Sa nakaraan, nakita nating binago ng Renaissance ang Europa
mula sa mga putik at parsnip ay naging marangyang resort na puno ng mga larawan,
at paanong ang pagmulat na ito ay humantong sa mga pag-aalsa ng mga tao
na gumimbal sa establisyimento.
Pero simula pa lang ng mga rebolusyon.
Ang sangkatauhan ay muling tatalon pausad
sa pamamagitan ng paggamit ng metal at kuryente.
Maghahatid ang pag-unlad ng bagong panahon ng ginhawa at libangan,
pero magbabanta rin sa lahat ng buhay sa Daigdig.
Kaya, pareho lang din talaga.
Ngayong linggo, ang paghahari ng makina sa Daigdig…
TAGAPAGTANGHAL NG DOKUMENTARYONG LANDMARK
at dito rin sa Cunk On Earth.
IKAAPAT NA EPISODE: PAGBANGON NG MGA MAKINA
Sa ilang siglo, lahat sa kalikasan, mula sa tao hanggang sa mga baka,
ay pinapatakbo nito,
sariwang hangin.
Kung 'di mo alam ang hangin,
ito ay 'di nakikitang halo-halong gas na talagang nakalululong,
daranas tayo ng malalang sintomas
ilang minuto lang pag nahinto ang ating suplay.
Pinagselos nito ang karibal ng hangin, ang tubig.
Kailangang husayan ng tubig.
Kailangan nitong mas kailanganin natin,
ang mga likas na amo niya.
Ramdam niya ang init,
init na naging kapaki-pakinabang.
Singaw.
Magagamit ang singaw para mapagana ang lahat ng uri ng makina.
At walang lugar na mas nabaliw sa singaw gaya ng Amerika,
kung saan babaguhin nito ang hugis ng mukha ng bansa.
Para maintindihan, dapat tumingin sa isang mapa.
Sa simula, nanatili muna ang mga dayo sa gilid ng Amerika,
hindi ginalaw ang gitna, parang nagyeyelong pie sa microwave.
Pero 'di pa mapagpakumbaba ang mga Amerikano noon
na gaya pa rin ngayon.
Naniniwala sila sa tinatawag na Tadhanang Malinaw,
ang paniniwala na ang lahat ng lupain ay kanila
at gusto ng Diyos na pumakanluran sila
at bawiin 'yon sa mga Katutubong Amerikano
na maling unang nailagay doon.
Ano ang Pagpapahayag ng Tadhana?
Ang Pagpapahayag ng Tadhana ay isang ideolohiya, na noong mga 1840 at 50
sa Estados Unidos,
na ang Amerika ay binigyan ng Diyos ng karapatang sakupin ang kontinente
at ikalat ang mga prinsipyo at kabutihan nito sa lahat ng dako.
Plano ito ng Diyos?
Iyon ang ideya, oo.
'Di ba mga alipin ng Diyos ang kakalabasan n'yo nito?
Sasabihin siguro ng mga tao nang panahong iyon
na mga misyonero sila ng Diyos sa lupa,
kaya kusang-loob nilang pinatutupad ang mga patakaran niya
sa halip na napilitan lang.
Pero, kahit na, mga aso kayo ng Diyos.
Pero ang paghahayag ng tadhana ay mapanganib.
Tatawid ka sa mapanganib na lupain sa mabuay na bagon
sa bingit ng gutom
o pagdudumi hanggang mamatay sa disinteriya,
makagat ng mga ahas o makatay ng mga Apache.
Parang ayaw pala yata ng Diyos na gawin nila ito.
Pero binago lahat iyon ng pagkaimbento ng treng de-singaw.
Pinagtawanan ng treng de-singaw ang bagon.
Hindi literal. 'Di ito aklat pambata.
Inilabas ng mga Amerikano ang mga makinang de-singaw sa ligaw,
umukit ng mga ruta sa lupain at binago ang balanse ng kapangyarihan.
Ngayon, mabilisan na ang pakikipaglaban sa mga Katutubong Amerikano
at may kasama pang pakain at masasakyan.
