NETFLIX - SERIAL DOKUMENTALNY
Podczas pierwszej wizyty w Kenii, około 30 lat temu,
byłem tu obcy.
To był kraj mojego nieżyjącego już ojca, którego prawie nie znałem.
Ale poznałem moich krewnych. Odwiedziłem ich rodzinną wioskę.
I czułem się mile widziany.
A kiedy spędziliśmy z siostrą kilka dni na safari,
poczułem coś jeszcze.
Podziw.
Podziwiałem ogrom afrykańskiego buszu,
bezkresny błękit nieba
i niekończące się tabuny zwierząt.
To wielki dar zobaczyć świat na nowo.
Ujrzeć miejsce, z którego pochodzimy my wszyscy.
Chciałbym zabrać was do wyjątkowego parku w Kenii,
w którym można poczuć bicie serca Afryki.
To świat otwartych przestrzeni, zapierającego dech w piersi piękna
i spektakularnej natury.
Park Narodowy Tsavo.
Tutaj królują słonie.
I każdy o tym wie.
Na wschodzie Afryki leży Kenia,
kraina niezliczonych zwierząt i zapierających dech w piersi pejzaży.
Na jej południu leży Tsavo.
Ma powierzchnię prawie 14 000 kilometrów kwadratowych.
Taką samą, jak małe państwo.
To największy park narodowy w Kenii.
Na zachodzie widać niezapomniane zachody słońca
za najwyższą górą w Afryce:
Kilimandżaro.
Góruje ono nad pradawną krainą lawy, wzgórz wulkanicznych
i mieniących się w słońcu oaz.
Na wschodzie roztacza się bezkres kolczastych krzewów…
poprzecinany życiodajnymi rzekami.
Wzdłuż nich ciągnie się zacieniona ściana płaskowyżu Yatta,
jednego z najdłuższych potoków lawy na świecie.
Gdzie tylko spojrzeć,
słynna jasnoczerwona ziemia Tsavo zostawia charakterystyczny ślad
na każdym, kto żyje w tej niesamowitej dziczy.
TSAVO, KENIA
W Tsavo mieszka największa populacja słoni w Kenii.
Po tym wielkim parku wędruje ich ponad 13 tysięcy.
Aby je znaleźć, trzeba wiedzieć, gdzie szukać.
Młode samce pluskają się w wodzie, by dać upust energii.
Są jak pływacze synchroniczni w płynnej czekoladzie.
Jest kwiecień. Wodopoje są pełne wody.
Deszcze mogą nie wrócić przez pół roku lub dłużej.
Starsze samce wybierają samotność.
Być może niektóre z nich wykształcą największe ciosy na Ziemi.
To jest Lugard. Imię nadali mu strażnicy parku.
To 50-letni samiec o wyjątkowo wielkich ciosach,
jeden ze skarbów Kenii.
Każdy z jego ciosów waży ponad 50 kilogramów.
Ci ambasadorzy świata słoni musieli pokonać niewyobrażalne trudy.
Przeżyć szereg suszy, ekspansję industrialną
i nielegalne kłusownictwo dla kości słoniowej.
Uważa się, że dziś tylko 30 słoni w Afryce ma tak zwane „superciosy”.
W parku Tsavo żyje jedna trzecia z nich.
Większość dożywa podeszłego wieku.
Parki narodowe odgrywają kluczową rolę w ich ochronie.
W nadchodzących miesiącach ekstremalny klimat Tsavo
wystawi wszystkie zwierzęta na próbę.
Tylko te, które przystosowały się do zmieniających się warunków,
przetrwają porę suchą.
Ten głodny toko znalazł sprytny sposób,
by zdobyć większe śniadanie.
Ale potrzebuje pomocy.
Rodzina mangusteczek karłowatych.
Toko jest gotowy do drogi,
ale one się nie śpieszą.
Musi czekać,
aż mangusteczki załatwią poranną toaletę.
Nigdzie się nie ruszą,
dopóki nie dostaną sygnału.
W końcu ruszają.
Tuż za nimi biegnie głodny toko.
