1
00:00:06,880 --> 00:00:10,160
Vorige keer zagen we hoe de Renaissance
Europa veranderde…
2
00:00:10,240 --> 00:00:15,040
…van een modderberg met pastinaak
in een chic resort vol schilderijen…
3
00:00:15,120 --> 00:00:19,480
…en hoe deze bewustwording leidde
tot vele volksopstanden…
4
00:00:19,560 --> 00:00:21,800
…die de gevestigde orde omduwden.
5
00:00:22,760 --> 00:00:27,560
Maar er kwamen nog veel meer revoluties.
De mensheid zou weer een sprong maken…
6
00:00:27,640 --> 00:00:30,240
…door staal en elektriciteit te temmen.
7
00:00:30,320 --> 00:00:34,400
Deze vooruitgang luidde een tijdperk in
van gemak en vermaak…
8
00:00:34,480 --> 00:00:37,479
…maar ook een bedreiging
van al het leven op Aarde.
9
00:00:37,560 --> 00:00:39,360
Zoiets als de rotondes van Swindon.
10
00:00:39,440 --> 00:00:43,760
Deze week bespreken we opkomst
van de machines op Aarde…
11
00:00:43,840 --> 00:00:46,560
…en hier bij Cunk on Earth.
12
00:01:01,840 --> 00:01:07,440
Eeuwenlang draaide alles in de natuur,
van de mens tot de koe, hierop:
13
00:01:08,600 --> 00:01:09,680
Frisse lucht.
14
00:01:10,280 --> 00:01:12,000
Voor wie dit niet kent…
15
00:01:12,080 --> 00:01:15,320
…het is een onzichtbaar gasmengsel
dat zo verslavend is…
16
00:01:15,400 --> 00:01:20,040
…dat de ontwenningsverschijnselen
binnen een paar minuten fataal worden.
17
00:01:21,520 --> 00:01:25,480
Die afhankelijkheid maakte het water,
de rivaal van de lucht, jaloers.
18
00:01:26,000 --> 00:01:27,920
Het water moest aan de bak.
19
00:01:28,000 --> 00:01:32,360
Het moest onmisbaar worden voor ons,
de natuurlijke heersers.
20
00:01:32,440 --> 00:01:37,880
Het kreeg het er warm van en die hitte
veranderde in iets nuttigs: stoom.
21
00:01:38,560 --> 00:01:42,240
Stoom kon allerlei machines aandrijven.
22
00:01:42,320 --> 00:01:45,840
En nergens werden ze stoomgekker
dan in Amerika…
23
00:01:45,920 --> 00:01:49,400
…waar stoom het gezicht
van dit land voorgoed veranderde.
24
00:01:49,480 --> 00:01:52,440
Om te begrijpen waarom,
moeten we helaas een kaart bekijken.
25
00:01:52,520 --> 00:01:55,160
De kolonisten zaten eerst alleen
aan de randen…
26
00:01:55,240 --> 00:01:59,360
…en lieten het midden onberoerd,
als een diepvriesmaaltijd in de magnetron.
27
00:01:59,440 --> 00:02:02,240
Maar dat waren geen nederige,
bescheiden Amerikanen…
28
00:02:02,320 --> 00:02:04,000
…en dat zijn ze nooit geworden.
29
00:02:04,080 --> 00:02:07,040
Zij geloofden in iets
wat Manifest Destiny heet…
30
00:02:07,120 --> 00:02:12,360
…het geloof dat al het land van hen was
en dat God ze naar het Westen stuurde…
31
00:02:12,440 --> 00:02:16,840
…om het af te pakken van de bevolking
die hij er per ongeluk had neergezet.
32
00:02:16,920 --> 00:02:19,680
Wat is Manifest Destiny?
33
00:02:19,760 --> 00:02:26,160
Dat is een ideologie uit de jaren
1840-1850 in de Verenigde Staten…
34
00:02:26,240 --> 00:02:29,640
…dat Amerika een door God gegeven recht
had om het land op te eisen…
35
00:02:29,720 --> 00:02:33,680
…en hun eigen normen en waarden
te verspreiden.
36
00:02:33,760 --> 00:02:36,320
Dus het is Gods plan?
-Dat was wel het idee, ja.
37
00:02:36,400 --> 00:02:39,120
Zijn jullie dan niet Gods slaven?
38
00:02:39,200 --> 00:02:44,320
Ik denk dat ze zelf zouden zeggen
dat ze Gods missionarissen waren…
39
00:02:44,400 --> 00:02:48,360
…en ze hadden dan ook het idee
dat ze Zijn werk vrijwillig deden…
40
00:02:48,440 --> 00:02:50,040
…en niet werden gedwongen.
41
00:02:50,120 --> 00:02:52,640
Dan zijn jullie dus Gods sletjes.
42
00:02:52,720 --> 00:02:56,000
Maar die lotsbestemming
was wel een riskante onderneming.
43
00:02:56,080 --> 00:02:59,240
Je ploeterde door gevaarlijk land
in een rammelende kar…
44
00:02:59,320 --> 00:03:02,400
…de hongersnood nabij
aan de dunne door dysenterie…
45
00:03:02,480 --> 00:03:05,560
…bedreigd door slangenbeten
of geslacht door Apaches.
46
00:03:05,640 --> 00:03:08,520
Je zou bijna denken dat God
het toch niet zo'n goed plan vond.
47
00:03:09,160 --> 00:03:12,360
Maar de uitvinding van de stoomtrein
veranderde alles.
48
00:03:12,440 --> 00:03:15,120
De stoomtrein
lachte de huifkar keihard uit.
49
00:03:15,200 --> 00:03:17,400
Niet letterlijk, dit is geen kinderboek.
50
00:03:18,040 --> 00:03:21,680
De Amerikanen lieten
de stoomlocomotieven los in het wild…
51
00:03:21,760 --> 00:03:25,320
…om routes in het land te kerven
en het machtsevenwicht te veranderen.
52
00:03:26,320 --> 00:03:30,600
Ze konden nu op hoge snelheid
tegen de inheemse Amerikanen vechten…
53
00:03:30,680 --> 00:03:33,120
…met de bijbehorende treincatering.
