Nung nakaraan, sa 29 na minutong puno ng impormasyon,
nakita natin kung paano nagtagumpay ang sangkatauhan na buuin ang modernong mundo
at makaimbento ng armas para gawin itong puting lumiliyab at kumukulong pasabog.
Pero isang parte lang 'yon ng kwento.
Ang sumunod ay magsisimula na ngayon.
Taong 1945.
Kakasabog pa lang ng bombang atomika.
May pagkawasak sa buong mundo.
Ang pag-clone kay Hitler ay nagsimula na.
Mukhang malabo ang kinabukasan,
at palapit ng palapit, gaya ng lagi nitong ginagawa.
Pero ito'y magiging isang kinabukasan na hindi pa nakikita ng mundo,
isang kinabukasan ng mga taong buwan at mga rakista,
malalaking negosyo at malayang pagmamahal,
mga kompyuter at ang internet.
At isang mamamatay na robot mula sa ibang panahon upang patayin si Sarah Connor.
Ngunit 'yon ay sa isang palabas lamang.
Dumating na ang modernong sibilisasyon,
ngunit ang sagupaan ng mga pananaw ng mundo ay nangangahulugan na ang digmaan
ay hindi nalalayo.
Maaari ba tayong matulungan ng mga makabagong komunikasyon na magkaisa
o hindi ba ito posible?
Dapat bang may dalawang social media?
Alam mo 'yon, isa para sa mga taong tama, at isa para sa mga taong mali?
Alam ko, marami akong taong nailagay sa may mali.
Mga loko-loko.
Kaya't samahan ninyo ako ngayon sa huling yugto ng sangkatauhan
at alamin kung paano tayo nakarating dito at kung saan tayo patungo bukas,
na sa oras ng paggawa nitong palabas ay Miyerkules.
Tuwing darating ang kinabukasan, mangyayari ito rito,
sa isang marupok na hiyas na tinatawag nating Earth.
Pero mukhang magulo talaga ang buhok ko.
IKA-LIMANG EPISODE: (MGA) DIGMAAN NG (MGA) DAIGDIG?
Rusiya, isang malawak na lupain sa silangan.
Unang beses natin itong nabanggit sa seryeng ito,
pero nandiyan na 'yan noon pa.
N'ong sa simula ng ika-20 na siglo, ang Rusiya ay isang malaking imperyo,
katulad ng kung ano ang Marvel Cinematic Universe ngayon.
Ang karaniwang Ruso ay isang magbubukid,
na nangangarap na maging isang lalaki na mayaman,
dahil habang ang mga magbubukid na Ruso ay namumuhay sa kahirapan,
ang mga mayayaman naman ay namumuhay sa St Petersburg.
Ang nasa pinakatuktok na Ruso ay nangangalang t'Sar Nicholas,
na ang ibig sabihin ay Haring Nicholas sa Ruso.
Pinayagan siyang pamunuan ang bansa na tulad ng isang diktador,
ngunit sinabihan ako na hindi na gan'on ang Rusiya ngayon.
Ang isang mundong tulad nito, kung saan ang masa'y nagpapagod para lang sa barya
habang ang katiting na piling tao ay yumayaman,
ay talagang hindi patas at 'di natin aakalain ngayon.
'Di natin lubos maisip kung paano ang buhay noon.
Ang nakaisip na isa itong malaking kalokohan
ay ang pilosopo na Aleman na si Karl Marx.
'Di masyado halata, pero kung titingnan ninyong mabuti ang litrato,
mapapansin ninyong may bigote siya.
May isang bisyon din si Marx
na isinulat niya sa isang librong pinangalanang Ang Manipesto ng Komunista.
Ngayon, isa ito sa mga librong pinag-uusapan ng mga pantas,
ngunit wala namang nagbabasa talaga, tulad lang din ng ibang libro.
Pero noon, bumenta ito at naging sikat
sa mga 18 hanggang 35 na demograpiko, na laban sa kapitalista.
Ang isang Ruso na nakabasa ng librong ito
ay ang lalaki na sa kasalukuyang bumibida rito sa litrato,
si Vladimir Ilyich John Lennon.
Naisip ni Lennon ang isang mundong walang may pagmamay-ari.
Ewan ko lang kung kaya mo 'yon.
Walang mapapatay o magsasakripisyo, isang samahan ng sangkatauhan.
At naisip niyang isakatuparan ito sa isang marahas na pag-aalsa.
Dumating ang pagkakataon niya noong 1917.
Dahil sa kakulangan ng mga pagkain,
nagkagulo ang mga tao dahil sa tinapay, gaya ng mga pato.
