NETFLIX - SERIAL DOKUMENTALNY
Kilka lat temu Michelle i ja pojechaliśmy z córkami do Patagonii.
Pośród ośnieżonych szczytów i krystalicznych jezior
upajaliśmy się coraz rzadszym widokiem:
dziewiczą naturą.
Ludzkie wpływy rozciągnęły się na całą planetę.
Parki narodowe mogą ochronić to, co nam zostało.
Ale jeśli liczymy na prawdziwą zmianę, musimy zwrócić więcej obszarów naturze.
W Patagonii w Chile wielkim obszarom pozwala się zdziczeć.
Przywraca się im naturalną równowagę z czasu przed naszą ingerencją.
Region ten szybko staje się jednym z najbardziej chronionych na Ziemi.
W chilijskiej Patagonii leżą 24 wyjątkowe parki narodowe…
o niebywałej różnorodności krajobrazów.
Najdłuższy łańcuch górski na świecie,
Andy,
biegnie przez Patagonię niczym kręgosłup.
W jej sercu są bujne lasy
i otwarte stepy.
A wzdłuż wybrzeża
czuć potęgę Oceanu Pacyficznego.
Patagonia każe nam zrewidować wyobrażenia o tym,
czym mogą być parki narodowe.
CHILIJSKA PATAGONIA
Na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej leży Chile,
najdłuższe państwo świata.
Ciągnie się z północy na południe przez ponad 4000 kilometrów.
W południowej części leży niedostępna Patagonia,
gdzie na ogromnych obszarach ustanowiono 24 parki narodowe.
Najsłynniejszym z nich jest park Torres del Paine.
Nad jego pejzażem górują trzy słynne szczyty.
W parku kwitnie populacja największego drapieżnika lądowego w Chile,
pumy.
Ta matka ma cztery młode do wykarmienia.
Czas zapolować, a żeby zwiększyć swoje szanse,
matka musi zostawić młode same.
Ich przetrwanie zależy od jej sprytu i zdolności skradania.
Gwanako, praprzodek udomowionej lamy
i najczęstsza ofiara pumy.
Wtopienie się w krajobraz daje największe szanse na atak znienacka.
Cztery na pięć polowań pum kończą się porażką.
Matka musi szukać kolejnej szansy, żeby wykarmić młode,
więc rusza z rodziną dalej.
Ale nie tylko one szukają pożywienia.
Nieopodal młodsza, samotna samica
także prowadzi łowy.
Z wysoka…
zauważa stado.
Sąsiedztwo jeziora ogranicza drogi ucieczki.
Jeśli ma powalić zwierzę, które waży nawet trzy razy więcej,
wszystko musi grać na jej korzyść.
Zdobyła tylko siniaki. Kolejna stracona szansa.
Matka z młodymi znalazły szczątki gwanako na brzegu bajora.
Głodna rodzina nie wybrzydza.
Fakt, że gwanako było martwe i częściowo zakopane,
może oznaczać tylko jedno.
Mięso należy do kogoś innego.
Do samotnej samicy.
Młode boją się nieznajomej.
Ale matka jest spokojna.
To jej córka z zeszłorocznego miotu.
Samica odzyskuje swoje truchło.
Jest starszą siostrą kociąt, ale to nie znaczy, że chce się dzielić.
Przemoczony młodszy brat musi poczekać na swoją kolej.
Zjawiają się inni…
i zostają przyjęci na uczcie.
Do niedawna pumy uważano za samotników.
Sądzono, że lwy i gepardy to jedyne stadne wielkie koty.
Odkrycie tak silnych więzi społecznych redefiniuje nasze postrzeganie pum.
Utworzenie tego azylu ochroniło te koty przez ranczerami
obawiającymi się o swoją trzodę.
Dzięki temu pumy mają też więcej przestrzeni i jedzenia,
co zmniejsza potrzebę konfliktów między rywalami.
W parku mieszka teraz
jedna z największych populacji pum na świecie.
A liczebność tych majestatycznych zwierząt powoli rośnie na całym południu Chile.
Przenosząc się wzdłuż Andów 500 kilometrów na północ,
napotkamy Park Narodowy Patagonia.
Jest on jednym z nowszych.
Wygląda jak dziewicza głusza, ale do niedawna był to teren wypasu owiec.
Pumy i łowione przez nie gwanako były tępione.
