NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Hanauma Koyu dünyada en sevdiğim yerlerden biridir.
Ben Hawai'de büyüdüm. Burası evimin arka bahçesi sayılırdı.
Doğal yaşama olan sevgim burada başladı.
Ben büyürken vahşi yaşam ve günlük yaşam alanları
birbiriyle özdeşti,
hayatlarımızın elzem parçalarıydılar.
Çocuklarım ve torunlarım için dünyadaki vahşi alanların
varlıklarını koruyacaklarından emin olmak istiyorum.
Gezegenimizin en harika ulusal parkları ve yaban hayatına bir övgü olan,
ortak mirasımızın doğal harikalarına uzanan bu yolculukta
siz de bana katılın.
MUCİZEVİ BİR DÜNYA
Annem anlatırdı, hamileyken buraya gelip oturur,
okyanusun sesini dinler
ve dalgaların mercan resiflerine çarpışını seyredermiş.
"Sakinliğinin sebebi bu" der, bana takılırdı.
Daha dünyaya bile gelmeden burada çok vakit geçirmişim.
Altı yaşındayken Hanauma Koyu da
sayıları giderek artan koruma altındaki vahşi alanlara katıldı.
İlk baştaki bakir doğayı zevk için koruma altına alma arzusu,
bu alanların gelecek nesillere aktarılmasını hedefleyen
dünya çapında bir harekete dönüştü.
Bu alanlar, günlük hayatın yüklerinden kaçtığımız,
çocuklarımıza ilham veren alanlardır.
Bu alanlar, tehlike altındaki türlerin sığınağı…
…ve bilimsel araştırmaların yuvasıdır.
Dünyadaki yaşamın o muazzam düzenini beslemekle kalmaz,
ayrıca iklimimizi dengeler,
havamızı temizler,
suyumuzu arındırırlar.
İnsanlık, bu vahşi alanları ilk korumaya başladığında
ne kadar önem kazanacaklarını bilmiyordu.
Oysa günümüzde bu alanlar
bakir doğa ve yaban hayatının ayakta kalan son kalelerinden.
Bazıları öyle uzakta ki sırlarını
yeni yeni açığa çıkarmaya başladık.
Örneğin Afrika'nın batı kıyısında yer alan Gabon'daki Loango Ulusal Parkı.
Tropik orman hayvanlarının cenneti.
Buradaki canlıların birçoğu aynı yere doğru çekiliyorlar.
Plaja.
Uçsuz bucaksız Kongo Yağmur Ormanlarının Atlantik Okyanusu ile buluştuğu
son yerlerden biri.
Bufalolar,
deniz tuzuyla kaplı bu bitki örtüsüyle besleniyorlar.
Bu, yağmur ormanlarında zor bulunan bir mineral.
Bir ırmak domuzu.
Canı taze deniz ürünü istiyor.
Afrika orman filleri plaja gelerek dev deniz canlılarının arasına karışıyor.
Bu bir tonluk deri sırtlı deniz kaplumbağası gibi.
Aralarında bir canlı var ki
deniz kenarının tüm nimetlerinden nasıl faydalanacağını çoktan keşfetmiş.
Gündüzleri hipopotamlar kendilerini lagünün tatlı sularına bırakıyor.
Güneşten kaçıyorlar.
Akşam yaklaşınca
genelde iç bölgelere, favori otlaklarına gidiyorlar.
Bu arkadaş hariç.
Onun başka fikirleri var.
Doğru sörf yapmaya!
Üç tonluk gövdesi tuzlu suda hafifliyor.
Dalgalar parazitleri temizliyor,
gün boyu oluşan sıyrık ve çürüklerin acısını azaltıyor.
Atlantik Okyanusu'nda hipopotamları başka hiçbir yerde göremezsiniz.
Ama buraya sırf dalmaya gelmiyor.
Asıl dalgaların peşinde.
Kabaran okyanusla kuzeye, kıyıdan yukarı sürükleniyor.
Akşam yemeği için favori yerine ulaşana dek.
Artık iştahı da açıldı, tüm geceyi otlayarak geçirecek.
Kıyı boyunca güneş batarken diğer hipopotamlar da aynısını yapacaklar.
Dalgalarla oynamak için lagünlerini terk edecekler.
Loango'nun sörfçü hipopotamları.
Bu da gösteriyor ki
doğal yaşam bizi şaşırtmaya devam edebiliyor,
tabii gelişmesine izin verdiğimiz sürece.
Doğanın son kaleleri
sıklıkla ulaşılması zor alanlarda yer alır
bu nedenle ulusal parklar konik hayvanlar,
nadir ve sıra dışı canlılar için
önemli ve değerli sığınaklardır.