Salamat sa mga riles, nabuo ang maliliit na bayan sa buong Kanluran.
Marahas at walang batas na mga lugar…
kung saan baril ang nagbibigay ng hustisya
na ginawa ng mga koboy para protektahan ang mga baka at mga anak nila.
Pwede mo bang ikwento sa'min kung ano ito?
Ito ang rebolber na Colt Single Action Army, ang Colt .45.
At dilo mo ito kakargahan.
TAGAPAG-INGAT NG MGA BARIL AT ARTILERYA
At kailangan mong ikasa sa bawat putok.
Mga tao noong unang panahon lang ba ang napapatay nito,
o makakapatay din ng mga tao ngayon?
Makakapatay ito ng tao ngayon.
Napakaluma niyan. Parang makina ng relo, ano?
-Oo. -Mabagal ba labas ng bala?
Kaya bang unahan ang bala?
Tiyak na 'di mauunahan ang bala.
Tama, parang makina ng relo.
Parang mekanismo ng relo, na may mga ratchet sa loob.
-Dumi ng daga? -Mga gear.
Saan lumalabas ang mga bala? Sa tubo na iyon ba?
Doon nga. Oo, iyan ang bariles.
Pwede ko bang… Pwede ko bang hawakan at tingnan ang dulo nito?
O mababaril ba ako sa mata?
'Di 'yan pinapayagan.
Masakit ba talaga ang mabaril sa mata?
Dahil parang supot ng tubig lang 'yon, 'di ba, ang mata?
Puputok lang at kikirot siguro
pero makakapagtrabaho ka pa rin.
Wala yatang magandang lugar para mabaril.
Bakit kailangan ng taong umimbento ng mga makinang pamatay gaya nito?
At pwede mo bang paikliin lang ang sagot mo?
Dahil tao tayo, palagay ko.
Parang natural na sa ating ipaglaban ang mga kayamanan…
-Oo. Oo. -Ibang tao.
'Di natin maiwasan.
Alam ko. Palagay ko baliw tayo.
Malaking papel ang baril sa paghubog sa Amerika at sa pagpatay ng tao.
Ang paggamit ng baril ay integral na bahagi ng pambansang pagkakakilanlan nila.
Bakit may karapatan ang mga Amerikano na pumatay gamit ang baril?
Wala silang karapatan.
Ang pagpatay ay ilegal pero may karapatan silang magkaroon ng armas.
-May karapatan magdala ng armas. -Tama.
-Pero ang mga oso ay walang armas. -Meron.
-Ay, talaga? Akala ko mga binti. -Oo.
Hindi ako dalubhasa, pero sa palagay ko kapag tumayo sila,
malamang may braso sila.
Sa mga koboy at baril at treng de-singaw nito,
nakilala ang Amerika bilang lupain ng mga malaya,
na nakagulat siguro sa karamihan ng mga alipin.
Ang barbarong gawaing pang-aalipin ay laganap pa rin sa Amerika,
lalo na sa mga estado sa Timog.
Pero sa pag-iisip, sa wakas, nang mabuti tungkol sa paksa,
ang mga taga-hilagang estado ay may malagim na natuklasan,
na sa loob ng bawat alipin ay isang tunay na tao.
Tinanong ng Hilaga ang Timog kung anong Amerika ang gusto nitong tirahan,
kung saan ang mga puti ay inaalila ang isang lahi
habang tinatrato itong mas mababa,
o kung saan kunwari ay hindi ganoon.
Ang usapin ay umabot sa isang digmaang sibil,
sa panahong ang Amerika ay halos kasinghati ng kasalukuyan.
Nahati ng Digmaang Sibil ang Amerika, 'di ba?
Kapatid laban sa kapatid.
Mayroon bang sa sobrang pagkaipit ay binalingan ang kanilang sarili?
Wala naman siguro.
Baka may ilang matinding debate sa loob ng ilang tao
kung saan papanig,
at baka iyon ang tinutukoy mo.
Paano nasabi ng mga tao na ito ang unang modernong digmaan
kung nakikita naman sa mga larawan, na napakatagal na noon?