54
00:03:33,680 --> 00:03:37,720
Dankzij de spoorwegen
doken overal in het Westen stadjes op.
55
00:03:37,800 --> 00:03:40,520
Dit waren ruige, wetteloze oorden…
56
00:03:40,600 --> 00:03:43,600
…waar snelrecht werd gepleegd
met vuurwapens…
57
00:03:43,680 --> 00:03:48,360
…omdat cowboys alles deden
om hun cows te beschermen, en hun boys.
58
00:03:48,440 --> 00:03:51,080
Kunt u ons vertellen wat dit is?
59
00:03:51,160 --> 00:03:55,960
Dit is de Colt Single Action Amy-revolver,
de Colt.45.
60
00:03:56,040 --> 00:04:01,560
Je laadt hem hier en je moet
bij elk schot de haan spannen.
61
00:04:02,240 --> 00:04:07,680
Kon deze alleen mensen van vroeger doden,
of ook moderne mensen?
62
00:04:07,760 --> 00:04:09,840
Ook moderne mensen, vrees ik.
63
00:04:09,920 --> 00:04:13,400
Deze is zo oud
dat de klok hem nog inhaalt.
64
00:04:13,480 --> 00:04:17,560
Komen de kogels er zo langzaam uit
dat ze je niet kunnen inhalen?
65
00:04:17,640 --> 00:04:19,880
Ze kunnen je zeker wel inhalen.
66
00:04:19,960 --> 00:04:24,600
Het lijkt inderdaad op een klok,
er zit een uurwerk met een pal in.
67
00:04:25,200 --> 00:04:27,120
Een paal?
-Pal.
68
00:04:27,200 --> 00:04:32,360
Waar komen de kogels uit, uit die pijp?
-Klopt, dat is de loop.
69
00:04:32,440 --> 00:04:36,880
Mag ik hem oppakken en in de loop kijken?
70
00:04:36,960 --> 00:04:40,400
Of schiet hij dan in m'n oog?
-Dat wordt niet aangeraden.
71
00:04:40,480 --> 00:04:43,800
Doet het pijn
als je in je oog geschoten wordt?
72
00:04:43,880 --> 00:04:47,160
Want je oog is een soort waterzak, toch?
73
00:04:47,240 --> 00:04:51,760
Je voelt een plopje en het prikt even,
maar dan gaat het wel weer.
74
00:04:51,840 --> 00:04:54,360
Geen idee, het is nooit fijn
om beschoten te worden.
75
00:04:54,440 --> 00:04:59,520
Waarom heeft de mens de behoefte
om zulke moordmachines uit te vinden?
76
00:04:59,600 --> 00:05:03,480
En kunt u het antwoord
tot een soundbite beperken?
77
00:05:04,360 --> 00:05:05,760
Omdat we mensen zijn?
78
00:05:05,840 --> 00:05:11,280
We hebben een ingebouwde drang
om te vechten voor middelen…
79
00:05:11,960 --> 00:05:15,840
…en andere mensen.
We kunnen het niet laten, denk ik.
80
00:05:15,920 --> 00:05:18,040
Ja, volgens mij zijn we gestoord.
81
00:05:18,800 --> 00:05:23,720
Vuurwapens waren belangrijk bij de opbouw
van Amerika, en bij het doden van mensen.
82
00:05:23,800 --> 00:05:28,600
Het gebruik van vuurwapens is nog steeds
een deel van de nationale identiteit.
83
00:05:28,680 --> 00:05:32,560
Waarom hebben Amerikanen het recht
om iedereen te doden met een vuurwapen?
84
00:05:32,640 --> 00:05:38,120
Dat hebben ze niet. Moord is verboden,
maar ze mogen wel een wapen hebben.
85
00:05:38,200 --> 00:05:40,640
The right to bear arms.
-Klopt.
86
00:05:40,720 --> 00:05:43,040
Maar beren hebben geen armen.
-Jawel.
87
00:05:43,120 --> 00:05:45,240
Is dat zo? Ik dacht dat het poten waren.
-Ja.
88
00:05:45,320 --> 00:05:48,720
Ik ben geen bioloog,
maar als ze rechtop staan…
89
00:05:48,800 --> 00:05:49,960
…zijn het vast armen.
90
00:05:52,360 --> 00:05:55,200
Door de cowboys, wapens en stoomtreinen…
91
00:05:55,280 --> 00:06:01,240
…werd Amerika gezien als een vrij land,
maar daar keken alle slaven vast van op.
92
00:06:01,320 --> 00:06:04,640
De barbaarse slavernij
vierde hoogtij in Amerika…
93
00:06:04,720 --> 00:06:07,280
…vooral in de Zuidelijke staten.
94
00:06:07,360 --> 00:06:10,160
Maar toen ze er eindelijk
goed over hadden nagedacht…
95
00:06:10,240 --> 00:06:14,040
…deden de inwoners uit het Noorden
de schokkende ontdekking…
96
00:06:14,120 --> 00:06:17,440
…dat in elke slaaf
een echt mens verscholen zat.
97
00:06:18,040 --> 00:06:21,600
Het Noorden vroeg aan het Zuiden
in welk Amerika het wilde leven:
98
00:06:21,680 --> 00:06:26,120
Eentje waar witte mensen andere rassen
uitbuitten en als oud vuil behandelden…
99
00:06:26,200 --> 00:06:28,640
…of eentje waarin ze deden
alsof dat niet zo was.
100
00:06:28,720 --> 00:06:31,720
Deze ruzie mondde uit
in een burgeroorlog…
101
00:06:31,800 --> 00:06:36,080
…en in die tijd was Amerika
bijna even gepolariseerd als nu.
102
00:06:36,160 --> 00:06:40,200
De Burgeroorlog verscheurde Amerika, toch?
Broeders vochten tegen elkaar.
103
00:06:40,280 --> 00:06:44,120
Raakten er ook mensen zo in de war
dat ze tegen zichzelf vochten?
104
00:06:44,200 --> 00:06:46,040
Ik denk van niet.
105
00:06:46,120 --> 00:06:51,800
Misschien waren sommige mensen verscheurd
over de kant waar ze bij wilden horen.
106
00:06:51,880 --> 00:06:54,280
Misschien is dat wat je bedoelt.
