedy je.
To ryzykowne zostawić je samo.
Broniące terytorium kukangi bywają bezwzględne.
A do tego las jest pełen węży.
Ale kukangi mają tajną broń.
Gryząc, wydzielają zabójczą toksynę.
Są jedynymi jadowitymi naczelnymi na Ziemi.
Nawet ten młodziak.
Mama może więc ukryć go w listowiu,
kiedy sama idzie się pożywić.
Kukang zapuszczający się na ziemię to niezwykle rzadki widok.
Ale matka musi to zrobić, żeby dostać się do przysmaku:
kalliandry.
Jej słodki nektar
zapewni jej energię potrzebną do karmienia dziecka.
Ale te krzewy zasadzili rolnicy,
aby zacienić uprawianą tu kawę.
A sąsiedztwo ludzi przyniosło kukangom kłopoty.
Nielegalni handlarze zwierzętami
doprowadzili te urocze stworzenia na skraj wyginięcia.
Na szczęście ta okolica bierze udział w nowym programie ochrony kukangów.
Rolnicy dostają lepszą cenę za kawę,
jeśli zostawią kukangi w spokoju.
A kukangi pomagają rolnikom,
bo kiedy zjadają kalliandrę,
zapylają ją.
Gdy zbliża się świt, matka musi wrócić do dziecka
i zabrać się do matkowania.
Lokalna ludność może też pomóc pokonać największe zagrożenie…
wylesianie.
Tak wielkiego obszaru jak Leuser nie sposób patrolować.
Co godzinę wycina się powierzchnię lasu większą niż boisko futbolowe,
często nielegalnie,
aby zrobić miejsce na uprawę oleju palmowego.
Olej palmowy wykorzystywany jest nawet w 50% produktów
na półkach supermarketów,
od ciasteczek po szampon.
Te plantacje są pozbawione życia
w porównaniu z bogactwem lasu deszczowego.
Ale niektóre społeczności angażują się w walkę z wycinką.
Współpracują z aktywistami, aby likwidować plantacje.
Niewielka dotacja i zezwolenie
na uprawę w lesie rentownych drzew owocowych
stanowi odpowiednią zachętę i pomaga chronić przyszłość lasów.
Na odzyskanych terenach Leuser szybko działa cuda.
Wiatr przynosi nasiona z pobliskich zdrowych lasów.
Mikroorganizmy leczą glebę.
Już po kilku miesiącach
byłą plantację porastają paprocie i inne rośliny.
Wprowadzają się owady zapylające.
Ssaki i ptaki rozsiewają więcej nasion.
I w zaledwie cztery lata
znowu pojawia się bujny las.
Wraz z nim wracają zwierzęta.
Z czasem wyrosną tam olbrzymie drzewa.
Będą pochłaniały z atmosfery coraz więcej dwutlenku węgla,
w zamian wzbogacając ją o tlen,
co służy nam wszystkim.
Jeśli ochronimy ten las,
najbardziej zagrożone gatunki Azji wciąż będą miały dom.
Ta samica orangutana sumatrzańskiego została zabrana z lasu jako dziecko
i nielegalnie sprzedana.
Po latach w niewoli
została uratowana i przywieziona z powrotem,
aby żyć na wolności w koronach drzew.
A teraz musi zaopiekować się dzieckiem.
Młode ma niecałe dwa tygodnie.
Jest tak małe, że zmieściłoby się w twojej dłoni.
Te czułe chwile to początek
jednej z najbliższych więzi matki z dzieckiem w przyrodzie.
Przez osiem lat
młode będzie żyło na wyciągnięcie ręki od matki,
która nauczy je wszystkiego, czego potrzeba, by przetrwać.
Park Narodowy Gunung Leuser
i rozciągający się wokół niego ekosystem
to miejsce pełne nadziei.
To także szansa na ocalenie tych wyjątkowych gatunków…
w ich ostatniej, cennej ostoi.
Parki narodowe to jedno z naszych największych osiągnięć.
Utworzyliśmy już niemal ćwierć miliona obszarów chronionych
w prawie każdym kraju świata.
Ale w coraz gorętszym i bardziej zatłoczonym świecie
musimy robić więcej.
Aby ocalić więcej dzikich terenów, od których jesteśmy zależni,
każdy musi odegrać swoją rolę.
Domagajcie się zachowania dzikich terenów
dla przyszłych pokoleń.
Gdziekolwiek mieszkacie, walczcie o nowe tereny chronione
i nalegajcie na to, by były dostępne dla wszystkich.
Walczcie o dobrą politykę klimatyczną lokalnych społeczności.
I głosujcie, jakby zależała od tego Ziemia.
Nie ma już czasu do stracenia.
Świat, który zostawiamy dzieciom, to zbyt ważna sprawa.
Trzeba działać teraz.
Napisy: Juliusz P. Braun