NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Birkaç yıl önce Michelle ve ben kızlarımızla Patagonya'yı ziyaret ettik.
Karlı dağlar ve kristal berraklığındaki göller arasında
öyle nadir bir şey gördük ki âdeta büyülendik:
El değmemiş vahşi doğa.
İnsanın etkisi gezegenin en uç köşelerine kadar yayıldı.
Ulusal parklar ise elimizde kalanları koruyabilir.
Ama gerçek bir değişiklik istiyorsak daha çok arazimizi doğaya çevirmeliyiz.
Şili Patagonyası'nda geniş alanlar tekrar yaban hayatına kazandırılıyor.
Biz gelmeden önceki doğal dengelerine
geri döndürülüyorlar.
Bu bölge hızla dünya üzerindeki en iyi korunan yerlerden birine dönüşüyor.
Şili Patagonyası inanılmaz çeşitlilikteki manzara boyunca
24 eşsiz ulusal parka ev sahipliği yapıyor.
Dünyadaki en uzun dağ dizisi And Dağları
boylu boyunca tıpkı bir omurga gibi uzanıyor.
Kalbinde de yemyeşil ormanlar
ve açık Patagonya stepleri yer alıyor.
Kıyı boyunca ise
Pasifik Okyanusu'nun o ham kuvveti.
Patagonya, ulusal parklar hakkındaki fikrimizi
tekrar tanımlıyor.
ŞİLİ PATAGONYASI
Güney Amerika'nın batı kıyısında
dünyanın en uzun ülkesi Şili yer alıyor.
Kuzeyden güneye tam 4.023 kilometrelik bir alanı kaplıyor.
Güney bölgesinde Şili Patagonyası'nın en uzak alanındaki
göz alabildiğine uzanan topraklar, tam 24 adet ulusal parka bırakılmış.
Bunlardan en meşhur olanı Torres del Paine.
Üç ikonik kulesi tüm manzarayı etkisi altına alıyor.
Park, Şili'nin sayısı giderek artan en büyük kara yırtıcılarının da evi:
Pumalar.
Bu annenin doyurması gereken dört minik boğaz var.
Avlanması gerekiyor
ve başarı şansını yükseltmek için
yavruları geride bırakmalı.
Hayatta kalmaları gizlenme ve kurnazlık becerilerine bağlı.
Guanako, evcil lamanın eski bir atası
ve pumanın başlıca avı.
Pusu kurmak için en iyi şansı doğayla harmanlanmak.
Puma av ataklarının beşte dördü başarısızlıkla sonuçlanır.
Yavrularını beslemek ve ailesini hayatta tutmak için…
…başka bir fırsat yakalamaya mecbur.
Tek besin arayan pumalar onlar değil.
Çok yakındaki genç ve yalnız bir dişi de
av peşinde.
Yüksek gözlem noktasından…
…bir sürü görüyor.
Arkaları göle dönük olduğundan kaçış seçenekleri çok sınırlı.
Kendi ağırlığının üç katı bir hayvanı alt edebilmek için
her şeyin kusursuz olması gerek.
Hırpalandı ve yaralandı, bir fırsat daha kaçmış oldu.
Anne ve yavruları bir göl kıyısında
bir guanako leşinden artakalanları buldu.
Acıkan aile kapabildiğini kapıyor.
Öldürülmüş ve kısmen gömülmüş olması
tek bir manaya gelebilir:
Bu yemek bir başkasına ait.
O yalnız dişiye ait.
Yavrular bu yabancıdan rahatsız olmuş gibi.
Ama anneleri sakin.
Bu geçen sene doğurduğu yavrusu.
Yalnız dişi, leşini geri istiyor.
Yavruların büyük kardeşleri olsa da bu, paylaşmaya razı demek değil.
Sırılsıklam olmuş erkek kardeşinin sırasını beklemesi gerekecek.
Diğerleri de geliyor…
…ve ziyafete kabul ediliyorlar.