Interesanteng binaggit mo ang mga larawan
dahil ito ang unang digmaan na naging bahagi ang potograpiya.
Ang mga larawan noon ay naging bahagi ng digmaan
sa pagdodokumento ng karahasan.
Nakakasabik siguro magpunta sa Snappy Snaps pagkatapos
at makita kung alin ang nabuo at alin ang hindi.
Matapos ng apat na taong karahasang kaugnay ng digmaan,
ang hilaga ay nangibabaw, kung saan siya naroon nga.
Iyon ay isang tagumpay para sa Hari ng Hilaga, si Abraham Lincoln.
Sino si Abraham Lincoln?
At bakit marami siyang kakatwang tato sa tiyan?
Wala akong ideya sa tinutukoy mong mga tato,
pero pangulo siya ng US, iginagalang bilang pinakamahusay na pangulo ng US.
Malinaw na may taong niyebe at isang robin na tato sa kanyang tiyan,
at may bigote ang robin.
Hindi ko talaga alam kung ano tinutukoy mo.
Ngayong pangulo na si Lincoln, sa wakas ay inalis ang pang-aalipin
at pinalitan ng simpleng pagkiling sa lahi.
Pero 'di masaya ang wakas ng kuwento ni Abraham Lincoln.
Limang araw matapos manalo ang Hilaga, malagim ang kinahinatnan niya.
Napilit siyang manood ng dula sa teatro.
Tinapos ng isang mamamaril ang paghihirap niya,
pero malupit na sa ikatlong yugto na.
Si Abraham Lincoln ay binaril habang nasa kaha ng teatro, 'di ba?
Saan sa katawan 'yon?
Baka ang tinutukoy mo ay ang lokasyon
niya nang binaril,
nasa kahang pangpangulo sa Teatrong Ford sa Washington, DC.
At bakit siya binaril?
Dahil ba ayaw niyang magtanggal ng sumbrero?
Kasi medyo nakakainis 'yon, di ba,
'pag nakasumbrero ang nasa harap?
Nasa kahang pangpangulo siya,
kaya ang alam ko, walang tao sa likod niya.
Pero binaril siya ng isang nagngangalang John Wilkes Booth,
na nanainiwala sa Kompederasiyon.
Ano'ng epekto ng pagkabaril sa ulo sa kakayahan ni Lincoln na mamuno?
Tinapos nito iyon, dahil namatay siya mga 12 oras pagkabaril.
Hindi niya kayang ituloy?
Hindi na. Hindi bilang isang bangkay.
Maaaring pinuksa ang ilaw ni Lincoln,
pero gagawin ng Amerika ang kabaligtaran.
Pinag-iisipan na ng mga Amerikano ang kuryente
mula nang magtali ng susi si Benjamin Franklin sa saranggola
upang buksan ang langit sa kidlat.
Noong 1878, ginamit ni Thomas Edison ang kapangyarihang iyon
upang gumawa ng 'di karaniwang bagay.
Mahirap isipin ang isang mundong 'di naimbento ni Edison ang bumbilya,
at kahit na isipin mo 'yon,
masyadong madilim 'yon para makita ang nasa loob.
Paano nakakita ang mga tao sa araw bago naimbento ni Edison ang liwanag?
Ang liwanag ay mula sa araw,
kaya nakakakita sila sa araw dahil sa araw.
MANANALAYSAY NG AGHAM
Kailangan nila ang bumbilya sa gabi,
kapag walang araw at hindi makakita.
Ano ang ginamit ng mga tao bago ang mga bombilya?
Gumamit sila ng kandila o ng langis.
May liwanag tayo sa araw at may kandila tayo sa gabi.
-Oo. -'Di kailangan ang mga bombilya.
Walang saysay ang pinagtrabahuhan niya.
Isa pang nakakamanghang imbensyon ni Edison ay ang ponograpo.
KATULONG SA PANANALIKSIK MUSEO NG AGHAM, LONDON
Kaya mo bang patigilin ito?
Oo naman.
Nakakamangha, 'di ba, na narito tayo ngayon,
pero ang boses na iyon ay galing sa nakaraang mga taon?