Afrika'nın diğer ucunda, Madagaskar adasında ise
Tsingy de Bemaraha Ulusal Parkı yer alıyor.
Geçit vermez bu taştan kale sayesinde
dünyada başka hiçbir yerde bulunmayan bazı türler ortaya çıkmış.
Bir kaya iguanası.
Daha yeni keşfedildi ve daha önce hiç filme alınmadı.
Uzun parmakları ve pençeleri sayesinde dik kaya yüzeyini kavrayabiliyor.
Bu yükseltileri çevreleyen orman,
Tsingy'ye has nadir canlıların evi.
Parkın en zor bulunan sakini de dâhil.
Decken sifakası.
Tehlike altındaki bu lemurların çoğu bu parkı yuvası edinmiş.
Çoğu primat gibi zamanlarının çoğunu ağaçların güvenliğinde geçiriyorlar.
Bu küçük grubun yeni bir sorumluluğu var.
Sadece sekiz haftalık, yakında dayanıklılığı bir testten geçecek.
Bu yüzden annesi ona bolca cesaret veriyor.
Ondan ayrılıp yeni dünyasını keşfetmesi için…
…ona öz güven kazandırıyor.
Parktaki yaşam için
en iyisi tırmanma ve zıplama eğitimi.
Zamanla tek sıçrayışta dokuz metre mesafe katedebilecek.
O zamana kadar bebek adımlarıyla ilerlemeli.
Bunaltıcı güneş onu yıldırmıyor olabilir
ama diğerleri gölgede dinlenerek
enerjilerini saklıyor.
Sezonun en kurak zamanı.
Sifakalar gıda ve su için çoğunlukla yapraklara muhtaçlar.
Ama ormanın kendilerine düşen alanında kaynaklar tükenmekte.
Yegâne tatlı su kaynağı sivri kayaların arasına dağılmış olan
küçük, gölgeli koruma alanlarında.
Dişiler kararı verdi, artık harekete geçme vakti.
Hayatla aralarında sarp ve jilet gibi keskin kulelerle dolu
bir labirent var.
Aşağıda içi boş yarıklar görünüyor.
Bebek tüm gücüyle annesine sıkı sıkı tutunmalı.
Onun ağırlığı da eklenince her hamlesinin nokta atışı bir hassasiyette olması gerek.
Tek bir yanlış adım ölümcül sonuçlar doğurabilir.
Bu bir labirent
ama bildikleri gizli bir rota var.
Bir gün o da öğrenecek
ama şimdilik tek yapması gereken
sıkıca tutunmak.
Usta avcılar korunmasız kayaları kolaçan ediyor.
Daha fazla açıkta kalmamalılar.
Anne son bir atak yapıyor…
…ve güvenle yaklaşıyor…
…ta ki…
…kayalar arasına gizlenmiş koruma alanına varana dek.
Leziz yapraklarla dolu.
Destansı ve yorucu bir yolculuk.
Gelecek yıllarda çok kez tekrarlayacağı bir yolculuk.
Ulusal park ne kadar izole ise
yaşayan canlılar o kadar sıra dışı
ve davranışları da o kadar olağanüstüdür.
Bu nedenle adaların korunması özellikle önem arz eder.
Japonya'nın güneyindeki bu ada gibi.
Yakuşima Ulusal Parkı'na ve eski bir ormana ev sahipliği yapıyor.
Yosunlar zemini halı gibi kaplamış.
İncir ve banyan ağaçları
tüm tabiata kök salıyor.
Bazıları bin yıldan eski olan
dev Japon sedir ağaçları
yukarıya doğru uzanıyor.
Bu izolasyon buradaki canlıları şekillendirmiş.
Adalarda yaşayanların çoğu ana karadaki kuzenlerinden daha küçük.
Bu sika geyiği sadece 91 cm boyunda.
Çürümüş yapraklar karnını doyursa da
çok leziz oldukları söylenemez.
Tatlı düşkünlüğüne çare olmuyor.
Yukarıdaki meyve ve tanelere ulaşabilseydi keşke.
Ama Yakuşima rüzgârla düşen meyvelerle dolu.
Sadece yerlerini bilmeniz gerek.
Japon şebekleri.
İşte bulmayı umut ettiği tayfa.
Şimdi sadece sabırlı olmalı.
Ormanın en tatlı yemeklerine ulaşmanın yolu
şebeklerden geçer.
Derler ya, iyi şeyler bekleyeni bulur.
Bu maymunların ne pasaklı beslendiklerini
tüm geyikler biliyor.