Nag-hack si Lennon at ang kaniyang mga samahan sa Winter Palace
at nag-upload ng isang gobyernong komunista.
Pinalitan ng Rusiya ang pangalan nito at naging USSR,
o kaya minsan ay CCCP.
Ano ba ang Sobyet na Onion?
Mali yata, mukhang ang tinutukoy mo
ay ang Unyong Sobyet.
Hindi, Onion 'yon. Nakita ko sa isang papel kanina lang.
Baka naman nagkamali lang sa pagbaybay o 'di ka lang magaling magbasa,
pero malamang na tinutukoy mo, sa usapang kasaysayan, ay ang Unyong Sobyet,
o kaya'y Unyon ng mga Republikang Sosyalistang Sobyet.
Mawalang-galang na, pero medyo nag-mansplaining ka.
Pwede bang tumutok tayo sa usapang Sobyet na Onion, ha?
-Sige. -Ano ba talaga 'yon?
Kung 'di mo alam, ayos lang. Hindi naman kita huhusgahan.
Bueno, kung gusto mong pag-usapan natin
ay ang mga gulay na Rusong Sobyet, pwede naman.
Isa itong bansa na malalim sa agraryo.
Kaya't marami itong mga sibuyas, patatas, at mga iba pa.
-Mayroon din ba silang singkamas? -Maaari.
Mura lang, mabilis tumubo, matigas, masarap sa sabaw.
Bakit ang dami mong alam patungkol sa mga gulay?
Mayroon ka bang mga pinaglaanan?
Noong 1924, umalis si Lennon sa banda
upang makapunta sa kabilang-buhay na 'di naman niya pinaniniwalaan.
Ang pumalit kay Lennon ay si Joseph Stalin,
na namuno sa isang walang-awang paguusig
na pumatay, ginutom at nagpalayas ng milyon na katao.
Bagaman, mabuti na lang, mayro'n siyang magandang bigote.
Ang komunismo at kapitalismo ay mga natural na magkaaway,
gaya ng mga lalaki't babae at mga aso't pusa.
Ngunit isinantabi muna ng Rusiya at Amerika ang kanilang 'di pagkakasundo,
salamat sa pareho nilang interes na manalo sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Ang katapusan ng WWII ay nagdulot ng mga kasiyahan sa nakaitim at puti
nang talikuran na ng mga tao ang mga taon ng tunggalian at kahirapan.
Pero sa likod nitong selebrasyon ng sinaunang panahon, may nagsisimulang gulo.
Ngayong nawalan na sila ng mga kalaban na pasasabugin,
ang Silangan at Kanluran ay naghihinala na sa isa't isa.
Dito naman nagsimula ang panibagong tunggalian,
ang Malamig na Digmaang Pandaigdig.
Ang Malamig na Digmaang Pandaigdig ay medyo komplikado, 'di ba?
Dapat pa ba natin banggitin ito rito
o palampasin na lang natin?
Malaking bahagi ito ng ika-20 na siglo,
kaya sa tingin ko dapat isama mo ito.
Ah, oo nga. Sige.
Habang lumalaki na ang Unyong Sobyet,
ang poot sa pagitan ng Silangan at Kanluran ay lumalim.
Ang dibisyon ay sinasagisag sa pamamagitan ng paggawa sa Berlin Wall,
isang klase ng diborsyo na gawa sa mga ladrilyo.
Nagkaroon ng matinding kawalan ng tiwala sa paligid,
tulad ng ex ko noong nakita kong mayroon siyang 28 na miscall
mula sa nagngangalang "Suso Claudia" sa kaniyang telepono.
Pinagdiinan niyang tauhan lang ito sa Fitness First
at 'yon daw ang tunay niyang pangalan.
Pasensiya ka na, Sean.
'Di ako naniwala noon, at ganoon pa rin ngayon.
Sana mabuti lagay ng ina mo.
Nagkaroon ng matinding paranoya ang Silangan at Kanluran,
kaya't ine-espiya nila ang isa't isa at kumolekta ng mga armas na nuklear
at lumaban sa mga sunod-sunod na proxy na digmaan.
Ang Rusiya at Amerika ay may mga proxy na digmaan
kung saan gumamit sila ng mga ibang bansa para maglaban.
'Di ba para ka naring pumili ng tauhan para lumaban
sa Street Fighter II?
Sa loob ng kasaysayan ng tao, naging kaugalian na rin
na sumubok gumamit ng mga ibang puwersa,
mga manlalaban mula sa ibang lupain upang tulungan sila sa laban.