Son zamanlara kadar pumaların yalnız yaşadığına inanılıyordu.
Bilindiği kadarıyla aslanlar ve çitalar sosyal olan yegâne kedilerdi.
Bu güçlü sosyal bağların keşfedilmesiyle
bilim insanlarının pumalarla ilgili fikirleri değişiyor.
Yapılan bu barınak sayesinde bu kediler çiftlik hayvanları için endişelenen
çiftlik sahiplerinden korunmaktalar.
Böylece alan ve avlanacak hayvan sayısında artış oldu.
Dolayısıyla rakipler arasında daha az çatışma çıkıyor.
Şu an bu park dünyadaki en yoğun puma nüfusuna sahip.
Bu heybetli hayvanların sayısı Şili'nin güneyi boyunca
yavaş yavaş yükseliyor.
Yaklaşık 482 km kuzeyde And Dağları boyunca
Patagonya Ulusal Parkı uzanıyor.
Bu park bölgenin en yeni parklarından.
Bakir görünebilir ama bugüne dek koyun otlatmak için kullanılıyordu.
Puma ve avları guanakolar burada eziyet görüyordu.
Çiftlik hayvanlarının uzaklaştırılması ve yaban hayatın korunmasıyla
bu topraklar doğal dengelerini yeniden bulmaya başladı.
Pumaların sayısı hâlâ düşük olsa da
parktaki guanakolar hızla çoğalmaya başladı.
Bu erkek de kendi payına düşeni yapmayı umuyor.
Buraya kadar dişileri etkilemeye yetecek çekicilikte,
güzel bir otlama alanı bulmaya geldi.
Sırf dişilerin olduğu bir sürü.
Birinci kalite bir otlama alanında.
Ama kocaman baskın bir erkek tarafından çoktan sahiplenildiler.
Ve bu sürü
ikisine birden dar.
Baskın olan erkek patronun kim olduğunu gösteriyor.
Bel altı vuracak kadar büyük de değil.
Genç erkek sürüden uzaklara kovalanıyor…
…nihayet mesajı alana dek.
Zaferi kazanan dişilerin yanına dönüyor…
…gel gör ki…
aralarında davetsiz bir misafir daha var.
Baskın erkek yeni rakibini göndermekle meşgulken
genç erkek sinsice geri dönüyor.
Ve bu fırsatı değerlendirerek…
…nihayet eşiyle bir araya geliyor.
Bu ulusal parkların oluşturulmasıyla
tarım arazilerindeki çitler kaldırıldı
ve böylece guanakolar daha özgürce gezindi,
gen havuzları karıştı ve güçlendi.
Yaklaşık bir yıllık hamileliğin ardından anne doğum yapıyor.
Bebek guanakonun bir an önce ayaklanması gerek.
Sadece iki hafta içinde burada
binlerce bebek guanako ilk adımını atıyor olacak.
Dişilerin hepsi aynı dönemde doğum yaparak
kalabalık olmanın verdiği güvenlikten faydalanıyorlar.
Burada sizi kimin izlediği asla belli olmaz.
Bu guanako sürüsü genişledikçe
puma popülasyonunun tekrar artması ve tabiatın iyileşmesi için gerekli
fırsatlar da çoğalacak.
Tüm dünyada bakir doğanın korunduğu
izole bölgeler hâlinde birçok ulusal park bulunuyor.
Gerçek canlılık için
hayvanların sadece korunmaya değil, ayrıca güvenle gezinebilmeye,
besin, bölge veya eş aramak için özgürce dolaşabilmeye de ihtiyacı var.
2017'den bu yana Şili,
vahşi yaşam alanlarını birbirine bağlayan bazı yamalar eklemeye çalışıyor.
Böylece ulusal parklar ile diğer koruma alanları
ve deniz parkları arasında bir ağ, bir vahşi yaşam koridoru oluşacak
ve Şili Patagonyası'nın 30 milyon dönümü aşan kısmında
bağlantı sağlanacak.
