NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Yaklaşık 30 yıl önce Kenya'yı ilk ziyaret edişimde
buraya yabancıydım.
Burası zar zor tanıdığım merhum babamın memleketiydi.
Ama ailemle tanıştım.
Geldikleri köyü ziyaret ettim.
Nereye gitsem güzel karşılandım.
Kız kardeşimle safaride geçirdiğimiz birkaç günde başka bir şey hissettim.
Huşu.
Yukarıda engin gökyüzü, sonsuzca salınan bu Afrika çalıları
ve sanki ucu bucağı olmayan bu vahşi yaşam.
Dünyanın böyle yeniden doğuşunu görmek,
sonuçta hepimizin geldiği yeri görmek ne büyük bir lütuf.
Afrika'nın kalp atışlarını dinlemeniz için
sizi Kenya'daki özel bir parka götürmek istiyorum.
Sınırsızca uzanan bakir bir doğa,
nefes kesen bir güzellik
ve destansı ölçülerde bir vahşi yaşam.
Tsavo Ulusal Parkı.
Fillerin kral olduğu topraklar.
Ve bunu herkes biliyor.
Afrika'nın doğusunda Kenya yer alıyor.
Çok zengin çeşitlilikte bir vahşi yaşama ve nefes kesici manzaralara sahip.
Güneyinde ise Tsavo var.
Yaklaşık 116.275 kilometre.
Küçük bir ülke boyutunda ve Kenya'nın en büyük ulusal parkı.
Batıda ise arkasında unutulmaz gün batımı manzaralarıyla
Afrika'nın en yüksek dağı
Kilimanjaro.
Bu eski topraklara, lavlara
volkanik tepelere
ve ışıltılı vahalara tepeden bakıyor.
Doğuda ise uçsuz bucaksız dikenli çalılar…
…ve aralarında hayat kaynağı nehirler uzanıyor.
Nehirler boyunca Yatta platosunun karanlık seddi
ve dünyanın en uzun lav akıntısı uzanıyor.
Ne tarafa bakarsanız bakın
Tsavo'nun ikonik parlak kırmızı toprağı bu sıra dışı vahşi doğada yaşayan herkeste
bu özelliğinden bir iz bırakıyor.
Tsavo, Kenya'nın en büyük fil nüfusuna sahip.
On üç binin üzerinde fil bu muazzam tabiatta özgürce geziniyor.
Onları bulmak için nereye bakacağınızı bilmeniz gerek.
Bu genç filler
yüzmenin keyfini çıkarıp deşarj oluyorlar…
Tıpkı sıvı çikolatada yüzen senkronize yüzücüler gibi.
Aylardan nisan. Su çukurları dolu.
Altı ay ya da daha uzun bir süre tekrar yağmur yağmayabilir.
Erkekler büyüdükçe yalnız olmayı tercih ediyorlar.
Aralarından birkaçı dünya üzerinde yürüyen en büyük uzun dişli fillerden olacak.
Bu Lugard.
İsmini onu izleyen korucular verdi.
Elli yaşında bir süper "uzun dişli fil".
Kenya'nın millî hazinelerinden biri.
Her bir diş tek başına 45 kiloyu aşıyor.
Fil dünyasının bu elçilerinin çok büyük zorluklara katlanması gerekti:
Art arda gelen kuraklıklar, modern yapılaşma,
yasa dışı fil dişi ticareti için avlanma.
Bugün tüm Afrika'da sadece 30 süper uzun dişli fil olduğu sanılıyor.
Bunların üçte biri Tsavo'da.
Artık çoğu ileri yaşlara kadar yaşıyor.
Ulusal parklar korunmalarında hayati bir rol oynuyor.
Gelecek aylarda Tsavo'nun aşırı iklim şartları
burada yaşayan tüm hayvanları testten geçirecek.
Bu kurak mevsimde
sadece hızla değişen koşullara adapte olabilenler hayatta kalacak.
Bu aç boynuzgaga büyük bir kahvaltı için
çok zekice bir yöntem geliştirmiş.
Ama tek başına yapamaz.
Bir cüce firavun faresi ailesi.
Boynuzgaga gitmeye hazır
ama onların hiç acelesi yok.
Tek çare beklemek.
Bu arada firavun fareleri güne hazırlanıyor.
İşaret verilene dek hiçbir yere gitmeyecekler.
Nihayet gidiyorlar.
Aç boynuzgaga da hemen arkalarında.
Koşuşturan firavun fareleri çalılıklarda böcek arıyor.
Kaçırdıklarını ise
o kapacak
ve yemeğini kendi bulmak zorunda kalmayacak.