Tama. Parang Street Fighter nga mismo.
Kung ito'y Street Fighter II
at ang mga Amerikano ay pinili ang manlalaban na si Ken,
pipiliin din ba ng mga Ruso si Zangief dahil nanggaling siya sa Unyong Sobyet?
O mas pipiliin ba nila si Dhalsim?
Siyempre, mas pipiliin siya
kasi kaya niyang sumipa sa ibaba ng mga bolang apoy ni Ken.
Hindi ko alam. Sa tingin ko, pwede mong tanungin
si Presidente Putin para malaman ang tiyak na kasagutan diyan.
Malamang pipiliin nila ang mga taong mas may tyansa
na talunin si Ken.
Samantala, ang Silangan at Kanluran ay nakikipagkumpitensiya rin
upang maging unang makatuklas sa mga bituin.
Ang tunggalian ay nakilala bilang Unahan sa Kalawakan
dahil ito'y magkatunog, kahit na 'di ito sa salitang Ruso.
'Di namin alam kung ganito nga, sa totoo lang,
dapat inalam muna namin bago na-record itong bahaging ito.
Ang mga unang paglulunsad ay kinonsiderang mga matinding kabiguan noon,
pero ngayon pwede pala siyang gawing palabas
kapag sinamahan ng kaunting jazz.
Ngayon, may bagong buwan sa langit,
isang 23-pulgadang metal na globo na dinala sa orbit ng isang Rusong rocket.
Sa wakas, noong 1957,
ang mga Ruso ang kauna-unahang nakapaglunsad ng matagumpay.
Bakit inilunsad ng mga Ruso ang Spunk sa orbit?
Una sa lahat, 'pag babasahin mo ang salitang Ruso,
ang pangalan ng kauna-unahang satellite sa mundo ay Sputnik 1.
DIREKTOR
-Ang mga Ruso ang naglunsad… -'Yon ba ay salitang Ruso para sa "Spunk"?
Hindi, ito'y salitang Ruso para sa "manlalakbay."
Siguro ang mga kahoy sa orbit ay lulutang-lutang lang
tulad sa tubig.
Pasensiya na. Palitan ko ba ang paksa?
Kasunod sa yapak ng Sputnik ay ang asong pangkalawakan ng Sobyet,
na nangangalang Laika, at itinapon sa kalawakan noong Nobyembre 1957.
Ano nangyari kay Laika?
Malamang binigyan siya ng buto at kinuskos ang tiyan pagkabalik niya.
Sa kasamaang palad, si Laika ay hindi nakabalik sa Earth,
dahil matapos ang paglunsad, sa sobrang init,
pumanaw ang kaniyang buhay makalipas ang ilang oras ng paglunsad.
Nagbibiro ka ba?
Sana nga. Pero hindi, ito ay…
Inilunsad siya sa isang paglipad na siguradong walang balikan.
May patay na aso sa kalawakan?
Eh 'di malamang may patay na aso sa likod ng kuwadro
ng bawat kuha ng mga palabas sa kalawakan, tulad ng Star Wars?
-Hindi naman siguro… -May patay na aso sa Star Wars?
Hindi 'yon katanggap-tanggap.
Ang satellite ni Laika ay nasunog sa atmospera ng Earth,
ngunit ito'y matapos siyang pumanaw.
Tulad ng sinabi ko, namatay siya makalipas ng mga ilang oras ng paglunsad,
-dahil sa sobrang init. -Pwede ba magkaroon…
ng minutong katahimikan para kay Laika?
Sige.
May patay na aso sa kalawakan.
Malayo sa Unahan sa Kalawakan, araw-araw na naghihirap ang mga Ruso,
habang sa kabilang dako, ang mga Amerikano
ay mukhang nagsasaya sa buhay nilang magarbo at mga naka-sumbrero.
Totoo bang nangyari ang 1950?
Oo, totoong totoo.
Sigurado ba tayo? Kasi mukhang gawa-gawa lang kung titingnan mo.
Puro mga kalalakihan na nakasumbrero, at mga asawang nakangiti sa kusina.
Mga totoong tao ba ang mga 'yon at talaga bang nangyari 'yon?
Karamihan sa mga nakita mo ay mula sa mga patalastas.
Ang '55 Chevrolet ay mas mababa, mas magaan, at mas mukhang mahaba.
Ang pinakasikat na palabas sa telebisyon noong 1950 ay ang tinatawag na Adverts.
Ang Adverts ay patungkol sa isang lalaki o babae na may nagustuhan
at binili niya ito at nagiging masaya,
ang unang halimbawa ng tatlong-aktong istraktura ng pagsasalaysay.