Kung magsasalita ako sa trumpeta na ito,
pwede ko ba siyang tanungin kung kumusta sa kinalalagyan nila?
Hindi pwede, kasi nirekord 'yan mahigit 100 taon na ang nakakaraan.
Pero ponograpo ito. 'Di ba ito tulad ng telepono?
Ang ponograpo sa Griyego ay "pagsulat ng tunog,"
kaya hindi ibig sabihin ay telepono.
Naririnig nila tayo pero 'di makasagot.
'Di ko masabing…
'Di nila tayo naririnig. Naririnig natin ang rekord nila.
'Di nila tayo naririnig at 'di sila makasagot.
Masasabi kong hindi.
Ano ngayon ang punto nito?
Para marinig natin ang musika at boses at tunog.
Pwede ba itong magrekord ng mga tunog na hindi pa nangyayari?
Hindi.
Eh, ang mga tunog na nangyari kanina?
Kung ang mga tunog na 'yon ay naitala noong oras na 'yon.
'Di nito makukuha ang bagay na nakaraan na.
Parang medyo limitado ito, sa totoo lang.
Salamat sa pornograpiya ni Edison,
ang klasikal na musika ay maaari ngayong makainip ng milyun-milyon.
Klasikal na musika ang tinutugtog sa orkestra.
Paano tinutugtog ang orkestra?
Hinihipan ba ito,
o iyon ba 'yong kinikiskis ang patpat sa mga tali?
Ang orkestra ay 'di isang instrumento lang.
Oo.
Ang orkestra ay sama-samang iba't-ibang uri ng mga instrumento.
-'Di lang isang instrumento. -'Di lang isa.
Kailangan mo ang dalawang kamay at bibig para tumugtog ng orkestra?
Pwes, kailangan ng konduktor ang lahat ng mga bagay na iyon.
Pero ang orkestra mismo
ay isang nilalang na binubuo ng maraming iba't-ibang instrumento.
'Di pwede hipan ang buong orkestra?
Salamat kay Edison, ang mundo ng liwanag at tunog
ay nabugbog hanggang sumuko,
pero isa pang hangganan ang 'di pa rin masakop,
ang mundo ng kalangitan.
Matagal nang sinusubukan ng tao na gumawa ng mga makinang lumilipad,
pero karamihan sa mga nauna ay nahirapang umusad
lampas sa unang subok ng pagtalon sa kamatayan.
Pero nagbago 'yon nang ang magkapatid na Orville at Wilbur Wright
ay isinagawa ang unang tagumpay na hamong legal laban sa batas ng gravity.
Gaano kalayo ang unang paglipad?
Nang araw na ang magkapatid na Wright ay nagsagawa ng ilang paglipad,
karaniwang ilang daang talampakan lang.
Nilakad na lang sana nila.
Pwede, pero hindi iyon ang punto.
Kailan ang unang paglipad na sa haba ay kailangan ang banyo?
Nang mabuo ang mga komersyal na paglipad, naging mas mahaba ang distansya
at ang mga pasahero ay mangangailangan ng mga kaginhawaan,
gaya ng pagkakaroon ng banyo.
Grabe siguro talaga 'yon,
nang unang may makaisip na dapat may banyo sa eroplano.
Mas kahanga-hanga 'yon sa magkapatid na Wright.
Hindi iyon isang partikular na dramatiko
o kapanapanabik na pangyayari, sa tingin ko.
Bakit walang banyo ang mga bisikleta?
Alam mo na, para 'di na bababa.
Baka isulat ko iyon at i-copyright.
Wala mang palikuran, ang makasaysayang paglipad ng mga Wright
ay bumago sa transportasyon kailanman
sa mga paraang 'di pa ganap na nauunawaan.
Ang unang tunay na paglipad ay ginawa ng mga Wright mahigit 100 taon na.
Bakit hindi pa rin natin alam kung paano gumagana ang mga eroplano?
Pero alam na natin kung paano sila gumagana.
Pero sa totoo, paano sila gumagana?