Bu ağın merkezinde Cerro Castillo Ulusal Parkı yer alıyor.
Bu park, soyu tükenmek üzereyken
şaşaalı bir dönüş yapan bir canlıyı barındırıyor:
And Kondoru.
Kondorlar leş yer.
Ölü hayvanlarla beslenirler.
Bu, atıklardan kurtulmak ve hastalıkların önlenmesi için
hayati bir görev.
Geçmişte çiftlik hayvanlarını korumak için
toprak sahiplerince avlandılar ve zehirlendiler.
Ancak artık bu büyüleyici kuşların popülasyonu
yeniden artıyor.
Bu erişilmez, ağaçlarla kaplı falezlere
yuva yapıyorlar
ve her gün yemek aramak için yüzlerce kilometre uçuyorlar.
Geride kalanlar…
…korunmasız genç yavruları.
Boyu bir yetişkin kadar büyük olsa da
bu devasa yavru sadece dokuz aylık.
Kondorlar dünyanın yüksekte uçan en büyük kuşlarıdır.
Sonunda kanat açıklığı üç metreyi aşabilir.
Ama şimdilik
sadece nasıl kullanacağını öğreniyor.
Cesareti artıyor.
Ancak ilk uçuş denemesini buradan yapmak
son derece riskli olur.
En iyisi güvenli yere dönmek.
Yapabilirse.
Ailesi geri döndü.
Nihayet kahvaltı vakti.
Ona en iyi şansı sunabilmek için her seferinde tek yavru büyütecekler.
Ama tüm bu çabalarına değmesi için
göklerde kendisi süzülmeli.
Belki de nasıl yapıldığını göstermek gerekiyor.
İşte vakti geldi.
İlk uçuşunu yapıyor.
Olsun, bu bir başlangıç.
Daha iyi.
Bu kuşlar öyle ağır ki uçmak için kanat çırpmak yetmiyor.
Havada kalmak ve uzun mesafeler uçabilmek için
rüzgârı yönetmeyi öğrenmeli.
Ailesi onu yükselen termal hava kolonlarına,
hava akımlarına yönlendiriyor.
Yavruları iki yıl kadar onlarla kalacak.
O zamana dek her gün kanat açacak
ve And'ların üzerinde süzülene kadar güçlenmeye devam edecek.
Ve 965 kilometre kuzeyde
manzara değişmeye başlıyor.
Bu bölgeye volkanlar hâkim.
Topraklarda lav izleri var.
Ve bu izler arasında balta girmemiş ormanlar uzanıyor.
En kuzey ucunda ise Conguillío Ulusal Parkı yer alıyor.
Bu park tükenmekte olan Arokarya yani maymun çıkmazı ağacının
son kalelerinden biri.
Büyüdükçe boyları 45 metreyi aşan bu devler
bir zamanlar tüm kuzey Patagonya'da alışıldık bir manzaraydı
ancak çiftlik yapmak için kesildiler
ve şu an sadece eski ağaçlıklar arasındaki ufak boşluklarda bulunuyorlar.
Maymun çıkmazı ağaçlarının gölgesinde
narin kayın ağacı ormanları uzanıyor.
Bu ormanlar dünyada başka yerde olmayan bazı hayvanların yuvası.
Pudu.
Dünyanın en küçük geyiği.
Bu benekli bebek avucunuza sığabilir.
Ve işte Kıta Amerikası'nın en minik vahşi kedisi.
Şili orman kedisi, bir ev kedisi kadar bile büyük değildir.
Valdivian Ormanı,
bu minyatür memelilerin yanı sıra
dünyanın en müthiş böceklerinden birine ev sahipliği yapıyor:
Şili geyik böceği.
İsmini erkeklerindeki o inanılmaz çatallı boynuzlardan alıyor.
Bir dişi kokusu aldı…
…ama 30 metre yukarıda,
bir kayın ağacının üst dalında.
Bu onun için bir insanın Eyfel Kulesi'ne tırmanmasından farksız.
İki kez.