-Aba, ayos 'yan ah! -Tama.
Ang Adverts ay napaka-maimpluwensiya,
kaya't nais din ng mga manonood sa bahay na maging isang tao
na bumibili ng mga gamit din.
Magta-trabaho sila ng mabuti upang makabili ng kotse
para makapunta sa mga tindahan at bumili pa ulit ng ibang bagay,
na kailangan nilang bayaran sa pamamagitan ng pagbalik sa trabaho,
na ikakalungkot naman nila.
Kaya't magpapakasigla sila sa pamamagitan ng pagbili pa ng mas maraming gamit
na kailangan nilang pagtrabahuan para mabayaran.
-Aba, ayos 'yan! -Tama.
Ang tanging panahon lang kung saan 'di sila nagtatrabaho o bumibili
ay tuwing sila ay nanonood ng TV.
At dito rin sa tv nagmula ang bagong klase ng kultura,
ang sikat na kultura.
'Di tulad ng karaniwang kultura, tulad ng mga pintang larawan at si Beethoven,
ito naman ay mga bagay na talagang ikinatutuwa ng mga tao.
Sa ilang dekada, ang mga Itim na musikero ay inaangat ang gawa ng isa't isa
upang mabuo ang mas kapana-panabik na bagong anyo ng tugtugin
para naman may aangkinin daw ang mga Puti.
Bakit sinasabi ng iba na iniangkop daw ni Elvis Presley ang tugtuging Puti?
Wala nagsasabi niyon.
Ang sinasabi nila ay iniangkop niya ang musikang Itim.
Siya ay isang Puti na kumakanta ng tugtugin na galing sa mga Itim.
Humingi ba siya ng tawad sa social media?
Hindi, kasi wala pang social media noon.
Bakit 'di siya humingi ng tawad ngayon?
Kasi patay na si Elvis.
Eh 'di iniangkop niya ngayon ang pamumuhay ng mga nasawi?
Magnanakaw pala siya!
Bilang isang nagtagumpay sa kahirapan at problema sa balakang,
si Elvis ay nakinabang mula sa medyang pang-masa,
na ipinalabas siya sa mga milyong manonood ng may malinis na anyo.
Bakit delikado ipakita si Elvis mula baywang pababa?
Nakahubad ba siya, tulad ng isang manyak 'pag nasa Zoom?
Hindi siya nakahubad.
Ang hilig niyang igewang ang kaniyang baywang sa medyo
sekswal na paraan,
at nag-aalala ang iba na ang mga kabataang babae
ay maaaring mag-init masyado dahil kay Elvis.
Masyado namang konserbatibo ang mga tao noon, 'di ba?
Kung nakita nila ang ari niya, baka atakihin sila sa puso, tama?
Malamang. Pero hindi naman siguro lalabas 'yon sa medya.
Diyos ko.
Hindi biro 'yon.
Ano'ng nakakatawa d'on?
Kung nakita nila ang ari niya, atakihin sila sa puso.
Hindi biro ang mga gan'on.
Pinag-uusapan natin ang buhay ng mga tao rito.
Sobrang delikado ang mga pasabog ni Elvis
kaya pinadala siya sa US Army upang magamit ng militar.
'Di nakakapagtaka, kung isasaalang-alang ang mga kaganapan.
Ang Rusiya at Amerika ay bumubuo ng maraming mga nuklear na armas,
sapat na para wasakin ang buong mundo ng paulit-ulit,
sakaling kulang pa ang isang beses.
Halos patungo na sa Ikatlong Digmaang Pandaigdig,
at noong mga ika-'60, nakatayo ito sa gilid ng bingit ng bangin
at tumingin ng diretso sa isang bangin na walang pagbabalik.
Krisis.
Ang nakakatakot na salitang ito ay biglang nabuhay, sa mga dyaryo sa Amerika…
Sa Cube at sa Krisis ng Misil, alin ang mas delikado,
ang mga cube o ang mga misil?
Ang tinutukoy mo ay ang Kubanong Krisis ng Misil, at ito'y patungkol sa Kuba,
isang bansa sa baybayin ng Estados Unidos, at malapit sa Florida.
Hindi ba pangit na hugis ang cube para sa isang misil?
Para na siyang ladrilyo.
Noong 1959, nagkaroon ng himagsikan ang Komunista sa Kuba.
Isang lalaking nagngangalang Fidel Castro ang umangat sa kapangyarihan
at agad nakipagkaibigan sa mga Ruso.