Puwes, ito'y… Mayroon tayong mga kwentang matematiko
na naglalarawan sa pagdaloy ng hangin sa mga pakpak ng eroplano.
Pwede mo bang ipaliwanag iyon nang hindi gumagamit ng agham?
Mahirap na hindi ipaliwanag ang agham sa likod nito,
pero dahil sa hugis ng mga pakpak nito,
ang puwersa pataas ay mas malaki kesa pababa
kaya itinutulak nito ang eroplano sa hangin.
Iyon ang teorya mo. Gusto mo ba marinig ang teorya ko?
-Sige. -Tingin ko sampalataya.
Naniniwala tayong nakakalipad sila kaya nagagawa nila.
Kaya, dapat ituloy ng media ang pagkukunwari
o magsisimula silang magbagsakan.
Gaya ng Wi-Fi. 'Di pwedeng totoo iyon.
Kailangan lang nating sumakay dito
o lahat ay hihinto.
Ang langit ay napaamo.
Susunod, mga kalsada naman.
Mahirap sabihin kung sino ang nag-imbento ng unang auto.
Dahil napakaraming sumubok,
napakahaba ng pahina ng Wikipedia para basahin pa.
Pero buti na lang, 'di mahalaga, dahil sa huli,
isang tao lang ang naging singkahulugan ng mga kotse,
ang taong gumawa ng unang patok na auto.
Siya ay pinangalanang Henry Model T Ford,
at sa nakakagulat na pagkakataon, ganoon din ang kotse niya.
May apat na silindro 2.9-litrong makinang
naglalabas ng 20 lakas-kabayo at todong bilis na 45 milya kada oras,
ang Model T Ford ay talagang kakila-kilabot na kotse,
masahol pa sa minamaneho ng nanay mo.
Walang saksakan ng telepono,
walang sat nav o sistema ng musika.
Wala man lang patungan ng tasa.
Gayunpaman, mas mahusay ito ng konti sa kabayo,
dahil 'di ka sisipain sa ulo 'pag nasa likod ka.
At 'di gaya sa tren, wala ka siguro
makakatabing saykopatiko.
Pwera na lang kung mag-angkas ka ng taong may screwdriver sa bulsa.
Pero ang pinakamatinding atake ni Henry Model T Ford ay 'di ang kotse mismo
kundi ang pagkagawa dito.
Sa halip umupa ng isang taong mabagal gagawin mag-isa ang buong kotse,
si Ford ay umupa ng maraming tao
para gumawa ng maliit na piraso ng kotse paulit-ulit, bawat isa.
Isang rebolusyon iyon sa pagkainip sa trabaho at kawalang saysay ng tao.
Ang maramihang paggawa ay kailangan ng maramihang manggagawa.
Dumagsa ang milyon sa USA para sumubok sa Amerikanong pangarap.
Kailangan ang mas malalaking sasakyang kaya inimbento ang Titan 1C,
ang unang isahang gamit na submarino.
Matagal na tinitigan ng tao ang dagat
nais na lumubog na parang bato,
at tutuparin ng Titan 1C ang pangarap na iyon.
Isang malaking tagumpay iyon.
Sa unang paglalakbay, ang Titan 1C ay tumulak mula sa Southampton
tungo sa ilalim ng dagat,
kung saan ang mga maggagalugad ay mabubuhay sa karangyaan
ng ilang saglit bago nila matuklasan
na ang atmospera sa sahig ng dagat ay hindi pwede langhapin.
Sa pagkakasakop ng liwanag, tunog, langit, daan,
at ilalim ng karagatan,
matutuklasan ng sangkatauhan ang isang bagay hindi pa nito narinig noon,
sa kagandahang-loob ng babaeng siyentipiko, si Marie Curie,
ang babaeng-ama ng radyasyon.
Paano nalaman ni Marie Curie na natuklasan niya
ang radioactivity, kung hindi ito nakikita?
Inimbento ni Marie Curie ang salitang radioactivity.
At iyon ay 'pag ang mga sangkap gaya ng radium, polonium, plutonium
ay nagbibigay ng maraming enerhiya at natural na nawasak.
Tunay na bagay pala ito, kahit 'di nakikita.