Dört bir yandaki erkekler bu baştan çıkarıcı kokuyu algılayabiliyor.
Ve yarış başlıyor.
Sonunda üst dallara ulaşıyor.
Rakiplerini geçti.
Dişi artık görüş alanında.
Ama meydan okuyan biri var.
Birbirlerini ölçüyorlar.
İşte şimdi o devasa silahlar çekiliyor.
Gelmiş geçmiş tüm hayvanlar arasında gövdeye oranla en büyük silahlardan biri.
Evrimleşmişler. İyi kavramak
ve kaldırmak için.
Önce rakibi vuruyor.
Ama durumu tersine çevirerek
üstünlüğü ele geçiriyor.
Sonunda eşiyle arasında hiç engel kalmadı.
Parkta hava kararmaya başlarken
evrendeki yerimizi anımsıyoruz.
Işık kirliliğinin özenle yönetilmesi sayesinde
koruma alanlarının üstündeki göksel manzaralar
hâlâ dünyanın en karanlık manzaralarından.
Berrak bir gecede güneş sistemindeki gezegenleri…
…Samanyolu'ndaki yıldızları
ve en yakın galaksilerin uzaktan parıldayışını görebilirsiniz.
Çıplak gözle bile.
Ve karanlığın örtüsü altında
geceleri ortaya çıkan bir orman sakini evinin yenilenmesine yardım ediyor.
Yeni kamera teknolojisiyle
gece yarısı yaptığı tuhaflıkları ortaya çıkarabiliyoruz.
Monito del monte…
…yani "Dağın küçük maymunu".
Ama monito bir maymun değil. O bir keseli.
Minik olmasına rağmen…
…bu devasa ağaçların varlığı ona bağlı.
Her gece kendi ağırlığınca yiyecek yiyor.
Yaşam süresi boyunca en az 20 farklı bitki türünün
yayılmasını sağlayacak.
Meyveleri yiyerek…
…ve tohumlarını yeni yerlere düşürerek.
Şafak sökerken
uyumak için gizli yuvasına dönüyor.
Ve yalnız değil.
Bu ortak yuvalarda ilişkisi olmayan 10 adet monito
yumak hâlinde birlikte barınabiliyor.
Günün birinde "Dağın küçük maymunları" sayesinde
And Dağları'ndan Pasifik Okyanusu'na kadar
yeniden Valdivian ormanlarının uzanması
olası görünüyor.
Şili 6.437 kilometreden uzun, kıvrımlı bir Pasifik kıyı şeridine sahip.
Son buzul çağında buzullar
dağ zirvelerinden denize kadar indi.
Hareket ettikçe
Patagonya kıyılarındaki derin fiyort labirentini oydular.
Bu buz devlerinin birkaçı hâlâ nispeten ayakta.
İşte bu San Rafael Buzulu.
Her bahar bu fiyortların etrafında göksel bir şarkı yankılanır.
Bu, erkek leopar fokunun insanın aklını başından alan çağrısıdır.
Çiftleşmek üzere bu buz dağlarından faydalanmaya gelmiş.
Eş bulmak için gece gündüz şarkı söyleyecek.
Bir dizi nota ve çeşitli perdelerde sesler çıkarmak için
ustaca aşk şarkıları döktürecek.
Bu ahenkli repertuvarın parçaları
her yerden duyulabilir.
Bir dişi.
Kulağı erkeğin şarkısında.
Bu kısa üreme sezonunda
leopar fokları gece boyunca su altında şarkılar söyler.
Gece flörtleşirken yorulmuş, buz üstünde dinleniyor.
Serenat çok cezbedici.
Yaklaşıyor.
Karşısına çıkan
sözde talibi ise
aslında uyanık değil.
Bilim insanları üreme dönemi boyunca
leopar foklarının hormonlarının aşırı derecede yükseldiğine,
uyurken bile çağrı yaptıklarına inanıyor.
Güneş batmaya başlarken…
…nihayet uyanıyor.