Firavun fareleri umursamıyor gibi.
Birlikte yiyecek aramak herkesin işine yarıyor.
Özellikle de tabiat kuruduğunda
ve gizlenecek yer olmadığında.
Boynuzgaga gözcü görevi görüyor.
Tek bir çağrıyla hepsi saklanmak için kaçışıyor.
Menüdekilerin içinde
en favorisi bu gibi.
Dev Afrika salyangozları.
Her biri 15 cm civarında.
Dünyadaki en büyük, en sulu salyangozlardan bazıları.
Hem yakalaması da kolay.
Bu salyangozlar hiçbir yere hızlı gitmezler…
…ama kırılması da zor cevizlerdir.
Bu firavun fareleri özel bir teknik geliştirmiş.
Salyangozları parçalamak için
ahşap kütükleri örs gibi kullanıyorlar.
Tsavo, bu davranışın gözlendiği birkaç yerden biri.
Boynuzgaga yemek zilini duyunca tanıyor.
Kurak iklim burada yaşamanın kolay olmadığı anlamına geliyor.
Ama yiyecek azaldıkça birlikte çalışmaları sayesinde
iki taraf da yeterli besini garantiliyor.
Bu geniş parkta kurak mevsim sertleşirken
artık en acil ihtiyaç kaynağı
su.
Tsavo'nun en çok risk altındaki tükenmekte olan hayvanlarını korumak için
uzaktaki su çukurları korucular tarafından dolduruluyor.
Akşam yaklaşırken sahne artık
bu utangaç yaratığın ortaya çıkması için uygun.
Kara gergedanlar.
Bir anne ve yavrusu.
Hassas bir gece görüş kamerasıyla
onları renkli görmemiz mümkün.
Yavrular annelerinin hareketlerini yakından izliyor.
Aralarında sıkı bir bağ var.
Gergedanlar belli bir mesafeden iyi göremezler
ancak işitme ve koku duyuları inanılmaz gelişmiştir.
Gece havasında etrafta kimlerin olduğunu dudaklarını geriye kıvırarak algılıyorlar.
Daha çok aile su içmeye geliyor.
Baskın kara gergedanlar sıklıkla bölge gözetir.
Ama içlerinden bazıları diğerlerinden daha atılgan.
Bir zamanlar burada, Tsavo'da sayıları 8.000'i buluyordu.
1970 ve 80'lerin başlarında kaçak avcılar boynuzları için
on tanesi hariç hepsini öldürdü.
O zamandan beri uygulanan üreme programıyla
popülasyon 100'ün üzerine çıkarıldı.
Genellikle yalnız yaşayan bu hayvanlar su içip sosyalleşmeye geliyor.
Anneler arkadaşlarını selamlıyor.
Yavrular oyun arkadaşları…
…ve babalarıyla buluşuyor.
Ama daha fazla erkeğin gelmesiyle atmosfer değişiyor.
Kurak mevsimde burada alışılmadık şekilde daha fazla gergedan toplanıyor.
O kadar başarıyla çoğaldılar ki
şu an bölge için rekabet artmış durumda,
ayrıca eş için.
Yavrusu olan bir anneye doğru
erkeklerden biri hamle yapıyor
ama ona net bir mesaj verdi.
Su çukuruna gelen yaşça büyük başka bir baskın erkek.
Korucular ona Atoti diyor.
Genç bir dişi.
Eşleşmek için çok genç, onunla ilgilenmiyor.
Yaşadığı hüsran düşmanlığa döndü.
Boynuzuyla arka bacaklarına saldırıp çelme takmaya çalışıyor.
Diğer dişiler ve yavrular gitme vaktinin geldiğine karar verdi.
Genç dişi ondan kaçmayı başarıyor.
Ve Atoti sakinleşiyor.
Kurak mevsim sürdükçe
parkın etrafındaki doğal su kaynaklarının çoğu
yavaş yavaş yok olacak.
Ama kuzeyde özel bir yer var, hiç değişmeyen bir vaha.
Batı Tsavo'daki platolardan yükselen
Chyulu Tepeleri'ndeki bulut ormanları.
Gözenekli, volkanik kayalardan oluşan bu tepeler yağmur suyunu emerek
yer altı kaynaklarını oluşturuyor.
Suyun aşağıdaki düzlüklere sızması 20 yıldan uzun sürüyor.
Bu düzlüklere ulaşan su…
…Mzima Su Kaynaklarına sürekli kaynak sağlıyor.
İsmi Swahili dilinde "hayat dolu" demek.