Maraming totoong bagay ang hindi nakikita, oo.
Tulad ng mga chakra at mga larangan ng enerhiya.
Gaya ng mga nasa loob ng mukha mo
na konektado sa horoscope mo at nakakaapekto sa pagtunaw mo ng gluten.
Totoo sila, 'no?
Palagay ko 'di sila totoo.
Tingin ko totoo sila.
-Buweno, maraming… -Nag-aayos ang tiya ko ng mga chakra.
80 quid ang singil niya.
Kung kumikita siya ng ganoong pera,
'di 'yon kalokohan, 'no?
Nakakalungkot, nakamamatay ang pag-uusisa ni Curie.
Ang pagakalantad sa radyasyon ay baka nag-ambag sa kamatayan niya.
Hindi patas, 'di ba?
'Pag lalaking siyentipiko, tulad ni Bruce Banner, ang nalantad sa radyasyong gamma,
nagiging superhero siya, 'di ba?
Nagkaroon siya ng sariling komiks at prankisa ng pelikula.
Si Marie Curie namatay lang.
Alam mo 'yon, siya naging Hulk.
'Di patas, 'di ba?
Kasalanan ba ng patriyarka?
Isa pa, ano ang patriyarka?
Samantala, ang iba pang hindi gaanong babaeng siyentipiko
ay gumagawa ng sarili nilang mga teorya.
Ang pisisista at propesyonal na modelo ng dila, si Albert Einstein,
ay nagkaroon nitong teorya ng relatibidad, ang E ay katumbas ng McTwo,
na hanggang ngayon, walang nakakaintindi.
At binabanggit ko lang 'to dahil mahalaga 'to mamaya.
Kinilala ni Einstein na walang mas mabilis kaysa sa liwanag.
Pero mas mabilis ang anino kaysa sa liwanag.
Parang kung iilawan ko ng sulo ang dingding na iyon,
-pero hawak ko 'yon sa likod ng ulo, -Oo.
mauuna doon ang anino ko kesa sa ilaw.
Paano 'yon ipapaliwanag ni Einstein?
Palagay ko sasabihin niyang nangyayari 'yon nang napakabilis,
'di mo makita ng maayos.
Lagi siyang may sagot, 'no?
Ang ika-20 siglo ay nagsimula ng masigla
na naglalabas ang agham ng sunud-sunod na inobasyon ng napakabilis,
halos 'di na ma-edit magkasama.
Pero ang ilan sa mga imbensyong ito ay may madilim na panig.
Pwedeng gamitin pamatay ng tao,
at 'di sa mabuting paraan.
Ang Unang Digmaang Pandaigdig ay kinilalang tatapos sa lahat ng digmaan,
bagama't may ilang mananalaysay na nagsasabing hindi naman.
Pero 'yon ang unang high-tech na digmaan,
may mga eroplano, mga baril de-makina, at mga tangke,
lahat ay bumangon para labanan ang mga taong lumikha sa kanila.
Kahit walang paniniwala o ideolohiya o puso o kaluluwa,
nanalo ang mga makinang pamatay.
Ang huling iskor ay Sandata, 20 milyon, at Sangkatauhan, 0.
'Pag nakikidigma ang mga tao, laging mukhang magulo 'yon.
Marami bang sigawang sangkot?
Marami ngang sigawan, pwedeng mga utos na sinisigaw,
pwede ring mga hiyaw ng mga taong namamatay.
May panganib pala ng tinnitus sa sinumang nakatayo sa malapit.
Nakakalungkot na ginagawa pa rin natin.
Hindi ako nagpapakontrobersyal,
pero sa pangkalahatan, ang digmaan ay tila isang kahihiyan.
Ito ay tila isang partikular na sikat na aktibidad ng tao.
Baka natural lang sa atin.
Ano ang nagbubunsod sa atin na magkaganoon?
At pwede bang isang maikling pangungusap lang ang sagot mo?
Kasi kung hindi, maiinis sila sa pag-eedit.
Takot, karangalan at interes.
-Talaga? 'Yan ang tatlo… -Iyon lang sa maikling salita.