Obecnie wywieziono stąd owce i objęto przyrodę ochroną.
Region zaczyna powracać do stanu naturalnej równowagi.
Jako że pum wciąż jest niewiele,
populacja gwanako szybko się odradza.
Ten samiec chce się do tego przyczynić.
Przybył tu w poszukiwaniu dobrych terenów na wypas,
które zrobią wrażenie na samicach.
Stado złożone tylko z samic…
pośród wyśmienitych pastwisk.
Ale ogromny, dominujący samiec znalazł je pierwszy.
A to stado jest za małe…
na nich dwóch.
Dominujący samiec szarżuje, by pokazać, kto tu rządzi.
Posuwa się nawet do ciosu poniżej pasa.
Odgania kawalera z dala od stada…
aż ten w końcu łapie aluzję.
Zwycięzca wraca do samic…
ale na miejscu
znajduje kolejnego intruza.
Gdy dominujący samiec odprowadza nowego rywala,
kawaler wkrada się z powrotem.
I wykorzystuje szansę…
w końcu znajdując partnerkę.
Gdy utworzono te parki narodowe,
ogrodzenia zostały zdemontowane,
aby zapewnić gwanako swobodę ruchu.
To pozwala im mieszać i wzmacniać pule genetyczne.
Po ciąży trwającej prawie rok
matka w końcu rodzi.
Małe gwanako musi stanąć na nogi tak szybko, jak to możliwe.
W ciągu zaledwie dwóch tygodni
swoje pierwsze kroki postawią tu tysiące młodych.
Wszystkie samice rodzą w tym samym okresie,
ponieważ w grupie jest bezpieczniej.
Tutaj nigdy nie wiadomo, kto cię obserwuje.
Wraz z rozrostem stad gwanako
wzrosną też szanse pum na odbudowanie populacji
i szanse natury na odrodzenie.
Wiele parków narodowych na świecie
stanowi izolowane enklawy chronionej przyrody.
Ale aby rozkwitnąć,
zwierzęta potrzebują też możliwości bezpiecznej wędrówki.
Swobody ruchu w poszukiwaniu pożywienia, terytorium lub partnera.
Od roku 2017
Chile prowadzi prace nad połączeniem mozaiki dzikich obszarów.
Komunikuje parki narodowe z rezerwatami i parkami morskimi,
aby stworzyć sieć połączeń, korytarz chronionej przyrody,
który skomunikuje w Patagonii tereny o powierzchni 12 milionów hektarów.
W centrum tej sieci leży Park Narodowy Cerro Castillo.
Mieszka tam niegdyś zagrożony gatunek,
który dziś dokonuje wielkiego powrotu…
kondor wielki.
Kondory to padlinożercy.
Żywią się martwymi zwierzętami.
Pełnią niezbędną funkcję: likwidują odpady i zapobiegają chorobom.
Dawniej właściciele ziemscy polowali na nie i je truli,
aby chronić trzodę.
Teraz populacja tych wspaniałych ptaków
znowu rośnie.
Gniazdują na niedostępnych, zalesionych klifach.
Codziennie pokonują setki kilometrów w poszukiwaniu jedzenia…
pozostawiając…
bezbronne pisklęta.
Jest niemal wielkości dorosłego ptaka,
ale to ogromne pisklę ma tylko dziewięć miesięcy.
Kondory to największe na świecie ptaki szybujące.
Jego rozpiętość skrzydeł może kiedyś osiągnąć trzy metry.
Ale na razie
pisklak uczy się ich używać.
Nabiera odwagi.
Ale pierwsza próba lotu z tego miejsca byłaby niezwykle ryzykowna.
Lepiej się wycofać.
Jeśli mu się uda.
Rodzice wracają.
I nareszcie czas na śniadanie.
Aby dać dziecku jak najlepszą opiekę, wychowują tylko jedno pisklę naraz.
Ale jeśli ich starania mają się opłacić, młode musi samo wzbić się do lotu.
Może trzeba mu pokazać, jak to się robi.
Przyszedł czas…
na jego pierwszy lot.
Na początek może być.
Teraz lepiej.
Kondory są tak ciężkie, że nie wystarczy machać skrzydłami.
Aby przelatywać wielkie odległości,
pisklę musi się nauczyć wykorzystywać wiatr.
Rodzice prowadzą go do prądów powietrznych i kominów termicznych.