At noong 1962, nadiskubre ng Amerika
na ang mga Sobyet ay gagamitin ang Kuba bilang base para sa mga misil na nuklear,
at ang mga misil na 'yon ay pwedeng umabot sa Florida sa loob ng 20 minuto,
kung katamtaman ang hangin at kung makakahanap ng mapaparadahan.
Ang presidente ng Amerika at modelong si John F. Kennedy
ay nagdemanda sa mga Ruso na alisin ang mga misil.
Dahil kung hindi, 'di maiiwasan ang digmaan,
o ang mas malala pa ay maging posible talaga.
Sa loob ng anim na araw, hindi huminga ang mundo,
at baka ikamatay pa nila ang kakulangan ng hangin bago pa sumabog ang mga bomba.
Sa katapusan, ang Sobyet na Emperador na si Nikita Khrushchev
ay umatras na parang kahiya-hiyang duwag,
at ang mga misil niya ay umuwing bahag ang mga buntot.
Nagwagi si Kennedy.
Si John F. Kennedy ang nagwagi sa Kubanong Krisis ng Misil.
Bakit niya binaril ang sarili niya pagkatapos?
Hindi naman. Nakipag-ayos siya
sa pinuno ng Sobyet na si Nikita Khrushchev tungkol sa Krisis ng Misil.
At pagkatapos n'on ay pinatay siya sa Dallas, Texas
noong 1963, sa kasamaang palad.
-Pero 'di siya ang nagpaputok ng baril. -Tama.
Balintuna lang talaga na nag-aalala siya sa mga misil ng Kuba
gayung sa isang baril mula sa Texas pala siya dapat mas nag-alala.
Malamang nagsisisi siya matapos siyang barilin.
Dahil naiwasan ang Armageddon,
naghangad ang mundo sa pagbabago,
at nagsilabasan ang mga kabataan na gustong magkaroon ng kapayapaan.
Ang mga bayani nila ay hindi mga politiko kundi kontra-kultura na mga musikero
na ang mga kanta'y tumukoy sa kapanahunang iyon.
Ang Rolling Stones ay napakalaki noong mga 1960.
Masasabi ba nating sila ang mga Beatles ng panahon nila?
Sa tingin ko sila ay magkapanahunan.
KOMPOSITOR, PROPESOR NG MUSIKA
Palaging may gitgitan sa pagitan ng Stones at ng Beatles.
Tama, pero ang Beatles ay ang Elvis noong kapanahunan nila.
Kaya may ekstrang Beatles pa.
Masasabi rin ba 'yan sa Rolling Stones
kahit na nangyayari ito ng magkasabay?
Sa tingin ko, ang mga tao ay may kanya-kanyang kagustuhan
sa pagitan ng istilo ng Beatles at istilo ng Stones.
Sige. Pero alin sa mga Beatles ang pinakamagaling?
Beatles 1 o ang Beatles 2?
-Mas pipiliin siguro ang Beatles 1. -Beatles 1?
O ang Beatles, ang unang… The Beatles.
Sunod na tanong.
Sa lahat ng mga banda noong 1960, alin doon ang The Kinks?
Samantala, ang Unahan sa Kalawakan ay patuloy pa rin.
Gumastos ng bilyong dolyares ang NASA sa pagbuo ng rocket
na kayang makarating sa buwan,
pero 'di gan'on kalakas para sumabog pagdating doon.
Sakay nito sina Neil Armstrong, Alan Alda,
at isa pang lalaki na ayaw magpakilala.
Noong July 20, 1969, nanonood sa telebisyon ang buong mundo
upang makita kung sasabog ba ang buwan,
at dahil na rin walang ibang palabas.
UNANG LIVE NA MGA LITRATO MULA SA BUWAN
Ang buong mundo ay maaaring namangha
sa 'di magandang na kalidad ng video,
na masasabing pangit pa rin kahit noong panahon nila.
Tingnan mo naman.
Para silang lumipad sa isang malabong dimensyon para kumuha ng video.
Ito'y isang maliit na hakbang para sa tao…
isang malaking talon para sa sangkatauhan.
Ang sagwa rin ng kalidad ng tunog,
pero ang sinabi niya talaga ay, "Isang maliit na hakbang sa tao,
isang bionic na talon para sa sangkatauhan,"
sa gayon ay idineklara ang Buwan para sa mga lalaki.
Kaya hanggang sa ngayon, hindi pa rin pinapapunta sa buwan ang mga kababaihan.
Dahil sa paglapag sa buwan, nakamit ng tao ang kadakilaan,
nalagpasan ang mga hangganan ng mundo at natuklasan mismo ang langit,
kung ipapagpalagay nating talagang nangyari ito.