Düşürdükleri yiyecekler şeker dolu.
Ama miktar sınırlı.
Geyikler hâlâ fırsat varken ziyafetin tadını çıkarıyor.
Şaşkın bir erkek geyik mükemmel bir eğlence hâline geliyor.
Meğer bedava yemek diye bir şey yokmuş.
Karınlarını doyurmanın karşılığında
geyikle keyif gezisine çıkıyorlar.
Dostları yanında tutmak iyidir.
Ama burası kesinlikle son durak.
Ulusal parklarımız vahşi yaşama yemek ve sığınak sunmaktan
çok daha fazlasını yapıyor.
Bakir doğayı korumanın faydalarını hâlâ keşfetmeye devam ediyoruz.
1872'de
ABD'nin batısındaki Yellowstone
dünyanın ilk ulusal parkı ilan edildi.
Rocky Dağları'nda 8987 hektarlık vahşi yaşam alanı.
Jeolojik açıdan aktif
ve göz alıcı.
48 eyaletteki en büyük vahşi yaşam konsantrasyonu
burada yer alıyor.
Amerika'nın en harika fikirlerinden biri.
İnsanların faydası ve zevki için tesis edildi.
Öyle çok tutuldu ki küresel bir hareketin fitilini ateşledi.
Günümüzde toprakların %15'i
ve okyanuslarımızın neredeyse %8'i koruma altında.
Çoğu benim ömrüm içinde gerçekleşti.
Bizler artık son kalan bu vahşi yaşam alanlarının gerçek değerini
ve bu parklarımızda yaşananların hepimizi birden etkilediğini anlıyoruz.
Örneğin yağmur ormanları.
Karadaki yaşamın yarıdan fazlasına ev sahipliği yapıyorlar.
Bu biyoçeşitliliği korumanın neden önemli olduğundan emin değilseniz
şunu düşünün: Tüm ilaçlarımızın dörtte biri
yağmur ormanlarından elde ediliyor.
Hâlâ gözümüzün önünde saklanan yeni tıbbi gelişmeleri
keşfetmeye devam ediyoruz.
Kosta Rika'da Manuel Antonio Ulusal Parkı'nda
tanıdık yüzler bile bizi şaşırtabiliyor.
Üç parmaklı bir tembel hayvan güneşin tadını çıkarıyor.
En yavaş metabolizmaya sahip memeli bu yüzden enerjisini boşa harcayamaz.
Ama çok aç.
Neyse ki fazla uzaklaşması gerekmiyor.
Tek bir yaprağı sindirmek madem bir ay sürebiliyor,
doğru olanı aramak yerinde olabilir.
Tüm tembel hayvanlar gibi görmekte zorlandığından
en iyi yaprakları koklayarak buluyor.
Eski olanları pas geçiyor.
Mükemmel olanı bulana dek.
Ama akşam yemeğinin beklemesi gerekecek.
Yağmurla üşüyor.
Maymunların aksine
hızlı hareket ederek ısınamıyor.
Ama yağmur ormanı muhteşem numarasını yapmak üzere
en ideal şezlongu sunuyor.
Renk değiştirerek canlı bir yeşile dönüyor.
Şu ana kadar sadece tembel hayvanlarda görülen yosunlar
ona eşsiz bir renk kazandırıyor.
Hepsi bu kadar da değil.
Kürkünde yaşayan koca bir mikro krallık var.
En az 80 tür burayı evi benimsemiş.
Erişkinliklerini yumuşak konaklarında geçiren
tembel hayvan güveleri dâhil.
Güneş ışığıyla ısınmış, kalın, nemli mükemmel kürk karışımı
içindeki küçük dünya için çok uygun.
Bu nedenle bilim insanları bu tembel hayvanın
hepimize fayda sağlayabileceğine inanıyor.
Minik bir ilaç fabrikası gibi.
Kürkündeki mantar, kanser, sıtma,
ve antibiyotiğe dirençli bakterilerle savaşma potansiyeline sahip
bazı kimyasallar üretiyor.
Onu ve yaşadığı yağmur ormanını koruyabilirsek
bu uykucu tembel hayvan hepimizi birden kurtarabilir.
Parklarımızı ve tüm sakinlerini korumak için
sınırları ötesindeki toprakların ve suyun sağlığını da korumalıyız.
Çünkü korunan her bakir alan, ne kadar uzak olursa olsun,
dış dünyayla şu yollarla bağlantılıdır:
Rüzgâr,
su
ve yaban hayattaki hareketler.