Pisklę zostanie z nimi nawet przez dwa lata.
Do tego czasu codziennie będzie ćwiczył,
rosnąc w siłę,
aż sam będzie w stanie szybować ponad Andami.
Tysiąc kilometrów na północ
krajobraz zaczyna się zmieniać.
Tutaj dominują wulkany.
Znaczą okolicę potokami lawy…
między którymi rosną prastare lasy.
Na północnym krańcu regionu leży Park Narodowy Conguillío,
jeden z ostatnich bastionów zagrożonej araukarii
zwanej igławą chilijską.
Dorasta ona do ponad 50 metrów wysokości.
Kiedyś olbrzymy te stanowiły częsty widok na całej północy Patagonii.
Były jednak wycinane, aby zrobić miejsce pod uprawę.
Dziś występują tylko na małych połaciach wiekowych lasów.
W cieniu araukarii rosną delikatne lasy bukanowe.
Mieszkają tu zwierzęta, które można spotkać tylko tutaj.
Oto pudu…
najmniejsze sarny na świecie.
Nakrapiane dziecko zmieściłoby się w dłoni.
Są tu też najmniejsze dzikie koty w Amerykach.
Kodkody nie dorównują rozmiarem nawet kotom domowym.
Obok tych miniaturowych ssaków
w lesie waldiwijskim żyje też
jeden z najbardziej imponujących owadów na świecie…
jelonek Darwina.
Nazwę zawdzięcza on niezwykłym, przypominającym poroże żuwaczkom samców.
Ten właśnie poczuł zapach samicy.
Ale ona jest 30 metrów wyżej, w koronie bukana.
To tak, jak gdyby człowiek miał się wdrapać na wieżę Eiffla.
Dwa razy.
Jej kuszący zapach samce wyczuwają z daleka.
Wyścig czas zacząć.
W końcu dociera na szczyt
przed konkurentami…
a samica jest w zasięgu wzroku.
Ale pojawia się rywal.
Mierzą się wzrokiem.
Teraz przydaje się ogromna broń.
To jedna z największych broni w stosunku do rozmiaru ciała u zwierząt.
Wyewoluowały, aby chwytać…
i podnosić.
Przeciwnik uderza pierwszy.
Ale sytuacja się odwraca
i teraz to on jest górą.
Nareszcie nic nie stoi pomiędzy nim a partnerką.
Gdy zapada zmierzch,
park przypomina nam nasze miejsce we wszechświecie.
Dzięki nadzorowi zanieczyszczenia światłem
niebo nad rezerwatami pozostało jednym z najczarniejszych na Ziemi.
W bezchmurną noc można dostrzec planety Układu Słonecznego…
gwiazdy Drogi Mlecznej…
i odległą poświatę najbliższych sąsiednich galaktyk.
Nawet gołym okiem.
A pod osłoną nocy
jeden nocny mieszkaniec lasu pomaga domowi się regenerować.
Dzięki nowoczesnym kamerom
możemy ujawnić jego nocne szaleństwa.
Torbik bambusowy…
po hiszpańsku: „górska małpka”.
Ale torbik nie jest małpą. Jest torbaczem.
A choć jest malutki…
te ogromne drzewa na nim polegają.
Co noc je tyle jedzenia, ile waży.
W ciągu życia pomoże rozsiać przynajmniej 20 różnych gatunków roślin,
jedząc owoce…
i upuszczając nasiona w innym miejscu.
Gdy zaczyna wstawać świt,
torbik wraca do ukrytej nory i idzie spać.
Nie jest tu sam.
We wspólnych norach może razem spać nawet dziesięć niespokrewnionych torbików.
Z pomocą tych „górskich małpek”
ogromny las waldiwijski
może znowu rozpościerać się od Andów
po Ocean Pacyficzny.
Chile ma prawie 6500 kilometrów krętej linii brzegowej na Pacyfiku.
Podczas ostatniego zlodowacenia lodowce płynęły
ze szczytów gór aż do morza.
Ich ruchy
wyrzeźbiły patagoński labirynt głębokich fiordów na wybrzeżu.
Niewiele z tych mas lodu przetrwało do dziś.
To jest lodowiec San Rafael.
Każdej wiosny po fiordzie niesie się eteryczna pieśń.
To upiorne wołanie samca lamparta morskiego.