Hayat dolu, kristal berraklığındaki havuzlara
her gün topraktan
50 milyon galon su aktığı tahmin ediliyor.
İncir ağaçları vervet maymunlarına besin sunuyor.
Karakeçi balığı da aşağıda, düşen meyveleri bekliyor.
Cömert bir cennet,
herkese yetecek kadar yiyecek var.
Ama bu büyülü havuz
14 hipopotamdan oluşan bir sürüye ait.
Dev bir alfa erkek tarafından kıyasıya korunuyor.
Nefesini beş dakika kadar tutabiliyor
ve ömrünün yarıdan fazlasını su altında geçiriyor.
Genelde çamurlu gölcüklerde bulunan
bu utangaç yaratıkların kişisel yaşamları
çok nadir görülebilir.
Baba her sabah erkenden ailesini derin, serin sulara yönlendiriyor.
Hipopotamların ağırlığı bir otomobili kadar olabilir
ama su altında şaşırtıcı şekilde zarifler.
Erişkinler günün en sıcak saatlerinde uyuyor.
Gençler ise günü oynayarak geçiriyor.
Çok şamata yaptıklarında
erişkinler onları hizaya getiriyor.
Hipopotamlar olmasa buradaki yaşam çeşitliliği olmazdı
çünkü suya hayati öneme sahip bir şey katıyorlar.
Doğal bir gübre.
Bu, kristal berraklığındaki görüş için pek iyi olmayabilir…
…ama Mzima'nın ekosistemini canlı tutan
tam da bu madde.
Bitkilere besleyici ögeler katıyor
ve en taze besinlere ulaşmak için…
…hipopotamları izleyen böcek ve balıklara besin sunuyor.
Hipopotamların Mzima'daki balıklara sundukları tek besin taze gübre değil.
Bu hipopotam ağzını açarak balıkları
bu kocaman, güçlü çenesine davet ediyor.
Dişlerinin arasına sıkışmış artıkları aramakla meşguller.
Sıra dışı bir güven sergiliyorlar.
Ağızlarındaki törpüleyici kısımlarla
hipopotamların derileri,
ayak tırnakları, çatlamış ayakları, ve tüm bu önemli kısımları temizleniyor.
Pedikür ve cila karşılığında
tam öğün yemek.
Mzima Su Kaynaklarındaki küçük yeşil vaha
parkın bu köşesinde yaşayan şanslı hayvanlara su sunuyor.
Ancak çorak arazilerde dolaşanlar için
hikâye farklı.
Fillerin sahip oldukları inanılmaz hafıza
onları önceki kurak mevsimlerde besin ve su buldukları yerlere yönlendiriyor.
Ama parkın ortasında ürkütücü bir engelle karşılaşıyorlar.
Tsavo iki parça hâlinde tesis edildi:
Doğu ve Batı.
Mevcut yol ve demir yolu ile tam ortadan bölünmüş durumda.
Artık bu yoğun yol
iki park arasında geçiş yapan vahşi hayvanlar için tehlikeli bir engel.
2017'de eskisine ek olarak Kenya'nın en büyük limanı Mombasa'yı
başkent Nairobi'ye bağlayan
yeni bir demir yolu tamamlandı.
Bu dik setler ve çitler hayvanların hattı geçmelerini engelleyerek
hareketlerini kısıtlıyor.
Diğer tarafa geçebilmelerinin tek yolu özel olarak yapılmış bu alt geçitler.
Bazı fillerse engelleri aşacak kadar cesur.
Afrika boyunca alt yapı çalışmalarında patlama yaşanıyor,
bu da vahşi alanları etkiliyor.
Tsavo'nun büyüklüğü bu yüzden çok önemli.
Alternatif beslenme alanları sunacak kadar büyük.
Ancak yılın bu zamanında uzun mesafeler kateden
sadece büyük hayvanlar değil.
Aylardan temmuz, Tsavo'nun en kurak ayı.
Doğu tarafındaki susuz düzlüklerde
erkek bir kum kekliği ve eşi ailesine bakıyor.
Yerde yuvalanan kuşlar olduklarından yumurtadan yeni çıkan bu yavrular
saatler içinde ayaklanıp yürüyecek.
Yüz dereceyi bulan sıcaklık altında
gölgeli ve güvenli bir gizlenme yeri bulmalılar.
Babaları acil bir sorunla karşı karşıya.
Ya içme suyu bulacak ya da yavruları ölecek.
Başka bir kum kekliği grubuna katılıyor.
Hepsi de ümitsizce aynı şeyi arıyor.
Otuz kilometre kadar uzağa…
…âzametli Galana Nehri'ne uçuyorlar.