107
00:06:54,360 --> 00:06:57,600
Waarom wordt dit
de eerste moderne oorlog genoemd…
108
00:06:57,680 --> 00:07:01,240
…terwijl je op de foto's ziet
dat het heel lang geleden is?
109
00:07:01,320 --> 00:07:02,800
Leuk dat je de foto's noemt…
110
00:07:02,880 --> 00:07:06,840
…want dit is de eerste oorlog
waarin fotografie een rol speelt.
111
00:07:06,920 --> 00:07:11,520
De foto's speelden een rol in 't conflict,
het geweld werd vastgelegd.
112
00:07:11,600 --> 00:07:14,720
Het was vast spannend
om naar de fotozaak te gaan…
113
00:07:14,800 --> 00:07:17,400
…en te kijken welke foto's waren gelukt.
114
00:07:18,520 --> 00:07:23,680
Na vier lange jaren vol oorlogsgeweld
eindigde het Noorden bovenaan…
115
00:07:23,760 --> 00:07:25,480
…zoals altijd, eigenlijk.
116
00:07:25,560 --> 00:07:30,800
Dit was 'n overwinning voor de onbetwiste
koning van het Noorden, Abraham Lincoln.
117
00:07:31,480 --> 00:07:33,240
Wie was Abraham Lincoln?
118
00:07:33,320 --> 00:07:37,200
En waarom had hij al die gekke tattoos
op z'n buik?
119
00:07:37,280 --> 00:07:39,960
Ik heb geen idee wat je daarmee bedoelt…
120
00:07:40,040 --> 00:07:45,120
…maar hij was een Amerikaanse president,
waarschijnlijk de beste aller tijden.
121
00:07:45,200 --> 00:07:49,720
Blijkbaar had hij een sneeuwpop en
een roodborstje op z'n buik getatoeëerd.
122
00:07:50,240 --> 00:07:52,360
En het roodborstje had een snor.
123
00:07:54,000 --> 00:07:56,480
Ik heb echt geen flauw idee
wat je bedoelt.
124
00:07:57,560 --> 00:08:01,480
Onder Lincoln als president
werd de slavernij eindelijk afgeschaft…
125
00:08:01,560 --> 00:08:04,160
…en vervangen door gewone rassenhaat.
126
00:08:04,720 --> 00:08:08,040
Maar het liep niet goed af
met Abraham Lincoln.
127
00:08:08,120 --> 00:08:12,040
Vijf dagen na de Noordelijke overwinning
sloeg het noodlot toe:
128
00:08:12,120 --> 00:08:15,000
Hij werd gedwongen
om naar een toneelstuk te gaan.
129
00:08:15,840 --> 00:08:18,600
De aardige schutter verloste hem
uit z'n lijden…
130
00:08:18,680 --> 00:08:21,600
…maar pas in de derde akte, helaas.
131
00:08:21,680 --> 00:08:26,800
Lincoln is doodgeschoten in de loge, toch?
Waar op je lichaam zit de loge?
132
00:08:26,880 --> 00:08:30,280
Je bedoelt vast de plek waar hij zat
toen hij werd neergeschoten…
133
00:08:30,360 --> 00:08:34,160
…de presidentiële loge
in het Ford's Theatre in Washington.
134
00:08:34,240 --> 00:08:37,640
Wat was de reden?
Wilde hij z'n hoed niet afzetten?
135
00:08:37,720 --> 00:08:41,559
Want dat is vrij irritant,
als er iemand voor je zit met een hoed.
136
00:08:41,640 --> 00:08:45,360
Hij zat in de loge,
dus zat er vast niemand achter hem.
137
00:08:45,440 --> 00:08:50,040
Maar de schutter was John Wilkes Booth,
een aanhanger van de Confederatie.
138
00:08:50,120 --> 00:08:55,080
Hoe werd Lincolns leiderschap beïnvloed
door de kogel in z'n hoofd?
139
00:08:56,000 --> 00:08:59,560
Dat eindigde, hij overleed twaalf uur
na de beschieting.
140
00:08:59,640 --> 00:09:03,160
Dus hij kon niet verder?
-Nee, niet als lijk.
141
00:09:04,080 --> 00:09:09,120
Lincolns vlam was gedoofd, maar
dat gold niet voor de vlam van Amerika.
142
00:09:09,200 --> 00:09:11,560
De Amerikanen speelden al met stroom…
143
00:09:11,640 --> 00:09:16,320
…sinds Franklin een sleutel aan z'n
vlieger bond om de bliksem te ontsluiten.
144
00:09:17,000 --> 00:09:22,200
En in 1878 ontdekte Thomas Edison
hoe je die stroom kon gebruiken…
145
00:09:22,280 --> 00:09:24,120
…voor iets bijzonders.
146
00:09:25,200 --> 00:09:28,680
Stel je voor dat Edison
de lamp niet had uitgevonden.
147
00:09:28,760 --> 00:09:32,360
Als je je dat wel kon voorstellen,
zou je het niet zien in het donker.
148
00:09:32,440 --> 00:09:37,320
Hoe konden mensen overdag zien,
voordat Edison het licht had uitgevonden?
149
00:09:37,400 --> 00:09:42,680
Licht komt van de zon, dus zagen de mensen
alles dankzij het zonlicht.
150
00:09:42,760 --> 00:09:48,920
Die lamp hadden ze nodig
als het donker was, als de zon weg was.
151
00:09:49,000 --> 00:09:52,400
Wat gebruikten de mensen
voordat de lamp kwam?
152
00:09:52,480 --> 00:09:55,160
Kaarsen, of olie.
153
00:09:55,240 --> 00:09:59,680
Dus we hadden overdag zonlicht
en 's nachts kaarsen.
154
00:10:01,280 --> 00:10:04,920
Dus we hadden geen lampen nodig.
Zijn levenswerk was zinloos.
155
00:10:05,840 --> 00:10:09,480
Een andere topuitvinding van Edison
was de fonograaf.
156
00:10:22,440 --> 00:10:27,120
ONDERZOEKSMEDEWERKER
WETENSCHAPSMUSEUM, LONDEN
157
00:10:29,240 --> 00:10:31,920
Mag hij uit?
-Natuurlijk.