Chce wykorzystać kry lodowe, aby się rozmnażać.
Będzie śpiewał dzień i noc, żeby przyciągnąć samicę,
zręcznie komponując serenady,
tak aby zawrzeć w nich różne nuty i tony.
Fragmenty jego melodyjnego repertuaru
słychać z dużych odległości.
Samica…
słyszy pieśń samca.
Podczas krótkiego sezonu godowego
lamparty morskie śpiewają pod wodą przez całą noc.
Wyczerpana nocnymi zalotami samica odpoczywa na lodzie.
Ale serenada jest kusząca.
Podpływa.
Ale okazuje się,
że jej niedoszły amant
jest pogrążony we śnie.
Naukowcy uważają, że w okresie godowym
lamparty morskie mają tak wysokie poziomy hormonów,
że śpiewają nawet przez sen.
Gdy słońce zaczyna się chować…
samiec w końcu się budzi.
Udają się pod lód, aby rozpocząć godowy duet.
Ochrona obejmuje prawie połowę terenów lądowych Patagonii,
ale mniej niż jedną piątą jej wód przybrzeżnych.
Sto kilometrów od południowego krańca kontynentalnego Chile
leżą subantarktyczne Wyspy Diega Ramíreza,
jeden z niewielu morskich rezerwatów Patagonii.
U ich brzegów spotykają się trzy oceany.
Pacyfik na zachodzie…
Atlantyk na wschodzie…
i brutalny Ocean Południowy na południu.
Mimo że otaczają je tak zdradliwe wody,
wyspy tętnią życiem.
Dają one bezpieczne schronienie ponad dwu milionom gniazdujących ptaków.
Kolonie albatrosów drążą rzeki w gąszczu traw.
To jedna z niewielu kolonii albatrosów, której liczebność nie maleje.
To zasługa braku drapieżników na wyspie
oraz zakazu rybołówstwa w parku morskim.
Nie wszystkie żyjące tu zwierzęta mogą przybyć drogą powietrzną.
Gniazdują tu także pingwiny skalne.
Pingwini rodzice muszą na zmianę podróżować setki kilometrów
w poszukiwaniu jedzenia dla głodnych piskląt.
Mogą być nieobecni nawet przez trzy dni.
Ale najniebezpieczniejszy…
jest powrót.
Fale wyrzucają pingwiny na brzeg.
Ale ocean to najmniejsze z ich zmartwień.
Wody te patrolują uchatki patagońskie.
W każdej grupie wracającej z połowu…
będą straty.
Pingwinia matka walczy o życie,
powracając do rodziny.
Ale uchatki pływają trzy razy szybciej.
Jej jedyną nadzieją…
jest wyjście na ląd.
Nareszcie bezpieczna.
A może nie.
O mały włos.
Teraz czeka ją wyczerpująca wspinaczka do gniazda.
Aby wykarmić pisklę,
każdy pingwini rodzic musi narażać życie.
Będą na zmianę wyruszać w tę podróż jeszcze przez sześć miesięcy,
aż pisklę samo będzie w stanie uciec przed uchatkami.
Ten park morski chroni dziś
ponad 140 tysięcy kilometrów kwadratowych oceanu…
i rozciąga patagoński korytarz ochrony zwierząt
aż do chronionych wód Antarktydy.
Ta sieć parków chroni teraz ponad 200 gatunków ptaków i ssaków
w zadziwiająco różnych krajobrazach.
Pomaga uratować gatunki znajdujące się na skraju wyginięcia.
Ale nie tylko zwierzęta na tym korzystają.
Zyski z ekoturystyki dla lokalnej ekonomii mają w najbliższej dekadzie
wynieść setki milionów dolarów.
A jeszcze większe będą korzyści
dla każdej istoty żyjącej na Ziemi.
W walce ze zmianą klimatu
te ziemie i roślinność działają jak gąbka,
pochłaniając dwutlenek węgla.
Niewiele regionów w Ameryce Południowej robi to równie efektywnie.
Wystarczy dać naturze szansę, a ona powróci.
Dzikie tereny i zwierzęta mogą się odrodzić,
a równowaga może powrócić.
Patagonia w Chile stanowi inspirujący przykład tego,
co możemy osiągnąć, kiedy współpracujemy z naturą
i wierzymy w prawdziwą wartość naszych parków narodowych.
Napisy: Juliusz P. Braun