Ve flört düetlerine başlamak için buzun altına çekiliyorlar.
Şili Patagonyası'nda toprakların neredeyse yarısı,
kıyı sularının ise beşte birinden azı korunuyor.
Şili ana karasının güney ucuna 112 kilometre mesafede
yarı arktik Diego Ramírez Adaları yer alıyor.
Patagonya'nın birkaç deniz koruma alanından biri.
Açıklarında üç okyanus birleşiyor.
Pasifik batıya…
…Atlantik doğuya
ve acımasız Güney Okyanusu ise güneye akıyor.
Dünyanın en tehlikeli denizlerinden bazılarıyla çevrili olmasına rağmen
burası hayat dolu.
Adalar yuvalanan iki milyondan fazla deniz kuşu için
güvenli bir sığınak.
Albatros kolonileri, sık pampas otları boyunca
nehirleri yarıyor.
Dünyanın sayılarında düşüş görülmeyen birkaç kolonisinden biri.
Bunun sebebi adada yırtıcı bulunmaması
ve deniz parkı içinde avlanmanın yasaklanması.
Buradaki hayvanların hepsi havadan ulaşma lüksüne sahip değil.
Güney kaya penguenleri de burada yuvalıyor.
Yavrusu olan penguen aileler aç yavruları için yemek aramak üzere
kilometrelerce yol yapacaklarından bunu sırayla yapmalıdır.
Tek seferde üç güne kadar uzak kalabilirler.
Ama yolculuklarının en tehlikeli kısmı
dönüştür.
Dalga kıyıya fırlattı.
Yine de okyanus endişelerinin en küçüğü.
Güney Amerika deniz aslanları bu sularda kol gezer.
Her balık avlamaya çıkışlarında…
…bazıları geri dönemez.
Bir anne penguen ailesine dönmek için
tehlikeyi göze alıyor.
Ama bu deniz aslanları üç kat hızlı yüzebiliyor.
Hayatta kalmak için en iyi yol…
…sudan çıkmak.
Sonunda güvende.
Belki de değil.
Kıl payı kurtuldu.
Şimdi yuvasına dönmek için zorlu bir tırmanış bekliyor.
Her penguen ebeveyn ufaklığı doyurabilmek uğruna
hayatını tehlikeye atmak zorunda kalır.
Yavruları deniz aslanlarıyla tek başlarına başa çıkabilene dek
bir altı ay daha sırayla bu yolculuğu yapacaklar.
Bu deniz parkı şu an 142 bin kilometreyi aşan
bir okyanus alanını koruyor.
Ayrıca Şili Patagonyası'nın yaban hayatı koruma koridorunu,
Antarktika'nın korunan sularına doğru gittikçe genişletiyor.
Bu park ağı şu an itibarıyla çarpıcı çeşitlilikteki manzaralar boyunca
200'ün üzerinde kuş ve memeli türünü koruyor.
Tükenmenin eşiğine gelmiş hayvanların kurtulmasına yardım ediyor.
Ama bundan fayda sağlayan sadece yaban hayatı değil.
Beklenti, gelecek 10 yılı aşan bir sürede ekoturizm yoluyla yerel ekonomiye
yüz milyonlarca dolar kazandırması.
Gezegenimizdeki her bir canlıya ise
çok daha büyük faydalar sağlayacak.
İklim değişikliğine karşı verilen savaşta
bu topraklar ve bitki örtüsü âdeta bir sünger görevi görerek
karbondioksiti emiyor.
Bölge böylece Güney Amerika'nın en büyük karbon yutaklarından biri oluyor.
Tabiata şans verirseniz karşılığını alırsınız.
Yaban hayatı ve vahşi doğa iyileşebilir
ve denge yeniden kurulabilir.
Şili Patagonyası, doğayla birlik içinde çalıştığımızda
ve ulusal parkların gerçek değerine inandığımızda
neler başarabileceğimizi gösteren ilham verici bir örnektir.
Alt yazı çevirmeni: Aslı Uygun Cheesmar