158
00:10:33,760 --> 00:10:36,760
Het is ongelooflijk
dat wij hier nu staan…
159
00:10:36,840 --> 00:10:40,120
…terwijl die stem jaren oud is.
160
00:10:40,200 --> 00:10:43,200
Als ik in dit trompetding praat…
161
00:10:43,280 --> 00:10:48,000
…kan ik die persoon dan vragen
hoe het is waar zij zijn?
162
00:10:48,080 --> 00:10:52,280
Nee dat kan niet, deze opname
is ruim een eeuw geleden gemaakt.
163
00:10:52,360 --> 00:10:55,280
Maar werkt een fonograaf
niet als een telefoon?
164
00:10:55,360 --> 00:11:02,120
Fonograaf betekent 'geluidschrijven'
in het Grieks.
165
00:11:02,200 --> 00:11:04,520
Dat is iets anders dan telefoon.
166
00:11:04,600 --> 00:11:07,080
Dus ze horen ons,
maar kunnen niet reageren.
167
00:11:08,240 --> 00:11:12,520
Nee, ze kunnen ons niet horen.
Wij horen hun opname.
168
00:11:12,600 --> 00:11:15,280
Ze kunnen ons niet horen
en ook niet reageren?
169
00:11:15,360 --> 00:11:18,640
Mij lijkt van niet, nee.
-Waar slaat het dan op?
170
00:11:18,720 --> 00:11:23,160
Hiermee kunnen we muziek horen,
en stemmen en geluiden.
171
00:11:23,240 --> 00:11:26,800
Kan hij geluiden opnemen
die nog gemaakt moeten worden?
172
00:11:29,320 --> 00:11:30,760
Nee.
173
00:11:30,840 --> 00:11:33,040
En geluiden die al gemaakt zijn?
174
00:11:33,960 --> 00:11:37,840
Alleen als die geluiden op dat moment
zijn opgenomen.
175
00:11:37,920 --> 00:11:40,640
Hij kan niks opnemen wat al voorbij is.
176
00:11:40,720 --> 00:11:43,520
Het klinkt vrij beperkt, eerlijk gezegd.
177
00:11:43,600 --> 00:11:46,200
Dankzij de pornograaf van Edison…
178
00:11:46,280 --> 00:11:50,280
…kon de klassieke muziek
nu een miljoenenpubliek vervelen.
179
00:11:51,000 --> 00:11:53,480
Je moet klassieke muziek
op een orkest spelen.
180
00:11:54,040 --> 00:11:57,240
Maar hoe speel je orkest?
Blaas je erin…
181
00:11:57,320 --> 00:12:01,040
…of is het zo'n ding waarbij je een stok
over de snaren wrijft?
182
00:12:01,120 --> 00:12:04,560
Het orkest is niet één bepaald instrument.
183
00:12:05,960 --> 00:12:10,200
Een orkest is een geheel
van verschillende instrumenten.
184
00:12:10,280 --> 00:12:12,880
Oké, dus meer dan één instrument.
-Klopt.
185
00:12:12,960 --> 00:12:17,760
Dus je hebt twee handen en je mond nodig
om orkest te spelen.
186
00:12:18,360 --> 00:12:22,920
De dirigent heeft al die dingen nodig.
187
00:12:23,000 --> 00:12:29,000
Maar het orkest is een geheel
dat bestaat uit al die instrumenten.
188
00:12:29,080 --> 00:12:31,440
Dus je kunt niet een heel orkest blazen.
189
00:12:33,960 --> 00:12:38,840
Dankzij Edison waren de licht-
en geluidswereld al murw geslagen…
190
00:12:38,920 --> 00:12:43,320
…maar een andere horde
was nog niet genomen: De luchtwereld.
191
00:12:44,040 --> 00:12:47,360
De mens probeerde jarenlang
vliegmachines te bouwen…
192
00:12:47,440 --> 00:12:53,000
…maar de pioniers kwamen niet verder
dan hun eerste experimentele doodssmak.
193
00:12:53,880 --> 00:12:56,680
Totdat broers Orville en Wilbur Wright…
194
00:12:56,760 --> 00:13:01,240
…als eersten met succes de strijd tegen
de wet van de zwaartekracht aangingen.
195
00:13:01,920 --> 00:13:04,600
Hoe ver was die eerste vlucht?
196
00:13:04,680 --> 00:13:09,240
Op die dag voerden de gebroeders Wright
meerdere vluchten uit…
197
00:13:09,320 --> 00:13:12,680
…en die waren zo rond de honderd meter.
198
00:13:12,760 --> 00:13:15,000
Dat hadden ze kunnen lopen.
199
00:13:15,720 --> 00:13:18,680
Dat had gekund,
maar daar ging het niet om.
200
00:13:18,760 --> 00:13:22,320
Wanneer was de eerste vlucht
waarbij een toilet nodig was?
201
00:13:22,400 --> 00:13:27,320
Met de komst van commerciële vluchten
werden grotere afstanden afgelegd…
202
00:13:27,400 --> 00:13:32,680
…en daarbij hadden de passagiers
meer comfort nodig, zoals een toilet.
203
00:13:32,760 --> 00:13:38,200
Dat was vast een mijlpaal, het besef
dat vliegtuigen een toilet nodig hadden.
204
00:13:38,280 --> 00:13:40,600
Indrukwekkender dan de gebroeders Wright.
205
00:13:42,360 --> 00:13:46,600
Dat heb ik nog nooit gezien
als een dramatische…
206
00:13:46,680 --> 00:13:49,320
…of spannende ontwikkeling, vrees ik.
207
00:13:49,400 --> 00:13:52,280
Waarom hebben fietsen geen toilet?
208
00:13:53,120 --> 00:13:55,440
Dan hoefde je niet af te stappen.
209
00:13:56,240 --> 00:13:58,440
Ik ga het meteen vastleggen.
210
00:13:58,520 --> 00:14:04,120
Zelfs zonder toilet veranderde
deze vlucht de transportwereld voorgoed…
211
00:14:04,200 --> 00:14:06,760
…al snapt men nog steeds niet
hoe het zit.
212
00:14:06,840 --> 00:14:11,080
De Wrights maakten ruim een eeuw
geleden de eerste echte vlucht.