Maraming tao sa internet ang nagsasabing peke raw ang paglapag sa buwan.
Tama ba sila?
Maling-mali.
Walang mananalaysay ang nagduda patungkol sa katotohanan ng Proyektong Apollo
dahil wala kahit isang piraso ng sinasabi nilang ebidensya
na inilabas ng mga conspiracy theorists
ay tumagal sa matinding pagsusuri ng mga tao.
Pero halata namang peke siya
dahil paano sila lumapag sa buwan kung hindi naman totoo ang buwan?
Paano mo naman nasabing 'di totoo ang buwan, Philomena?
Hindi nga. 'Di ko alam kung gumawa ka ng sarili mong pananaliksik,
pero ang kaibigan kong si Paul ay may video na naglalantad ng buong bagay.
Mapapatunayan mo bang totoo ang buwan?
Hindi, 'di ba?
Nakikita natin ito sa langit.
Nakapagpadala tayo sa buwan ng sasakyang pangkalawakan.
Nakapagdala rin sila ng mga bato pabalik sa Earth.
Hindi. Panoorin mo.
Mamumulat ang mga mata mo.
Malamang, naniniwala ka rin sa oras ng gabi, 'di ba?
Nararanasan ko ito, gaya ng bilyong mga tao sa buong mundo,
kaya, oo, naniniwala ako sa gabi.
Naniniwala ako na kapag umikot ang Earth,
may panahon ng kadiliman na kung tawagin natin ay gabi.
Gumising ka. Lahat ng sagot ay nasa video.
Pinapaniwala lang nila tayo na totoo ang buwan pati ang gabi
para lang maging masunurin tayo.
Isipin mong mabuti.
Hindi pa natuturuan ang mga sanggol,
kaya 'di nila alam ang konsepto ng gabi.
Kaya sila gumigising at sumisigaw.
Tuloy na tayo sa iba.
Tapos na ang Unahan sa Kalawakan, nanalo na ang Amerika,
at ang premyo ay ang pinakapangit na pasyalan tuwing bakasyon sa kasaysayan,
at 'di rin masasabihan ang mga tao dahil wala pa namang TripAdvisor noon.
Ngunit may pampalubag loob, ang pinakamagandang larawan ng bakasyon
na nakuha ng Apollo 8 na kung tawagin ay pagsikat ng Earth.
Ngayon, mahirap makuha ang atensyon mo ng isang makasaysayang documentary
na higit pa sa walong sekundo,
pero noon, ang litratong ito ay nagpaisip sa mga tao.
At hindi ito basta lang naisip nila na, "Ang ganda naman,"
pero pagmumuni-muni.
Napagtanto natin na ang planeta natin ay marupok.
Ang kilusang ekolohiya ay naging sikat sa mga hippie,
pero 'di sila pinansin ng mga tao dahil sa paraan nila ng pananamit
at dahil masyado na silang sabog para masabi ng maayos ang kanilang punto.
Ngunit nag-aalala na ang mga siyentipiko ngayon ukol sa kalagayan ng planeta.
At para hindi sila pagkamalang mga hippie,
nagsuot sila ng mga malilinis na puting damit at salamin para sabihan ang mga tao.
Pero 'di rin natin sila pinansin dahil mukha naman silang mga nerds.
Ang progreso ang problema.
Ang mga modernong gadyet na kinagigiliwan natin ay pinapaandar ng kuryente
na galing sa mga istasyon ng kuryente na nagsusunog ng uling o petrolyo,
na gumagawa ng gas na kung tawagin ay CO-2,
na lumalabas sa mga tsimenea
at pinipigilan ang langit na gumana ng maayos.
Ang naging solusyon sa lahat ng pinsala sa kapaligiran
ay ang bumuo ng mga nuklear na istasyon ng kuryente,
na 'di naman naglalabas ng singdami na nakakapinsalang materyal,
maliban na lang kung pumutok ito, pero 'di naman nangyayari 'yon.
Hanggang sa nangyari nga noong 1986 sa Chernobyl.
Dahil sa radyasyon mula sa Chernobyl, ang malaking lugar nito
ay naging isang nakamamatay na lugar, mas malala pa sa Reigate town center.
Ang pagbagsak nito ay umabot ng mga libong milya
at nagkaroon ng isang 'di inaasahang epekto.
Ginawa nitong sobrang malutong ang mga ladrilyo ng Berlin Wall,
sa sobrang lutong nito, bumagsak na tuloy ito.