Tama.
Ewan ko kung sino mag-eedit, pero ayos na 'to.
Ang barbarismo ng Unang Digmaang Pandaigdig ay pumukaw sa malawak na hanay
ng malulungkot na tula ng digmaan at panitikang pasipista,
nailathala ilang dekada bago inilabas ang Belgian techno anthem,
ang "Pump Up The Jam."
ANG IBA PANG MGA MUSIKERONG NAGSISIMULA SA "T" ANG PANGALAN
AY THE CURE, THE ISLEY BROTHERS, AT ANG VELVET UNDERFROUND
NANG UNANG IPALABAS ANG VIDEO NA ITO, AKALA NG MGA MANONOOD AY TOTOO ITO
AT ANG JAM AY IBUBUHOS SA KANILANG MGA BAHAY SA PAMAMAGITAN NG SCREEN
KUNG LALABAS KA PWEDE MO BA AKONG KUHA NG COKE ZERO AT ISANG TWIX?
PASENSYA, PARA SA TAGA-TAKBO 'YANG TEXT
Milyun-milyong kabataang lalaki ang namatay sa digmaan,
pero mabuti na lang, nakatuklas ang sangkatauhan ng bagong uri ng lalaki,
ang babae.
Ang mga babae ay palaging umiiral sa likuran ng kasaysayan,
madalas ginagawang mga alagang tao ng mga lalaki,
kinukunsiti para sa kanilang kakayahang maglabas ng mga bagong tao
sa butas nila sa harap.
Pero noong maagang ika-20 siglo,
may natuklasang nakakamangha ang mga siyentipikong panlipunan,
na magagawa ng babae ang magagawa ng lalaki
na 'di kailangang pag-usapan.
Nakuha rin nila ang boto.
Makakapili na ang mga babae nang lalaking magmamando sa kanila.
MGA BOTO PARA SA MGA BABAE
Tinatakasan na nila ang tradisyonal na uniporme nila,
'di na mukhang muwebles at mas mukhang mga batang lalaking kampo.
Uminom, nanigarilyo at sumayaw nang mabilis,
sa nakapanlulumong frame rate.
Samantala, sa Hollywood,
isang buong bagong uri ng libangan ang naimbento,
mga pelikula.
'Di gaya ng libro, 'di mo kailangan pagtuunan
o gamitan ng imahinasyon para masiyahan sa pelikula.
Kahit sino, kahit 'yong napakatamad o tanga ay masisiyahan
sa simpleng pag-upo at pagtitig sa telon,
gaya mo ngayon.
Gayunpaman, ang mga unang pelikula ay napakabasura, kita mo naman.
Pero salamat sa mga unang pelikulang ganito
na makikita natin kung ano talaga ang buhay dati.
Napakabilis ng kilos ng lahat at laging natutumba.
Bakit ang bilis nila kumilos sa lumang pelikula?
Dahil ba unang pagharap sa kamera kaya kinabahan sila,
o dahil tahimik na pelikula kaya 'di nila marinig ang direktor
na sumisigaw sa kanilang bagalan?
TAGAPAGSALITA SA INDUSTRIYANG PANGKULTURA
Dahil sa frame rate ng mga kamera na iba noon kaysa ngayon.
Kasalanan pala natin.
Masyado mabilis natin pinaaandar
at dapat bilisan ng mga artista para sigurado
na matatapos nila ang kuwento bago matapos.
Natataranta sila. Paano 'pag 'di sila nakasabay?
Lilipat ba ang pelikula sa silid na wala pang mga artista?
Mga kuha lang ng bakanteng kwarto.
Regular ang bilis ng kilos ng mga artista. Kaya lang…
'Yong bilis lang ng pagpaandar
kaya mukhang napakabilis nila kumilos.
Pwede ba tayo makipag-usap sa mga artista
at sabihin sa kanila na ayos lang, pwede sila kumalma?
Hindi, patay na sila lahat ngayon.
May subtitle ang mga unang pelikula
para mapanood pa rin sa telepono nang patay ang tunog,
Pero 'di nagtagal, natutunan din nila ang paggawa ng tunog.