213
00:14:11,160 --> 00:14:15,680
Waarom begrijpen we nog steeds niet
hoe vliegtuigen echt werken?
214
00:14:16,680 --> 00:14:19,520
Maar we weten wel hoe ze werken.
215
00:14:19,600 --> 00:14:21,960
Maar hoe werken ze echt?
216
00:14:22,040 --> 00:14:27,400
We hebben wiskundige formules
die beschrijven…
217
00:14:27,480 --> 00:14:29,800
…hoe lucht langs de vleugels stroomt.
218
00:14:29,880 --> 00:14:33,880
Kunt u uitleggen hoe ze werken
zonder er wetenschap bij te betrekken?
219
00:14:36,520 --> 00:14:39,600
Het is lastig om de wetenschap
erbuiten te houden…
220
00:14:39,680 --> 00:14:46,440
…maar door de vorm van de vleugels is
de kracht omhoog groter dan die omlaag…
221
00:14:46,520 --> 00:14:49,000
…en dat duwt het vliegtuig omhoog.
222
00:14:49,080 --> 00:14:52,200
Dat is uw theorie.
Wilt u de mijne horen?
223
00:14:52,280 --> 00:14:54,720
Oké.
-Ik denk dat ze op geloof draaien.
224
00:14:55,760 --> 00:14:58,680
Ze kunnen vliegen omdat wij dat geloven.
225
00:14:58,760 --> 00:15:03,520
Dus de media moeten blijven doen alsof,
anders vallen ze uit de lucht.
226
00:15:03,600 --> 00:15:06,840
Hetzelfde geldt voor Wifi,
dat kan ook niet echt zijn.
227
00:15:06,920 --> 00:15:10,520
We moeten meewerken aan die klucht,
anders stopt alles.
228
00:15:11,920 --> 00:15:16,080
Toen de lucht was bedwongen,
waren de wegen aan de beurt.
229
00:15:17,520 --> 00:15:20,480
We weten niet wie de eerste auto
heeft uitgevonden.
230
00:15:20,560 --> 00:15:25,320
Er waren zoveel pogingen dat de
Wikipediapagina te lang is om te lezen.
231
00:15:25,400 --> 00:15:27,960
Maar het maakt ook niet uit,
want uiteindelijk…
232
00:15:28,040 --> 00:15:31,080
…wordt er maar één persoon
mee geassocieerd:
233
00:15:31,640 --> 00:15:34,760
De man die de eerste populaire auto
bouwde.
234
00:15:34,840 --> 00:15:37,720
Zij naam was Henry Model T Ford…
235
00:15:37,800 --> 00:15:40,520
…en z'n auto ook, stomtoevallig.
236
00:15:41,800 --> 00:15:44,480
Met de viercilindermotor van 2.9 liter…
237
00:15:44,560 --> 00:15:49,200
…een vermogen van 20 pk
en een topsnelheid van 72 km per uur…
238
00:15:49,280 --> 00:15:54,880
…was de T-Ford een waardeloze auto,
nog slechter dan die van je moeder.
239
00:15:56,920 --> 00:16:01,200
Je kunt je mobiel nergens aansluiten
en er is geen gps of muziek.
240
00:16:01,800 --> 00:16:03,720
Hij heeft zelfs geen bekerhouder.
241
00:16:05,440 --> 00:16:08,520
Maar hij was alsnog iets beter
dan een paard…
242
00:16:08,600 --> 00:16:11,200
…omdat hij niet naar achteren trapte.
243
00:16:11,280 --> 00:16:16,080
En het was geen trein, waar je naast
een psychopaat terecht kon komen.
244
00:16:16,160 --> 00:16:19,920
Tenzij je een lifter oppikte
met een schroevendraaier in z'n zak.
245
00:16:23,760 --> 00:16:27,960
Maar de meesterzet van Henry Model T Ford
was niet de auto zelf…
246
00:16:28,040 --> 00:16:30,560
…maar de assemblage.
247
00:16:30,640 --> 00:16:34,840
Er werd niet één persoon aangenomen
om de hele auto in elkaar te zetten…
248
00:16:34,920 --> 00:16:40,120
…maar veel werknemers, die allemaal
een klein stukje deden, keer op keer.
249
00:16:40,720 --> 00:16:45,000
Dankzij deze revolutie werd het werk
saaier en het leven zinlozer.
250
00:16:45,080 --> 00:16:48,520
Voor deze massaproductie
was een massa arbeiders nodig.
251
00:16:48,600 --> 00:16:52,240
Er gingen miljoenen mensen naar de VS,
op zoek naar de Amerikaanse droom.
252
00:16:52,320 --> 00:16:56,360
Er waren grotere schepen nodig,
zoals de Titan 1C…
253
00:16:56,440 --> 00:16:58,840
…de eerste wegwerpduikboot ter wereld.
254
00:16:59,680 --> 00:17:04,360
De mens had jarenlang naar zee gestaard
in de hoop dat hij zou zinken.
255
00:17:04,440 --> 00:17:07,600
En die droom zou de Titan 1C waarmaken.
256
00:17:08,840 --> 00:17:10,960
Het was een enorm succes.
257
00:17:11,040 --> 00:17:17,000
De Titan 1C voer rechtstreeks
van Southampton naar de zeebodem…
258
00:17:17,079 --> 00:17:19,880
…waar de avonturiers
in luxe konden baden…
259
00:17:19,960 --> 00:17:25,160
…tot ze na een paar tellen ontdekten
dat je niet kon ademen op de zeebodem.
260
00:17:27,160 --> 00:17:31,720
Na de overwinning op licht, geluid,
lucht, weg en zeebodem…
261
00:17:31,800 --> 00:17:36,080
…zou de mens iets ontdekken
waarvan ze voor het eerst over hoorden…
262
00:17:36,160 --> 00:17:39,800
…van de vrouwelijke wetenschapper
Marie Curie…
263
00:17:39,880 --> 00:17:42,560
…de vrouwelijke vader van de straling.
264
00:17:42,640 --> 00:17:48,680
Hoe wist Curie dat ze radioactiviteit
had ontdekt…
265
00:17:48,760 --> 00:17:53,920
…als het onzichtbaar is?