Ang mga desperadong lokal ay agad-agad sumugod dito
upang ayusin ang pader gamit ang mga martilyo at mga kamao nila,
ngunit ito'y walang silbi.
Habang namatay ang pader, gan'on din ang komunismo.
Nanalo ang kapitalismo,
at niyakap na ng mga pamilihan ng pananalapi ang globalisasyon
sa nakakaindak na tugtog na techno mula sa Belgium, ang "Pump Up The Jam."
"PUMP UP THE JAM" AY ISANG ANAGRAM NG "JAM UP THE PUMP"
ITO AY PINATUGTOG NG LIMANG BESES SA LIBING NG DIREKTOR NA SI STANLEY KUBRICK
ANG PLANETANG EARTH NA PINANGGALINGAN NG TECHNOTRONIC AY MAY 70% NA TUBIG
KUNG IHIWALAY MO ANG BAWAT PALO NG TAMBOL SA KANTANG ITO
AT AYUSIN ITO NG PABILOG,
LALABAS ANG PANGDAYA PARA MAKALUSOT KA NG KUSA SA MGA SOLIDONG BAGAY
Maliban sa mga mahihirap, lahat ay bigla na lang
kumikita ng pera
kaya't naubusan na ng lugar para mapaglagyan ng mga barya.
Sa halip ay kinailangang imbakin ito sa numero sa isang salamin,
at pinaiikutan ng mga lalaking sinisigawan ito upang manatili lang ito sa loob.
Upang masubaybayan ang lahat ng perang ito,
kinailangan ng mundo ang isang espesyal na uri ng mega abacus,
at maswerte na lang at mayr'on na, ang kompyuter.
Ngayon, makikita kahit saan ang kompyuter, pero dati ay madalang lang ito.
Noong mga '50 at '60, nasasakop na ng isang kompyuter ang isang kwarto.
Pero noong mga 1970, may biglang nadiskubre ang mga inhinyero.
Kung tatanggalin nila ang walang kwentang pailaw at umiikot na rolyo ng tape,
magagawa nilang paliitin ang mga kompyuter.
Sa katunayan, sa sobrang liit ay magkakasya ito sa dulo ng daliri mo.
Ito ang microchip, at ito ay kamangha-mangha.
Salamat. Ibabalik ko na sa'yo itong maliit na 'to.
Ang microchip ay walang magagawa
hanggang sa ipasok mo siya sa isang malaking makina tulad nito.
Pero kung ang espasyo ng sahig mismo ang usapan,
malaki na itong pagbabago.
Ngayong maliit na siya at kasya na sa isang bahay,
lahat na ng mga tao ay gustong magkaroon ng isa.
Kaya't nagkaroon ng Silicon Valley,
ang sentro ng kompyuter na matutukoy sa tunggalian ng dalawang lalaki,
sina Bill Gates at Steve Jobs.
Nakakatamad pakinggan ang pangalan nila, pero mas nakakatamad ang mga sinabi nila.
Itinatag ni Gates ang Microsoft at bumenta ito ng todo
sa pamamagitan ng isang 'di opisyal na karugtong sa Ms. Pac-Man, ang Ms-Dos.
Samantala, inimbento naman ni Jobs ang Apple Macintosh,
ang kauna-unahang mayabang na kompyuter sa mundo.
Habang ang magkalaban nilang sistema ay pinaghiwalay ang mga nagko-kompyuter,
mayro'n naman sumusubok na pagsamahin silang lahat,
ang WWW, o ang Web Wide World.
Ang internet ay sobrang moderno at kawili-wili,
at mukhang hindi na tatayo ang sangkatauhan sa kanilang mga upuan.
Hanggang sa isang madrama at napakahalagang pangunahing presentasyon
ipinahayag ni Steve Jobs na nadiskubre niyang pwede ilagay ang internet
sa isang portable na parihaba,
at tuluyan nang nabago ang kasaysayan habangbuhay.
Ang tawag natin dito ay ang iPhone.
Ang tagumpay nito ay nagbigay inspirasyon sa mga manggagaya, tulad ng sa nanay mo,
at sa bilis ng pagdami ng mga smartphone,
malamang diyan ka nakatingin imbes na sa akin habang sinasabi ko ito.
Lubusang binago ng mga smartphone kung paano makipag-ugnayan ang mga tao,
sa paraang katanggap-tanggap sa lipunan na 'wag pansinin ang paligid natin.
Pero hindi tayo nag-iisa.
Salamat sa social media, mas mabilis at mas madali na
makipag-ugnayan sa milyong katao patungkol sa simpleng litrato ng pusa
o sa ritwal na pamamahiya sa isang estranghero.