Przemykające mangusteczki wytrząsają owady z podszytu.
A to, co przegapią,
schrupie toko.
Dzięki temu nie musi sam szukać jedzenia.
Chyba nie mają nic przeciwko.
Na tym układzie korzystają wszyscy.
Zwłaszcza kiedy wszystko jest suche
i nie ma się gdzie schować.
Toko staje na czujce.
Na jego sygnał wszyscy szukają schronienia.
Z całego menu
najsmaczniejszą wydają się one.
Ślimaki Lissachatina fulica
długie nawet na 15 centymetrów.
To jedne z największych i najbardziej soczystych ślimaków.
No i łatwo je złapać.
Nigdzie za szybko nie uciekną.
Stanowią jednak twardy orzech do zgryzienia.
Mangusteczki opracowały specjalną technikę.
Używają kłód jak kowadła
i rozbijają o nie muszlę ślimaka.
Tsavo to jedno z niewielu miejsc, w których zaobserwowano tę strategię.
A toko potrafi poznać, kiedy dzwonią na obiad.
Suchy klimat sprawia, że niełatwo tu przeżyć.
Współpraca pomaga obu gatunkom się najeść,
kiedy jedzenia brakuje.
Gdy pora sucha zacieśnia pęta wokół wielkiego parku,
najpotrzebniejszym surowcem
staje się woda.
Aby chronić jeden z krytycznie zagrożonych gatunków Tsavo,
strażnicy wypełniają wodą ten niedostępny wodopój.
Gdy zapada zmierzch,
scena jest gotowa na nadejście nieśmiałego stworzenia.
Nosorożce czarne,
matka i jej młode.
Dzięki czułej kamerze filmującej w ciemności
możemy je zobaczyć w kolorze.
Młode podąża krok w krok za matką.
Łączy je silna więź.
Nosorożce kiepsko widzą z daleka,
ale mają wyśmienite słuch i węch.
Zawijają wargi, żeby wyczuć, kogo skrywają ciemności wokół nich.
Więcej rodzin przychodzi się napić.
Dominujące nosorożce czarne często są terytorialne.
Ale niektóre osobniki są bardziej zadziorne niż inne.
Kiedyś w Tsavo żyło ich około 8000.
W latach 70. i 80.
kłusownictwo pozostawiło jedynie dziesięć sztuk.
Od tego czasu program reprodukcyjny zwiększył ich liczebność do ponad 100.
Te zazwyczaj samotnicze zwierzęta przyszły się spotkać i napić.
Matki witają przyjaciółki…
młode poznają kolegów…
i ojców.
Kiedy schodzi się więcej samców, atmosfera się zmienia.
W porze suchej gromadzą się tu wyjątkowo duże liczby nosorożców.
Ich liczba wzrosła do tego stopnia,
że samce muszą rywalizować o terytorium…
i samice.
Jeden z samców dobiera się do matki z młodym,
ale odpowiedź jest jasna.
Przy wodopoju zjawia się starszy, dominujący samiec.
Strażnicy nazwali go Atoti.
Młoda samica.
Jest za młoda na gody, więc się nim nie interesuje.
Frustracja przeradza się w agresję.
Stara się unieść jej tylne nogi rogiem, aby ją przewrócić.
Inne samice i młode uznają, że czas się wynosić.
Młodej samicy udaje się uciec.
A Atoti się uspokaja.
Z biegiem pory suchej
wiele naturalnych źródeł wody w parku powoli zanika.
Ale na północy jest wyjątkowe miejsce: całoroczna oaza.
Na zachodzie Tsavo leżą wzgórza Chyulu, a na nich tak zwane chmurne lasy.
Porowate skały wulkaniczne wchłaniają wodę deszczową,
tworząc podwodne zbiorniki.
Minie ponad 20 lat, zanim woda spłynie na równiny…
gdzie wypływa ciągłym strumieniem…
w źródłach Mzima.
W suahili słowo to oznacza „żywy”.
Szacuje się, że każdego dnia 200 milionów litrów wody wypływa tu
do pełnych życia, kryształowo czystych basenów.