-Zij bedacht het woord radioactiviteit.
266
00:17:54,000 --> 00:17:59,520
Radioactiviteit vindt plaats als stoffen
als radium, polonium en plutonium…
267
00:17:59,600 --> 00:18:02,520
…veel energie uitstoten
en desintegreren.
268
00:18:02,600 --> 00:18:05,280
Dus het is echt,
ook al is het onzichtbaar.
269
00:18:06,200 --> 00:18:09,360
Er zijn wel meer echte dingen onzichtbaar.
270
00:18:09,440 --> 00:18:13,600
Dus het is zoiets
als chakra's en energievelden…
271
00:18:13,680 --> 00:18:18,160
…die je in je gezicht voelt
en verbonden zijn met je sterrenbeeld…
272
00:18:18,240 --> 00:18:21,920
…en die je glutenvertering beïnvloeden.
Die zijn ook echt, toch?
273
00:18:22,000 --> 00:18:25,120
Ik denk niet dat die echt zijn.
-Ik denk van wel.
274
00:18:25,200 --> 00:18:29,640
Veel mensen…
-Mijn tante Carol lijnt chakra's uit.
275
00:18:29,720 --> 00:18:34,080
Ze rekent er 80 pond per uur voor.
En als zij er zoveel geld mee verdient…
276
00:18:34,160 --> 00:18:36,320
…kan het geen onzin zijn, of wel?
277
00:18:36,400 --> 00:18:40,080
De nieuwsgierigheid van Curie
werd haar helaas fataal.
278
00:18:40,160 --> 00:18:44,960
De langdurige blootstelling aan straling
zou hebben bijgedragen aan haar dood.
279
00:18:45,040 --> 00:18:46,600
Het is niet eerlijk.
280
00:18:46,680 --> 00:18:52,080
Als een mannelijke wetenschapper zoals
Bruce Banner gammastraling opvangt…
281
00:18:52,160 --> 00:18:55,200
…wordt hij een superheld, of niet?
282
00:18:55,280 --> 00:18:59,080
Hij krijgt z'n eigen strip
en een hele filmreeks.
283
00:18:59,160 --> 00:19:03,080
Marie Curie ging gewoon dood
en werd de Hulk.
284
00:19:03,760 --> 00:19:07,520
Dat is niet eerlijk, toch?
Is dat de schuld van de patriarchen?
285
00:19:07,600 --> 00:19:11,200
En wat zijn patriarchen eigenlijk?
286
00:19:11,280 --> 00:19:14,640
Ondertussen werkten
minder vrouwelijke wetenschappers…
287
00:19:14,720 --> 00:19:16,920
…aan hun eigen theorieën.
288
00:19:17,000 --> 00:19:19,880
Natuurkundige en tongmodel
Albert Einstein…
289
00:19:19,960 --> 00:19:25,320
…bedacht zijn relativiteitstheorie,
die niemand ooit heeft begrepen.
290
00:19:25,400 --> 00:19:28,560
Ik noem hem alleen
omdat hij straks terugkomt.
291
00:19:29,320 --> 00:19:33,480
Einstein dacht dat niks sneller was
dan het licht.
292
00:19:33,560 --> 00:19:35,480
Maar schaduwen zijn sneller.
293
00:19:35,560 --> 00:19:41,560
Als ik met een zaklamp op die muur schijn,
maar de lamp achter m'n hoofd hou…
294
00:19:41,640 --> 00:19:46,600
…is m'n schaduw er eerder dan het licht.
Hoe zou Einstein dat verklaren?
295
00:19:46,680 --> 00:19:51,920
Ik denk dat hij zou zeggen dat het zo
snel gaat dat je het niet goed kunt zien.
296
00:19:52,000 --> 00:19:54,640
Hij is wel een wijsneus, of niet?
297
00:19:54,720 --> 00:19:57,880
De twintigste eeuw
was knallend begonnen…
298
00:19:57,960 --> 00:20:02,080
…doordat de wetenschap
zo snel uitvindingen uitpoepte…
299
00:20:02,160 --> 00:20:04,120
…dat we ze bijna niet kunnen monteren.
300
00:20:04,200 --> 00:20:08,400
Maar sommige uitvindingen hadden
een nadeel, je kon er mensen mee doden.
301
00:20:08,480 --> 00:20:09,920
Niet op een goede manier.
302
00:20:10,000 --> 00:20:14,080
WOI stond bekend als de oorlog
die een eind maakte aan alle oorlogen…
303
00:20:14,160 --> 00:20:17,320
…al zetten sommige historici
daar vraagtekens bij.
304
00:20:17,400 --> 00:20:23,600
Het was wel de eerste hightechoorlog met
vliegtuigen, machinegeweren en tanks…
305
00:20:23,680 --> 00:20:26,960
…die vochten tegen de mensen
die ze hadden gemaakt.
306
00:20:27,040 --> 00:20:30,840
Ze hadden geen geloof, ideologie,
hart of ziel…
307
00:20:30,920 --> 00:20:33,080
…maar de moordmachines wonnen wel.
308
00:20:33,160 --> 00:20:37,480
Het eindtotaal was
Wapentuig 20 miljoen - Mens 0.
309
00:20:38,000 --> 00:20:41,800
Als mensen ten strijde trekken,
ziet het er altijd chaotisch uit.
310
00:20:41,880 --> 00:20:44,080
Wordt er ook veel bij geschreeuwd?
311
00:20:44,680 --> 00:20:48,520
Er wordt erg veel bij geschreeuwd.
Er worden bevelen geroepen…
312
00:20:48,600 --> 00:20:52,080
…of je hoort mensen doodskreten slaken.
313
00:20:52,160 --> 00:20:56,200
Dus de omstanders riskeren oorsuizingen.
314
00:20:56,280 --> 00:21:01,720
Het is zo jammer dat we dit blijven doen.
Ik wil niet controversieel overkomen…
315
00:21:01,800 --> 00:21:06,120
…maar over het algemeen
is oorlog best jammer.
316
00:21:07,000 --> 00:21:11,080
Nou ja, het is blijkbaar wel
een populair tijdverdrijf.
317
00:21:11,160 --> 00:21:13,040
Misschien zit het in onze aard.