Kurak mevsim zorlamaya başladığında
burası hayvanlar için bir yaşam hattı.
Her yıl bu zaman kum keklikleri büyük gruplar hâlinde buraya geliyor.
Su kenarında tehditler var.
Sürüye yakın kalması, etrafı kollayan yüzlerce göz var demek.
İki yemek kaşığı kadar miktarı boğazında tutabilir
ama üç yavrusu için bu yeterli değil.
Olağanüstü numarası için
biraz daha ileri yürüyor.
İleri geri sallanarak
suyu göğüs tüylerine emiyor.
Özel olarak adapte olmuş spiral şekilleri suyu sünger gibi çekiyor.
On beş dakika doldurduktan sonra uçma vakti geldi.
Tümüyle suyla dolmuş hâlde eve uçuyor.
Kuşlar sürüden tek tek ayrılarak iniyor.
Eşini çağırıyor.
Onu susamış yavrularını sakladığı yere götürüyor hemen.
Baba imdada yetişti.
Suya hasret yavrular babalarının etrafında toplaşıp
gagalarıyla tüylerindeki kıymetli suyu sağıyorlar.
Bu çetin yolculuğu gelecek iki ay boyunca
her gün yapacak…
…ta ki yavrular suya kendileri uçacak kadar büyüyene dek.
Son zamanlarda Kenya'nın iklimi
daha az ön görülebilir ve daha uç değerlerde seyrediyor.
Kurak mevsimin en kötü zamanı
ve bitecekmiş gibi de görünmüyor.
Bazıları kalan birkaç yeşil yaprağı bulmak için bir yöntem geliştirmiş.
Gerenuk bir ısırık için parmak uçlarında uzanıyor.
Tüm hayatlarını hiç su içmeden geçirebilirler.
Lakapları zürefa ceylanı.
Diğer otlayıcıların ulaşamadığı sukulent yapraklarına ulaşmak için
akrobasiye ve uzun boyunlarına güveniyorlar.
Onlar için bile seçenekler sınırlı.
Tsavo'nun kızıl toprağı yuvarlanan toz hortumlarıyla
yukarı sürükleniyor.
Bufalo gibi büyük hayvanlar
yemek ve su bulmak için yürümeye devam etmeliler.
Sürüler birleşiyor, sayıları binin üzerinde.
Yıl boyu akan Galana Nehri'ne gidiyorlar.
Geride kalanları Tsavo'nun en berbat yırtıcıları kapacak.
Yüz yirmi yıl kadar önce eski demir yolu inşa edilirken
iki aslan bölgede dehşet yaşatmış.
"Tsavo'nun yamyamları" diye biliniyorlar.
Efsaneye göre
135 no.lu demir yolu işçilerini bir çırpıda yutmuşlar.
Gerçi gerçek rakam muhtemelen daha düşük.
Mohawk tarzlarıyla meşhurlar. Günümüz nesli de aynı özelliği paylaşıyor.
Bu görünüşün yaşadıkları alandaki kalın çalılardan geldiği düşünülüyor.
Kısa yeleler, zorlu çalılıklarda tuzaklara daha az takılıyor.
Ayrıca sıcakta serin tutuyorlar.
Ancak yılın bu zamanında en sıkı yırtıcılar bile zorlanıyor.
Sürüye ait su çukuru yapışkan bir çamur havuzuna dönmüş.
Avlarının çoğu su bulmak için buradan ayrılmış.
Bu son tortular şimdilik idare ediyor.
Doğu Tsavo'nun kurak düzlükleri boyunca
bir grup boğa fili parkın uzaktaki kuzey bölgelerine gidiyor.
Burası en vahşi ve en erişilmez bölge.
Kurak, dikenli çalılıktan doğru kayalardan oluşan milyonlarca yıllık,
uçsuz bucaksız monolitler yükseliyor.
Yıllardır izlenen bu rotalar her bir filin hafızasında kayıtlı.
Nesilden nesle aktarılmış.
Sık kullanılan bu yollar havadan görülebiliyor.
Çorak manzarayı ağ gibi örmüşler.
Büyük filler birkaç gün susuz kalabilir
ve bu sayede kurak çalılık arazi boyunca uzak mesafelere gidebilirler.
Vardıkları yerde su bulabilmek için hayatlarını riske soktular.
Ama Tiva Nehri kurumuş.
Artık sadece bir kum nehri.
Görünürde tek bir damla su yok.
Ama bu mevsimsel nehrin yanındaki doum palmiyeleri hâlâ yeşil,
demek ki bir yerlerde su var.
