1
00:00:06,000 --> 00:00:09,200
<i>Ang nakaraan sa posibleng</i>
<i>kauna-unahang kasaysayan</i>

2
00:00:09,280 --> 00:00:11,120
<i>ng sibilisasyon ng tao,</i>

3
00:00:11,200 --> 00:00:15,200
<i>pinakita ko ang espiritual na paggising</i>
<i>ng ating mga ninuno.</i>

4
00:00:15,280 --> 00:00:16,400
<i>katulad ni Tita Carol.</i>

5
00:00:16,480 --> 00:00:19,960
<i>Tulad ni Carol, nakahanap sila</i>
<i>ng mga guru na pwede nilang sundan.</i>

6
00:00:20,760 --> 00:00:23,640
Pero 'di tulad niya,
'di nila iniwan ang kanilang asawa

7
00:00:23,720 --> 00:00:26,760
para tumira sa bukid sa Wales
kasama ang walo pang mga babae,

8
00:00:26,840 --> 00:00:29,160
isang sitwasyon na hindi ko maipaliwanag

9
00:00:29,240 --> 00:00:33,040
dahil kasalukuyan itong
iniimbestigahan ng North Wales Police.

10
00:00:33,120 --> 00:00:34,920
<i>Nagbago ang ating mundo</i>

11
00:00:35,000 --> 00:00:38,000
<i>dahil ang mga mensaheng panrelihiyon</i>
<i>ng pagpaparaya at pagpapatawad</i>

12
00:00:38,080 --> 00:00:42,200
<i>ay nagbigay inspirasyon sa mga tao</i>
<i>na lumaban na parang mga daga.</i>

13
00:00:42,280 --> 00:00:44,800
Pero mas lalawak pa ang pag-iisip ng tao,

14
00:00:44,880 --> 00:00:48,280
lalawak pa nang lubos
mula sa tawag ng ibang uri ng pagbabago.

15
00:00:48,960 --> 00:00:52,320
Ang sangkatauhan
ay sasailalim ng bagong pagsibol

16
00:00:52,400 --> 00:00:54,320
sa pagkakaroon ng Renaissance,

17
00:00:54,400 --> 00:00:58,120
dito sa planeta kung saan tayo namumuhay,
hanggang sa ngayon,

18
00:00:58,200 --> 00:01:01,120
isang kumikinang na bato sa kalawakan
na kinikilala bilang Earth.

19
00:01:14,400 --> 00:01:18,160
PANGATLONG EPISODE:
WALA SA TV ANG RENAISSANCE

20
00:01:19,600 --> 00:01:21,520
Taong 1440,

21
00:01:21,600 --> 00:01:24,000
hindi ngayon kundi n'ong 1440,

22
00:01:24,520 --> 00:01:27,280
may bagong imbensyon na makapagbibigay

23
00:01:27,360 --> 00:01:29,200
ng napakaraming posibilidad.

24
00:01:30,400 --> 00:01:33,280
<i>Ilang siglo na ang nakalilipas,</i>
<i>naimbento ng mga Tsino ang paglilimbag,</i>

25
00:01:33,360 --> 00:01:35,240
<i>ngunit walang sinuman</i>
<i>sa Europa ang nagbigay-pansin</i>

26
00:01:35,320 --> 00:01:37,360
<i>hanggang sa maimbento muli ang palimbagan</i>

27
00:01:37,440 --> 00:01:40,320
<i>ng isang Aleman na nagngangalang</i>
<i>Johannes Steve Gutenberg.</i>

28
00:01:40,400 --> 00:01:43,480
<i>Ang palimbagan ni Gutenberg</i>
<i>ay ang una sa uri nito sa kasaysayan,</i>

29
00:01:43,560 --> 00:01:45,240
<i>maliban sa kasaysayan ng mga Tsino.</i>

30
00:01:45,320 --> 00:01:50,200
May nabago bang mahalagang bagay
ang palimbagan?

31
00:01:50,280 --> 00:01:52,320
Kung 'di naimbento
ni Gutenberg ang palimbagan

32
00:01:52,400 --> 00:01:55,280
ibig sabihin, maiibahagi ang mga ideya

33
00:01:55,360 --> 00:01:56,480
sa bundong mundo,

34
00:01:57,280 --> 00:02:00,680
hindi uunlad ang kultura natin tulad noon.

35
00:02:00,760 --> 00:02:04,640
Sa maraming paraan, nakatulong siya
sa modernong mundo natin ngayon.

36
00:02:04,720 --> 00:02:06,880
'Yan ba ang mahalaga para sa 'yo?

37
00:02:08,520 --> 00:02:12,440
<i>Ang unang aklat na nailimbag</i>
<i>ni Gutenberg ay ang Bibliya.</i>

38
00:02:12,520 --> 00:02:14,720
<i>Bukod sa pagpapalaganap</i>
<i>ng salita ng Diyos,</i>

39
00:02:14,800 --> 00:02:17,520
<i>naibahagi din ang trabaho</i>
<i>ng mga siyentipiko, pilosopo,</i>

40
00:02:17,600 --> 00:02:19,480
<i>at kalaunan, si Dan Brown.</i>

41
00:02:22,240 --> 00:02:24,000
<i>Matagal ang pagsusulat ng isang aklat.</i>

42
00:02:24,080 --> 00:02:26,240
<i>Para mabigyan ng gawain</i>
<i>ang kanilang mga palimbagan,</i>