Figowce zapewniają pokarm kotawcom sawannowym.
A w wodzie brzany czekają na spadające owoce.
To krynica obfitości,
w której każdy może się najeść.
Ale ten magiczny basen
należy do stada 14 hipopotamów,
których zajadle broni olbrzymi samiec alfa.
Potrafi wstrzymać oddech nawet na pięć minut
i ponad połowę życia spędza pod wodą.
Zwykle żyją one w błotnistych wodach,
więc niezwykle rzadko można obejrzeć intymne życie
tych nieśmiałych stworzeń.
Z samego rana ojciec prowadzi rodzinę na głębsze, chłodniejsze wody.
Hipopotamy bywają cięższe niż duże auto,
ale pod wodą poruszają się z zaskakującym wdziękiem.
Dorośli przesypiają najgorętsze godziny.
Młodziaki cały czas się bawią.
A gdy robią się zbyt niesforne,
dorośli potrafią je ustawić.
Bez hipopotamów nie byłoby tu tak różnorodnego życia.
To one zapewniają coś niezbędnego.
Nawóz naturalny.
Nie odbierze on wodzie kryształowej przejrzystości…
ale to właśnie dzięki niemu ekosystem Mzimy rozkwita.
Zapewnia substancje odżywcze roślinom
i pożywienie owadom oraz rybom…
które podążają za hipopotamami, czekając na dostawę.
Świeże odchody to nie jedyne danie, jakie hipopotamy oferują tu rybom.
Otwierając paszczę, hipopotam zaprasza ryby
do wielkich, potężnych szczęk.
Szukają resztek, które utknęły mu między zębami.
Wykazują się nie lada zaufaniem.
Ich szorstkie otwory gębowe czyszczą też skórę hipopotama,
jego paznokcie, popękane stopy i inne ważne miejsca.
Sycący obiad w zamian za pedicure i peeling.
Mała zielona oaza w źródłach Mzima
zapewnia wodę zwierzętom mieszkającym w tym zakątku parku.
W zupełnie innej sytuacji są te, które wędrują po jego suchym centrum.
Słonie mają świetną pamięć, która prowadzi je do miejsc,
w których znalazły wodę i pokarm w poprzednich latach.
Ale na środku parku napotykają onieśmielającą przeszkodę.
Park Tsavo dzieli się na dwie części,
wschodnią i zachodnią.
Przez środek prowadzą droga oraz tory kolejowe.
To niebezpieczna bariera dla zwierząt przemieszczających się między parkami.
W roku 2017 obok starych torów wybudowano nowe.
Łączą one największy port Kenii, Mombasę, ze stolicą, Nairobi.
Strome nasypy i ogrodzenia blokują zwierzętom wstęp na tory,
ograniczając ich ruchy.
Na drugą stronę mogą dotrzeć jedynie specjalnymi tunelami.
Niektóre słonie są dość odważne, by pokonać przeszkody.
W Afryce powstają liczne inwestycje budowlane,
co odbija się na dzikich obszarach.
Dlatego rozmiar Tsavo jest tak istotny.
Park jest na tyle duży, by źródeł pożywienia było wiele.
Ale nie tylko duże zwierzęta
pokonują o tej porze roku wielkie dystanse.
Lipiec. Najsuchszy miesiąc w Tsavo.
Na spalonych równinach na wschodzie
samiec stepówki wraz z samicą wychowują dzieci.
Gniazdują na ziemi,
więc pisklęta zaczną chodzić już po kilku godzinach od narodzin.
Temperatury sięgają tu niemal 40 stopni Celsjusza,
więc młode muszą znaleźć cień i bezpieczną kryjówkę.
Ich ojciec ma pilne zadanie.
Musi znaleźć wodę pitną, inaczej pisklęta zginą.
Dołącza do stada innych stepówek
rozpaczliwie szukających tego samego.
Polecą nawet 30 kilometrów dalej…
do wielkiej rzeki Galany.
To dla zwierząt ocalenie, gdy pora sucha daje w kość.