Yaşlı, bilge filler nasıl bulacaklarını biliyor.
Fillerin inanılmaz bir koku duyusu vardır.
Hortumlarındaki milyonlarca reseptör onları çok uzaktaki suya yönlendiriyor.
Kumun metrelerce altında gömülü olsa da yine de algılayabiliyorlar.
Ulaşmak için kazmaları gerekiyor.
Kuyular derinleştikçe yer altı suyu daha çok sızıyor.
Hortumları esnek bir kamış görevi görerek
kumlu suyu emerek çekiyor.
Görünüşe göre tortunun hortumlarında çökerek ayrışmasına izin veriyor,
sonra püskürtüyorlar.
Saf, filtre suyun keyfini çıkarıyorlar.
Kenardan izleyenlerin iştahını kabartıyor.
Suya doyduklarında izleyenlerin sırası gelmiş oluyor.
Babunlar her zaman bara ilk gelenler.
Tiva rotasında ilerleyince Bisadi şelalesi karşımıza çıkıyor.
Birkaç kıymetli gölcük haricinde kurumuş.
Ürkütücü bir sessizlik var.
Şafak sökene kadar.
Sanki tüm vadi bir büyünün etkisinde gibi.
Kırmızı gagalı quelea,
dünyanın en bol görünen yabani kuş türüdür.
Aylardan eylül.
Su kaynakları azaldıkça bu göçebe süper koloniler
milyonlarca üyesiyle burada toplanıyor.
Büyüleyici bir ritim eşliğinde
bu son su gölcüklerinden her seferinde bir gaga dolusu su içiyorlar.
Bu toplu göç, kurak mevsimin sonuna dek
çoğaldıkça çoğalacak
Su kenarında kaos yaratıyor,
su içmeye cesaret eden diğer herkesi korkutuyorlar.
Sayıları çok fazla olduğundan çevredeki ağaçların dalları kırılıyor.
Su durduğu sürece
burada tutsaklar.
Yoğun bir beklenti havası var.
Sonra bir umut ışığı.
Bu susuz manzarada baobab ağaçlarından yeşil yapraklar
ve sürüyle beyaz çiçek sarkıyor.
Havada değişim hissi var.
Bunu herkes algılayabiliyor.
Ve nihayet ekim ayı geldi.
Altı ay süren yoksunluktan sonra
yağmur…
…Batı Tsavo'nun tepeleriyle dağlarında
ve Doğu Tsavo'nun düzlüklerinde birikiyor.
Kuru ve kumlu Tiva tekrar akıyor.
Quelea'ların su içtiği Bisadi kanyonunun üstünden
çağlayarak dökülen şelale hayat buluyor.
Gelecek birkaç hafta nehir akmaya devam edecek
ve toprakları canlandıracak.
Drama yerini rahatlığa bıraktı.
Kıraç çölden, renkli cennete dönüş.
Asıl büyüleyici olan da Tsavo'daki bu aşırılıklar.
Kırmızı tozdan arınmış topraklarda
gündüz sefası çiçekli örtüsüyle tüm parkı kaplıyor.
Ve beyaz öncü kelebek fırtınası başlıyor.
Sahile doğru yolculuklarında milyonlarcası gökyüzünü kaplıyor.
Tazelenen doğayla birlikte, ailelerinin başlattığı yolculuğu
kanatlı bir bayrak yarışı misali yeni nesiller sürdürüyorlar.
Yağışlı mevsimde çiçekler arasında dans eden bu dev sürüler
parktaki verimlilik için çok önemli.
Uçtukça polen yayıyor
ve böcekle beslenenlere kolay bir öğün sunuyorlar.
Oyun oynayacak vakit var.
Ve gelecek nesli yetiştirecek.
Doğum patlaması.
Bu da kanıtlıyor ki konu vahşi yaşamda korunmaksa
boyut önemli.
Park ne kadar büyükse daha çok tür, evi olarak benimsiyor.
Gen havuzu ne kadar büyükse hayvanlar o kadar çok sağlıklı oluyor.
Son yıllarda Tsavo Ulusal Parkı'na komşu arazi sahipleri
Tsavo Koruma Alanı'nı daha da genişletmek,
koruma alanını ikiye katlamak, hayvanların parkın sınırları ötesinde
güvenle dolaşmasına olanak tanımak için güç birliği yapıyorlar.
Bu gezegende tabiatın bir geleceğinin olması,
ancak Tsavo gibi geniş vahşi yaşam alanlarını korumak
ve aynı ölçekte yeni parklar yaratmakla mümkün olabilir.
Alt yazı çevirmeni: Aslı Uygun Cheesmar