Madaling makita kung bakit ang smartphone
ay naging pinakasikat na imbensyon ngayon siglo.
Ito'y napaka-advance nito,
ngunit sa sobrang simple rin nito, kayang gawin din ito ng isang bata.
Sa katunayan, 'di lang isa, kundi 50 nito kada-oras,
kung nais niyang makaiwas sa parusa sa gabi.
Nakakalungkot na namatay si Steve Jobs bago pa niya makita ang tagumpay ng Apple,
maliban sa mga unang ilang bilyong dolyares.
Sa kaniyang pagkahimlay, pinangakuan niya ang mga inhinyero ng Apple
na babaguhin ang saksakan ng headphone ng iPhone kada tatlong taon,
at ilalagay niya ang sarili niya sa loob ng cloud.
Sa kabila, nagsayang ng pera si Gates sa pagtanggal ng malaria sa Third World.
PUNDASYON NI BILL AT MELINDA GATES
Ngunit sa kabila ng kabuuang kabiguan ng Apple at Microsoft,
patuloy na lumalakas ang mga kompyuter.
May mga naniniwala rin na may magaganap na kung tawagin ay singularity,
kung saan masyado na naging marunong ang artificial intelligence.
Habang ang iba ay naniniwalang naganap na ito,
at ang buong sangkatauhan ay umiiral sa loob ng isang simulation sa kompyuter.
Paano natin malalaman na hindi tayo nasa isang simulation?
Hindi natin alam.
Maraming mga matatalino na sa tingin nila'y posible
na namumuhay na tayo sa isang simulation.
Kung ito'y isang simulation,
bakit hinahayaan ako ng kompyuter na tanungin ko ito sa'yo?
Sa aking pananaw, ikaw ay nagtatanong lamang,
kaya maaaring kinokontrol ka lang ng isang kompyuter,
pero sa isip mo, mayroon kang kalayaan
at ikaw mismo ang nagtatanong ng mga 'yan.
Bakit ko ba kailangan pumunta rito at i-video ito?
Hindi ba pwedeng ipakita na lang ng kompyuter sa telebisyon ng simulation?
O hindi kaya nandoon talaga ako? Alam mo 'yon, buhay ba talaga ako?
Bakit ba nangyayari ito?
Bakit hindi na lang ako kumakain ng tsokolateng eclair na paulit-ulit,
tulad sa isang gif?
Pwede akong makipagpalitan.
Sa totoo lang, naipit ba sa simulation ang mga tao sa paulit-ulit na gifs?
'Yon ba ang nangyari sa kanila?
Saan ba pumapasok sa simulation ang mga putakti?
Hindi ko alam kung ano'ng…
Pasensiya na, masyadong marami para himayin, 'di ba?
Sa seryeng ito, dinala namin kayo mula sa mga sinaunang panimula,
sa mga espirituwal na paggising, mga pagsabog ng kultura,
at mga pangunahing tagumpay sa agham.
Ngayon, sa kasalukuyang sandali, tayo ay nasa isang sangang-daan,
at humaharap sa isang hindi tiyak na kinabukasan.
Babangon ba tayo sa hamon ng pagbabago ng klima?
O ang kabaligtaran niyan?
Matututunan ba ng mga kompyuter na tanggalin tayo?
At kung magawa nila, paano tayo makakalabas sa recycle bin?
Matututo bang mabuhay ang sangkatauhan ng may kapayapaan sa sarili?
O lahat ba tayo ngayon ay nabubuhay sa mga huling oras,
minuto at segundo ng sibilisasyon?
O hindi? Ewan ko.
Ganoon din kayo.
Pero kahit ano pa man, dito sa Daigdig ito lahat mangyayari.
Ayos, maganda 'yon. Nakuha natin, Philomena.
-Oo? -Oo, magaling. Salamat.
-'Yon lang 'yon? -Oo, 'yon na 'yon.
-Ayos. -Tapos na ba ako?
-Oo, ang galing mo. -Ah, mabuti naman.
Magagawa mo ba talaga na magmukha akong nasa iba't ibang lugar?
Oo. 'Wag kang mag-alala.
-Talaga? -Gagawin namin 'yan sa kompyuter mamaya.
-Ah. -Madali na sa mga panahon ngayon.
Mahusay. Magkita na lang tayo ulit. Paalam.
Putulin na, mga pare. Salamat. Ang galing ninyo.
Sa tingin ko, ang ganda ng gawa natin.
Ayos. Maganda.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: John Samson