O tej porze roku zlatują się tu ogromne liczby stepówek.
Na brzegu rzeki czyhają zagrożenia.
Warto trzymać się stada,
aby nad bezpieczeństwem czuwały setki par oczu.
Samiec może utrzymać w gardle do dwóch łyżek wody,
ale dla trzech piskląt to za mało.
Wchodzi nieco głębiej,
aby wykonać niezwykłą sztuczkę.
Kołysząc ciałem,
nasącza wodą pióra na piersi.
Dzięki specjalnemu, spiralnemu kształtowi zatrzymują one wodę niczym gąbka.
Po kwadransie tankowania wzbija się do lotu.
Wraca do domu obładowany wodą.
Jeden po drugim ptaki odłączają się od stada.
Samiec nawołuje partnerkę.
Ta prowadzi go do miejsca, w którym ukryła pisklęta.
Tata na ratunek.
Spragnione wody pisklaki tłoczą się przy ojcu
i wyłuskują dziobami cenną wodę z jego piór.
Będzie odbywał tę trudną podróż każdego dnia
przez następne dwa miesiące.
Dopóki pisklęta nie urosną na tyle, aby same mogły polecieć nad rzekę.
W ostatnich latach klimat Kenii stał się mniej przewidywalny
i bardziej skrajny.
Pora sucha jest w pełni,
a jej końca nie widać.
Niektórzy nauczyli się znajdować ostatnie zielone liście.
Gerenuk wyciąga się po przekąskę.
Przez całe życie może nigdy nie wypić wody.
Podobnie jak żyrafa
wykorzystuje zdolności akrobatyczne oraz długą szyję,
aby dosięgnąć soczystych liści, do których inni nie dostaną.
Ale nawet one wiele tu nie znajdą.
Wiry powietrzne podrywają do góry czerwony pył parku Tsavo.
Większe zwierzęta, takie jak bawoły,
muszą wędrować w poszukiwaniu jedzenia i wody.
Stada się łączą.
Ponad tysiąc osobników.
Kierują się w stronę całorocznej rzeki Galany.
Maruderami zajmą się najsłynniejsze drapieżniki Tsavo.
TSAVO - 750 KM
Kiedy ponad 120 lat temu budowano stare tory,
region terroryzowały dwa lwy…
znane jako „ludożercy z Tsavo”.
Legenda głosi,
że pożarły 135 pracowników kolei,
choć zapewne było ich o wiele mniej.
Słynęły z irokezów,
które do dziś zachowali ich potomkowie.
Uważa się, że zawdzięczają je gęstym zaroślom, w których żyją.
Krótsza grzywa rzadziej się wplątuje w cierniste chaszcze.
Daje też nieco ochłody w upale.
Ale o tej porze roku nawet najtwardszy drapieżca nie ma lekko.
Wodopój stada lwów zamienił się w błotniste bajoro.
Duża część ofiar odeszła szukać wody gdzie indziej.
Na razie te resztki im wystarczą.
Po drugiej stronie suchych równin
grupa samców słoni zmierza do odległych, północnych krańców parku.
To najbardziej dziki i niedostępny obszar.
Ogromne formacje skalne liczące sobie miliony lat
wyrastają pośród suchego, ciernistego buszu.
Każdy słoń pamiętają trasy, które przebył na przestrzeni lat…
i przekazuje wiedzę młodszym pokoleniom.
Wydeptane przez nie ścieżki są widoczne z lotu ptaka.
Tworzą sieć połączeń przez jałowy krajobraz.
Duże samce wytrzymują bez wody kilka dni,
co pozwala im pokonywać ogromne dystanse przez dotknięty suszą busz.
Postawiły wszystko na jedną kartę: że u celu znajdą wodę.
Ale rzeka Tiva wyschła.
Teraz jest tylko rzeką piasku.
Jak okiem sięgnąć, ani kropli wody.
Ale palmy wzdłuż brzegów tej rzeki okresowej wciąż są zielone,
co sugeruje, że gdzieś tu musi być woda.