Ano ang mas kasiya-siya sa iyo?
Kalabisan na ang pagbabasa, sa wakas.
Natapos na ang ilang siglong paniniil ng nasusulat na salita.
Pero anumang saysay ang lulan ng sangkatauhan sa bagong panahon
ay nakatakdang mabasura.
Nagdidilim ang mga ulap sa Europa,
at ang bagong prangkisa ng Digmaang Pandaigdig ay pawawalan na.
Kalaunan, ang mundo ay nalaglag sa isa pang digmaang pandaigdig.
At dahil mas masama pa ang makinarya nito kaysa naunang digmaan,
tila 'di na matatapos ang patayan.
Pagkatapos ay nagkaideya ang mga Amerikano.
Sa halip na maghulog ng libong maliliit na bomba sa Hapon gaya sa Alemanya,
isang malaki na lang kaya ang ilaglag nila?
Gamit ang mga teorya ni Einstein, na matalino kong binanggit kanina,
Sinimulan nila ang Manhattan Project, pinatatakbo ng mga lalaking nakasumbrero,
na may naisip na nakakatakot,
isang bombang atomika na tinawag na Little Boy,
ang pinakamalakas at taliwas ang pangalang sandata na ginamit.
Gaano kalakas si Little Boy?
Ipagpalagay mong ganito.
Kung ibinagsak 'yon sa bahay ng dating nobyo kong si Sean sa Westhoughton,
lahat mula sa rotonda ng Checkerbent sa A58
hanggang sa magbubulaklak sa tabi ng Hart Common Golf Club
ay mawawasak lahat.
Ang unang pagsabog ay tutunaw kay Sean,
habang ang lumang estante ng Pac-Man arcade
na minsan niyang kinumpuni ng buong kaarawan ko
ay halos tiyak na sisirain
nang sumunod na bagyo ng apoy.
Ang lahat mula Wigan hanggang Bolton ay matutusta.
Middlebrook ang sinasabi ko, ubos.
Bickershaw, ubos.
Hindley Green? Kalimutan mo na.
TAGUMPAY! SUMUKO ANG HAPON
Ang lagim ng bomba atomika ay tumapos sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Lahat ay umayaw na
at nagkasundo ang mundo ng ikalawang beses sa episode na ito
na 'di na muling magdigmaan.
Pangakong hindi nito sisirain
sa buong 52 segundo ng ikalimang episode.
Nakakaalo, 'di ba, na mapagtantong
wala tayong mga sandatang nukleyar ngayon?
Depende kung sino'ng tinutukoy mo sa "tayo".
Ang mga Briton ay may mga sandatang nukleyar
at kamakailan ay nagpasyang dagdagan ang kanilang…
ang mga warhead na mayroon sila.
Oo, pero mga blangko 'yon, 'di ba? Puno 'yon ng mga blangko.
Hindi talaga. Hindi.
Ito ay matitinong sistema ng misil na may nukleyar na mga warhead.
Maraming mga estado ang mayroon nito.
Ang digmaang nukleyar at ang banta ng nukleyar na pagkawasak
ay kasama pa rin natin.
Tama. Pwede bang mas masaya ang pag-usapan natin?
Kahit anong gusto mo.
Gusto mo ba ang Abba?
Gustung-gusto ko ang Abba.
-Oo? -Oo.
Ano ang paborito mong kanta ng Abba?
-"Dancing Queen". -"Dancing Queen," oo.
Ang galing noon, ano?
Sa susunod, paanong ang Cold War sa pagitan ng Silangan at Kanluran
ay nagbigay daan sa rock en roll
na nagbigay daan sa mga kontrakulturang mga hippie,
na nagbigay daan kay Steve Jobs na magbigay daan sa computer at smartphone,
na nagbigay daan sa social media,
na magbibigay daan sa pagsira ng lahat ng pag-unlad
na nagawa na ng sangkatauhan.
Hinahati ng social media ang mga tao, hindi ba?
Tulad ng nangyari na sa mga oso.
Anong mga oso?
Mga puting oso.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Lodi Quintana