318
00:21:13,120 --> 00:21:16,080
Waarom blijven mensen ruzie zoeken?
319
00:21:16,160 --> 00:21:19,760
En kunt u het antwoord
tot één zinnetje beperken?
320
00:21:19,840 --> 00:21:22,880
Anders worden ze pissig bij het monteren.
321
00:21:22,960 --> 00:21:25,800
Angst, eer en interesse.
322
00:21:25,880 --> 00:21:29,240
Echt? Zijn dat de drie dingen?
-Kort gezegd wel.
323
00:21:31,200 --> 00:21:32,200
Oké.
324
00:21:33,640 --> 00:21:36,840
Ik weet niet wie dit monteert,
maar het zal wel.
325
00:21:38,000 --> 00:21:41,520
De barbaarse WOI was de inspiratie…
326
00:21:41,600 --> 00:21:44,800
…voor gruwelijke gedichten
en pacifistische literatuur…
327
00:21:44,880 --> 00:21:50,320
…die tientallen jaren eerder uitkwamen
dan het techno nummer 'Pump up the jam'.
328
00:21:57,720 --> 00:22:00,720
ANDERE MUZIKALE ACTS
DIE MET EEN T BEGINNEN:
329
00:22:00,800 --> 00:22:04,680
THE CURE, THE ISLEY BROTHERS
EN THE VELVET UNDERGROUND
330
00:22:07,200 --> 00:22:11,280
TOEN DEZE CLIP UITKWAM,
DACHTEN KIJKERS DAT HET ECHT WAS
331
00:22:11,360 --> 00:22:14,480
EN DAT ER JAM HUN HUIS BINNENGEPOMPT
ZOU WORDEN VIA DE TELEVISIE
332
00:22:24,440 --> 00:22:28,440
ALS JE TOCH GAAT, WIL JE DAN
EEN COLA ZERO EN EEN TWIX MENEMEN?
333
00:22:30,200 --> 00:22:32,840
SORRY, DIE WAS VOOR DE RUNNER BESTEMD
334
00:22:36,400 --> 00:22:42,560
Er sneuvelden miljoenen mannen, maar
gelukkig werd er een nieuwe man ontdekt:
335
00:22:42,640 --> 00:22:43,720
De vrouw.
336
00:22:43,800 --> 00:22:46,920
Vrouwen hadden altijd al
op de achtergrond bestaan…
337
00:22:47,000 --> 00:22:49,840
…gebruikt als huisdier door mannen…
338
00:22:49,920 --> 00:22:53,320
…en getolereerd om hun magische
vermogen om nieuwe mensen…
339
00:22:53,400 --> 00:22:55,440
…uit hun voorgaat te persen.
340
00:22:55,520 --> 00:22:57,320
Maar begin twintigste eeuw…
341
00:22:57,400 --> 00:23:00,600
…ontdekten sociaal-wetenschappers
iets ongelooflijks:
342
00:23:00,680 --> 00:23:06,000
Een vrouw kon alles wat een man kon,
en ze wilde er niet over opscheppen.
343
00:23:06,080 --> 00:23:07,680
En ze kregen stemrecht.
344
00:23:07,760 --> 00:23:11,760
Vrouwen mochten eindelijk kiezen
welke man ze de les zou lezen.
345
00:23:11,840 --> 00:23:14,920
Vrouwen deden afstand
van hun traditionele klederdracht…
346
00:23:15,000 --> 00:23:19,240
…en leken minder op bezeten meubels
en meer op kitscherige jongens.
347
00:23:20,200 --> 00:23:24,360
Ze dronken, rookten en dansten razendsnel
op een slechte beeldkwaliteit.
348
00:23:25,160 --> 00:23:30,880
Ondertussen werd in Hollywood een
nieuwe vorm van vermaak ontdekt: de film.
349
00:23:31,560 --> 00:23:37,120
Bij de film hoefde je je niet te
concentreren of je fantasie te gebruiken.
350
00:23:37,200 --> 00:23:41,360
Iedereen kon zich vermaken,
zelfs luie of domme mensen.
351
00:23:41,440 --> 00:23:46,080
Je hoefde alleen te gaan zitten en
naar een scherm te staren, net als jij nu.
352
00:23:46,160 --> 00:23:50,200
Maar de eerste films waren bar slecht,
zoals je ziet.
353
00:23:50,280 --> 00:23:55,280
Maar dankzij deze films kunnen we zien
hoe het echte leven was in die tijd.
354
00:23:55,360 --> 00:23:58,240
Iedereen bewoog heel snel
en viel steeds om.
355
00:23:58,920 --> 00:24:01,520
Waarom bewegen mensen in oude films
zo snel?
356
00:24:01,600 --> 00:24:04,840
Waren ze nerveus omdat ze
voor het eerst werden gefilmd…
357
00:24:04,920 --> 00:24:09,960
…of hoorden ze de regisseur niet roepen
omdat het een stomme film was?
358
00:24:10,040 --> 00:24:15,200
De beeldsnelheid van de camera
was anders dan hij nu is.
359
00:24:15,280 --> 00:24:16,520
Dus het is onze schuld.
360
00:24:16,600 --> 00:24:20,240
Wij draaien ze te snel af,
dus moeten de acteurs opschieten…
361
00:24:20,320 --> 00:24:23,440
…om het verhaal af te krijgen
voor het eind van de film.
362
00:24:23,520 --> 00:24:26,520
Wat een paniek. Wat gebeurt er
als ze het niet kunnen bijbenen?
363
00:24:26,600 --> 00:24:31,640
Gaat de camera dan naar een kamer
waar ze nog niet zijn, een lege kamer?
364
00:24:31,720 --> 00:24:37,120
De acteurs bewegen op normale snelheid,
het afspelen gaat sneller…
365
00:24:37,200 --> 00:24:39,640
…zodat het lijkt dat ze snel bewegen.
366
00:24:39,720 --> 00:24:45,480
Kunnen we tegen de acteurs in die films
zeggen dat ze rustig aan kunnen doen?
367
00:24:45,560 --> 00:24:47,920
Nee, die zijn nu dood.