A doświadczone samce wiedzą, jak ją znaleźć.
Słonie mają niezwykle czuły węch.
Miliony receptorów w trąbach
wskazują im wodę z odległości wielu kilometrów.
Słonie wyczuwają ją nawet wtedy, gdy skrywa się pod metrem piasku.
Aby się do niej dostać, muszą kopać.
Gdy studnia robi się głębsza, zaczynają ją wypełniać wody gruntowe.
Trąba służy słoniom za elastyczną słomkę.
Wciągają nią piaszczystą wodę.
Wydaje się, że czekają, aż osad opadnie w dół trąby,
i go wydmuchują.
Tak zyskują czystą, przefiltrowaną wodę.
Kuszący widok dla postronnych obserwatorów.
Kiedy słonie zaspokoją pragnienie, przychodzi kolej na widzów.
Pawiany – zawsze pierwsze przy barze.
W dole Tivy znajduje się wodospad Bisadi.
Jest suchy – z wyjątkiem kilku cennych basenów.
Panuje tu niepokojąca cisza…
dopóki nie nastanie brzask.
Jakby na cały kanion rzucono zaklęcie.
Wikłacz czerwonodzioby,
najliczniejszy dziki gatunek ptaka na świecie.
Jest wrzesień.
Gdy zapasy wody topnieją,
miliony członków wędrownych superkolonii gromadzą się tutaj.
W hipnotyzującym rytmie piją z ostatnich zbiorników wody,
łyk za łykiem.
Pod koniec pory suchej masowa migracja coraz bardziej się wzmaga.
Wywoływany przez nią chaos
odstraszy każdego, kto ośmieli się tu pić.
Od takich ilości ptaków uginają się konary pobliskich drzew.
Wikłacze są tu uwięzione
tak długo, jak długo jest tu woda.
W powietrzu czuć wyczekiwanie.
Wtem – symbol nadziei.
W spieczonym krajobrazie baobaby wypuszczają zielone listki
i ekstrawaganckie białe kwiaty.
Zanosi się na zmianę.
I wszyscy to czują.
I w końcu w październiku,
po pół roku nieobecności,
spada deszcz.
Narasta we wzgórzach i górach Tsavo Zachodniego
oraz na równinach Tsavo Wschodniego.
Sucha, piaszczysta Tiva znowu płynie.
W kanionie Bisadi, gdzie poiły się wikłacze,
wodospad ożywa.
Przez następne kilka tygodni rzeka będzie płynęła,
budząc ziemię do życia.
Dramat ustępuje miejsca uldze.
Od jałowej pustyni do barwnego raju.
To właśnie skrajności są w Tsavo tak magiczne.
Obmyte z czerwonego pyłu wilce
otulają park kwietnym dywanem.
Nadlatuje też nawałnica bielinków.
Niebo wypełnia się milionami motyli wędrujących ku wybrzeżu.
Jak w skrzydlatej sztafecie
nowe pokolenia pojawiają się ze świeżymi pędami
i podejmują podróż rozpoczętą przez rodziców.
Chmary motyli tańczących między kwiatami w porze deszczowej
są nieodzowne dla płodności parku.
Zapylają rośliny
i zapewniają łatwy posiłek owadożercom.
Jest czas na zabawę…
i na wychowanie następnego pokolenia.
Wyż demograficzny.
To żywy dowód, że w kwestii ochrony natury…
rozmiar ma znaczenie.
Im większy jest park, tym więcej gatunków w nim zamieszka.
Im większa pula genetyczna, tym zdrowsze będą zwierzęta.
W ostatnich latach właściciele ziem wokół Parku Narodowego Tsavo
połączyli siły,
aby stworzyć szerszy Obszar Chroniony Tsavo,
podwajając powierzchnię chronioną
i pozwalając zwierzętom bezpiecznie wędrować poza granicami parku.
Tylko dalej chroniąc wielkie dzikie tereny takie jak Tsavo
i tworząc nowe parki o takich rozmiarach,
zabezpieczymy przyszłość natury na tej planecie.
Napisy: Juliusz P. Braun