Avustralya'nın kuzey kıyısı üzerinde
sürüler hâlinde çeyrek milyon saksağan kazı…
…Kakadu Ulusal Parkı'na doğru yola koyulmuş.
Her şeyin kaderinin suyun hareketine göre şekillendiği
sulak alanlar, nehirler, akmaz göllerle dolu bir manzara.
Kurak mevsimde kazlar
çamurlu sığlık alanlarda açığa çıkan su kestaneleri ile midelerini doldurur.
Ama birinin yüzüne gülen şans, diğeri için tehlike demek olabilir.
Tuzlu su timsahları,
dünyanın en büyük sürüngenleridir.
Kurak mevsim bu yırtıcılar için çok tehlikeli bir zamandır.
Derin sulara ulaşmaya çalışan dört buçuk metrelik bir erkek,
rakibinin alanından geçmek zorunda.
Ama kumar oynamaya değer.
Zamanında hareket etmeyen timsahların kuruyan çamura saplanma riski var.
Ancak Kakadu'yu denize bağlayan nehir sistemine ulaşmayı başarıyor.
Artık hedefine hızla yaklaşmaya başladı.
Her zamanki avını pas geçiyor.
Gittiği yerde daha iyi seçenekler var.
Cahill's Geçidi,
sadece yılın en yüksek gelgitiyle
su altında kalan bir yol.
Mükemmel bir zamanlama yaptı.
Nehir yükselirken denizden gelen tekir balıkları
geçidi aşmak için tek şanslarını kullanarak
nehrin yukarısına, yumurtlama alanlarına doğru ilerliyorlar.
Timsahlar bunun farkında ki…
…dünyadaki tuzlu su timsahlarının
en kalabalık toplaşması yaşanıyor.
Ama su öyle çalkantılı ki balıkları göremiyor.
Bu yüzden bacaklarını açıyor
ve parmaklarını doğrultuyor.
Pulları basınç sensörleriyle kaplı.
Vücudunu açarak
avının hareketini daha doğru tespit edebiliyor.
İçgüdülerini dinleyen tekir balığı geri gelmeyecek.
Bu eski yırtıcılar,
hayvan krallığı içinde ısırığı en güçlü olanlar.
Gelgitten sadece bir saat sonra…
…her şey bitiyor.
Yalnız yaşamına,
korunaklı parkın avantajlarına
ve Kakadu'nun ötesindeki denizlerden gelen zengin mahsullere geri dönüyor.
Avustralya'nın Büyük Set Resifi.
İki bin kilometreyi aşan resifler, atoller ve adalar.
Dünyanın en büyük mercan kayalığı sistemi.
Çoğu deniz parkı olarak koruma altında.
Yüzeyden aşağıda
tam bir yaşam ve çeşit bolluğu var.
Çok yoğun bir su altı metropolü.
Mercanlar okyanusun sadece yüzde birini oluştursalar da
tüm deniz yaşamının neredeyse dörtte birini desteklerler.
Büyük Set Resifi öyle olağanüstüdür ki
burada en ufak yerler bile büyük birer rol üstlenir.
Raine Adası sadece 804 bin metre uzunluğundadır.
Engin bir okyanusta minik bir kum şeridi.
Bölgedeki nesli tükenmekte olan yeşil deniz kaplumbağalarının
%90'nının hayatı bu parka bağlı.
Her yaz binlercesi bu minik adaya ulaşmak için
Pasifik boyunca büyük mesafeler katediyor.
Burası dünyanın en büyük kaplumbağa yumurtlama alanı.
Her sezon bu kumlara bir milyon kadar yumurta bırakıyorlar.
Bin yıldır yaptıkları gibi.
Ama dünyamız hızla değişiyor.
Günümüzde hızı gittikçe artan iklim değişikliği
çok yıkıcı bir etki bırakmakta.
Yumurtadan çıkan yavrunun cinsiyeti yuvanın ısısına göre belirleniyor.
Daha sıcak olan bu kumlar, yumurtadan çıkan yavruların %99'unun
dişi olacağına işaret ediyor.
Dahası var.
Gezegen ısındıkça ve sular yükseldikçe
yumurtlama alanları su altında kalabiliyor ve yumurtalar boğuluyor.
Plajlarının çoğu denizden sadece santimetrelerce yüksekte olduğundan
Raine Adası ciddi bir riskle karşı karşıya.
Söylendiğine göre global ısınmanın etkisini hisseden
ilk nesil bizleriz.
Bir şeyler yapabilecek olan son nesil de biziz.
Gezegenin geri kalanı gibi parklarımız da
şu an şiddetli hava şartları,
artan kirlilik,
biyoçeşitlilik ve habitat kaybı yüzünden tehdit altında.