368
00:24:49,280 --> 00:24:51,080
Oude films hadden ondertitels…
369
00:24:51,160 --> 00:24:54,440
…zodat de mensen ze zonder geluid
op hun mobiel konden kijken.
370
00:24:54,520 --> 00:24:58,040
Maar ze ontdekten al snel
hoe ze geluid konden toevoegen.
371
00:24:58,120 --> 00:25:01,600
Wat gaf jou meer bevrediging?
372
00:25:02,280 --> 00:25:04,240
Lezen was eindelijk overbodig.
373
00:25:04,320 --> 00:25:08,800
De eeuwenlange tirannie van het
geschreven woord was eindelijk voorbij.
374
00:25:09,520 --> 00:25:13,400
Maar het idee dat de mensheid
een hoopvolle tijd tegemoet ging…
375
00:25:13,480 --> 00:25:15,360
…ging al snel op de mesthoop.
376
00:25:15,880 --> 00:25:18,400
Donkere wolken pakten
zich samen boven Europa…
377
00:25:18,480 --> 00:25:22,440
…met de komst van een remake
in de Wereldoorlog reeks.
378
00:25:23,840 --> 00:25:27,440
De wereld werd
in een nieuwe oorlog meegezogen.
379
00:25:27,520 --> 00:25:31,120
En aangezien deze oorlog
nog meer gruwelijke machines had…
380
00:25:31,200 --> 00:25:34,720
…leek er geen einde
aan de slachtingen te komen.
381
00:25:34,800 --> 00:25:37,480
En toen hadden de Amerikanen een idee.
382
00:25:37,560 --> 00:25:41,920
In plaats van duizenden kleine bommen
zoals in Duitsland…
383
00:25:42,000 --> 00:25:44,760
…konden ze ook één grote bom
op Japan gooien.
384
00:25:44,840 --> 00:25:48,520
Aan de hand van Einsteins theorieën,
die ik al heel slim noemde…
385
00:25:48,600 --> 00:25:51,840
…startten ze het Manhattan Project,
mannen met hoeden…
386
00:25:51,920 --> 00:25:56,640
…die iets griezeligs bedachten:
een atoombom die Little Boy heette…
387
00:25:56,720 --> 00:26:00,960
…het krachtigste wapen aller tijden
met de meest ongepaste naam.
388
00:26:01,040 --> 00:26:04,600
Hoe krachtig Little Boy was?
Laat ik het zo zeggen:
389
00:26:04,680 --> 00:26:08,760
Als die bom op het huis van m'n ex Sean
in Westhoughton was gegooid…
390
00:26:08,840 --> 00:26:12,120
…was alles, van de Chequerbent-rotonde
op de A58…
391
00:26:12,200 --> 00:26:16,600
…tot de bloemist
naast de Hart Common golfclub, weggevaagd.
392
00:26:17,120 --> 00:26:21,880
Door de eerste klap was Sean verdampt
en de vintage Pacman arcadekast…
393
00:26:21,960 --> 00:26:25,000
…waar hij mijn hele verjaardagsweekend
druk mee was…
394
00:26:25,080 --> 00:26:30,360
…was bijna zeker onbespeelbaar geworden
door de vuurstorm die erop volgde.
395
00:26:30,440 --> 00:26:35,320
Alles van Wigan tot Bolton was verkoold.
Weg Middlebrook.
396
00:26:35,400 --> 00:26:36,840
Bickershaw, weg.
397
00:26:36,920 --> 00:26:39,040
Hindley Green? Vergeet het maar.
398
00:26:39,120 --> 00:26:43,600
De gruwelen van de atoombom
maakten een eind aan WOII.
399
00:26:43,680 --> 00:26:47,800
Iedereen was het zat en de wereld besloot
voor de tweede keer deze aflevering…
400
00:26:47,880 --> 00:26:49,560
…om nooit meer oorlog te voeren.
401
00:26:49,640 --> 00:26:54,760
En dat hielden ze vol tot 52 seconden
na het begin van de volgende aflevering.
402
00:26:54,840 --> 00:27:00,400
Is het geen troost om te beseffen
dat we nu geen kernwapens meer hebben?
403
00:27:00,480 --> 00:27:05,040
Wie bedoel je met 'we'?
De Britten hebben wel kernwapens…
404
00:27:05,120 --> 00:27:11,440
…en ze hebben onlangs zelfs besloten
om het aantal kernkoppen te verhogen.
405
00:27:11,520 --> 00:27:15,080
Maar dat zijn losse flodders, toch?
406
00:27:15,160 --> 00:27:20,600
Nee, integendeel. Het zijn raketsystemen
met functionerende kernkoppen.
407
00:27:20,680 --> 00:27:22,640
Die hebben andere landen ook.
408
00:27:23,280 --> 00:27:27,360
Ik vrees dat kernoorlogen en de dreiging
van kernbommen bij ons blijven.
409
00:27:37,480 --> 00:27:41,880
Zullen we over iets vrolijkers praten?
-Wat je maar wilt.
410
00:27:45,440 --> 00:27:47,920
Houdt u van Abba?
-Ik ben er gek op.
411
00:27:49,800 --> 00:27:53,600
Wat is uw lievelingsnummer?
-'Dancing Queen'.
412
00:27:55,160 --> 00:27:56,360
Dat is echt goed, hè?
413
00:27:58,000 --> 00:28:01,560
Volgende keer zien we hoe
de Koude Oorlog tussen Oost en West…
414
00:28:01,640 --> 00:28:05,720
…leidde tot rock 'n' roll,
wat weer leidde tot hippies…
415
00:28:05,800 --> 00:28:09,600
…die leidden tot Steve Jobs
die leidde tot computers en smartphones…
416
00:28:09,680 --> 00:28:11,720
…die leidden tot social media…
417
00:28:11,800 --> 00:28:16,600
…die alle vooruitgang ongedaan maakte
die de mensheid tot die tijd had geboekt.
418
00:28:18,000 --> 00:28:20,840
De social media hebben
mensen gepolariseerd.
419
00:28:20,920 --> 00:28:23,040
Net als wat er met de beren is gebeurd.
420
00:28:23,120 --> 00:28:25,280
Welke beren?
-De beren op de Noordpool.
421
00:28:48,680 --> 00:28:50,840
Ondertiteld door: Marije Jansen