Bunun bir kısmı, günlük hayatta her birimizin yaptığı seçimlerin sonucu.
Kendi varlığımızı…
…ve de gelecek nesillerinkini riske atıyoruz.
Ama güçsüz değiliz.
Her şeyi tersine çevirebiliriz.
Hemen harekete geçersek.
Bazı koruma alanlarında bunu zaten başardık.
Afrika'nın kalbinde Ruanda'daki Volkanlar Ulusal Parkı.
Ülkenin soykırımla yıkılmasının ardından
bu ufak ulus tekrar yapılandı.
Ruanda iyileşirken
tabiatı korumaya öncelik verdi.
Zar zor görünen taş duvara kadar uzanan zengin volkanik topraklar ekiliyor.
Sınırın ötesinde
tehlike altındaki dağ gorillerinin son iki popülasyonu yaşıyor.
Aile bambuların tadını çıkarıyor.
Sürüde dokuz dişi var,
yeni bebeği olmuş bu anne de dâhil.
O tüm parkın en geç üyesi.
Sadece üç haftalık, kafasını bile zor kaldırıyor.
Birkaç ay içinde tören eşliğinde,
doğan her yeni gorili kutlayan Ruanda hükûmeti tarafından
kendisine bir isim verilecek.
O ve yedi kardeşi, dağ gorillerini ikiye katlayan
doğum patlamasının birer parçası.
Babaları Mirambo
biraz kestirirken
üç yaşındaki oğlu Paradiso
aileye göz kulak oluyor.
Babasını etkilemeye kararlı gibi.
Geleceğin lideri olmak için her şeye sahip.
Ama biraz şekillenmesi gerekecek.
Volkanlar Ulusal Parkı tam bir goril cenneti
ama hep böyle değildi.
Sadece 40 yıl önce izinsiz avlanma ve habitat tahribatı had safhadaydı.
Ama gorilleri koruma çabaları sonucu
Mirambo ve ailesi bugün güvendeler.
Hatta kendi alanlarından da ayrılıyorlar.
Park duvarından dikkatlice geçiyorlar.
Diğerleri de aynı şekilde güzel lezzetler için parktan ayrılıyor.
Sadece bu dağlarda yaşayan, nadir görülen altın maymunlar
cep patateslerinin peşinde.
Ama vahşi yaşam zarar görmüyor.
Çiftçiler de kayıp yaşamıyor.
Zarar karşılanıyor,
vahşi yaşam turizminden elde edilen gelir tekrar yerel topluluklara yatırılıyor.
Yani insanlar tabiat ile sürdürülebilir bir hayat yaşıyor.
Park alanını büyütme yönünde bazı planlar var.
Paradiso tacı giydiğinde
onun ve diğer türlerin geleceği güven altına alınmış olsun diye.
Aktif koruma,
dünyadaki birçok ulusal park ve habitatın korunmasından sorumludur.
Yellowstone'da,
bir ulusun kimliğinin temel parçası olan türler de bu kapsamda.
Yüz yılı aşan bir zaman önce
Amerikan bizonlarının soyu tükenmek üzereydi.
Bugün ise ağaçların güvenliği altında
dakikalar önce bir bizon yavrusu doğdu.
Yakında yeterince güçlenecek ve dünyayı keşfedip
arkadaşlarıyla buluşabilecek.
Her yıl parka gelen milyonlarca ziyaretçinin
uğrak yerlerinden olan Yellowstone'da
şu an tam 5.000 bizon geziniyor.
İlk kez bir bizon görmenin verdiği hissi
asla unutmayacağım.
Bir çocukken doğadaki yerimi
tam olarak ilk kez burada kavramaya başladım.
Kendimden çok daha büyük bir şeyin parçasıydım.
Dilerim herkesin bir ulusal parkı ziyaret etme şansı olur.
Bu saf keyfi, doğanın harikalarını deneyimlemek için.
Bu kıymetli doğal hayatın bir parçası olduğumuzu anlamak için.
Aldığımız her nefes.
İçtiğimiz her su.
Yaptığımız bir dolu tıbbi ve bilimsel keşif.
Vahşi yaşamın dokusu birçok şekilde hayatlarımızla bağlantılıdır.
Onu korumak,
ona özen göstermek
ve bu vahşi alanları bir sonraki nesle aktarmak bizim elimizde.
Gezegenin harikulade ulusal parklarından bazılarının
mucizelerini ve sırlarını keşfederken siz de bana katılın.
Alt yazı çevirmeni: Aslı Uygun Cheesmar