43
00:02:26,320 --> 00:02:28,520
<i>nagbalik-tanaw ang mga tao sa nakaraan</i>

44
00:02:28,600 --> 00:02:31,240
<i>at naghanap</i>
<i>ng lumang materyal para gawing bago.</i>

45
00:02:31,880 --> 00:02:34,080
<i>Kaya nanumbalik ang pilosopiya</i>
<i>ng sinaunang Greece,</i>

46
00:02:34,160 --> 00:02:37,280
<i>at nauso muli, at namangha ang marami.</i>

47
00:02:37,360 --> 00:02:40,880
<i>Noon, malungkot at walang saya</i>
<i>ang buhay ng mga tao</i>

48
00:02:40,960 --> 00:02:42,440
<i>katulad ng Tito Martin ko.</i>

49
00:02:42,520 --> 00:02:44,720
<i>Ang tanging libangan nila</i>
<i>ay mahihirap na trabaho,</i>

50
00:02:44,800 --> 00:02:47,160
<i>ang pagkamatay sa peste,</i>
<i>o labis na pagpapahirap.</i>

51
00:02:47,240 --> 00:02:50,440
<i>Para sa kanila, gan'on talaga ang buhay.</i>

52
00:02:51,440 --> 00:02:54,640
Para sa kanila, ang kaalaman
sa sinaunang pilosopiyang Griyego

53
00:02:54,720 --> 00:02:58,640
ay 'di nakakabagot tulad ngayon
kundi isang nakakamanghang karanasan

54
00:02:58,720 --> 00:03:01,320
na nakakapagpabago
sa tingin nila sa sarili nila.

55
00:03:01,400 --> 00:03:03,880
Tulad nang kumain kami ni Paul
ng limang ketamine brownie,

56
00:03:03,960 --> 00:03:06,240
kaya akala niya kaya niyang kausapin

57
00:03:06,320 --> 00:03:08,360
ang mga hayop
na nakikita niya sa telebisyon.

58
00:03:09,160 --> 00:03:12,760
Habang ikinulong muna si Paul
para sa sarili niyang kaligtasan,

59
00:03:12,840 --> 00:03:16,040
nagpasya naman ang ating mga ninuno
na baguhin ang mundo.

60
00:03:21,560 --> 00:03:22,920
Ito ang Florence.

61
00:03:23,000 --> 00:03:26,760
Ang tawag ng mga Italyano rito ay Firenze
para hindi mahanap ng mga turista.

62
00:03:26,840 --> 00:03:27,960
Pero Florence tawag dito

63
00:03:28,040 --> 00:03:30,080
dahil tiningnan namin ulit
sa mapa ng mga British.

64
00:03:31,560 --> 00:03:34,840
<i>Kahit mukhang magulo ang Florence ngayon,</i>

65
00:03:34,920 --> 00:03:37,720
<i>pero noong ika-15 siglo,</i>
<i>ito ang naging sentro</i>

66
00:03:37,800 --> 00:03:41,880
<i>ng walang katulad</i>
<i>na pagsibol ng sining at kultura.</i>

67
00:03:41,960 --> 00:03:44,480
Ano ang Renais' sauce?

68
00:03:44,560 --> 00:03:47,120
Isang uri ba 'yon
ng ika-16 na siglo na ketchup?

69
00:03:47,200 --> 00:03:49,600
Nanggaling ang salitang
Renaissance sa Pranses.

70
00:03:49,680 --> 00:03:53,680
Renaissance.
Ang "naissance" ay "pagsilang."

71
00:03:53,760 --> 00:03:55,440
Itinuring bilang muling pagsilang.

72
00:03:55,520 --> 00:03:57,280
Hindi siya pampalasa?

73
00:03:57,360 --> 00:03:59,560
-Hindi, ayon sa kaalaman ko.
-Okay.

74
00:03:59,640 --> 00:04:02,200
Anong mga sarsa ang ginamit nila noon?

75
00:04:02,280 --> 00:04:06,280
Hindi ako masyadong pamilyar sa pagluluto,

76
00:04:06,360 --> 00:04:08,080
sa kasaysayan ng mga sarsa.

77
00:04:08,160 --> 00:04:10,040
Hindi ka mahilig sa sarsa?

78
00:04:10,120 --> 00:04:12,400
Hindi masyado.

79
00:04:14,440 --> 00:04:16,720
Kailangan natin pag-isipan
kung itutuloy pa itong interview.

80
00:04:18,120 --> 00:04:19,760
<i>Noong panahon ng Renaissance,</i>

81
00:04:19,840 --> 00:04:23,200
<i>May mga pintor na nanggaling sa Florence,</i>
<i>na sa unang pagkakataon sa kasaysayan,</i>

82
00:04:23,279 --> 00:04:26,839
<i>may sapat silang kakayahan</i>
<i>upang lumikha ng magagandang larawan.</i>

83
00:04:26,920 --> 00:04:30,680
<i>Isa sa mga pinakamagaling</i>
<i>na pintor ay si Botticelli.</i>

84
00:04:31,640 --> 00:04:33,280
Anong larawan 'to?

85
00:04:33,360 --> 00:04:36,880
Ang <i>Birth of Venus</i>
ni Alessandro Botticelli.

86
00:04:36,960 --> 00:04:39,840
Isa sa mga pinakamagandang larawan
n'ong panahon ng Renaissance.

87
00:04:39,920 --> 00:04:40,920
DIREKTOR, V&A EAST

88
00:04:41,000 --> 00:04:44,160
Ganito ba talaga ang itsura
n'ong isinilang si Venus?

89
00:04:44,240 --> 00:04:47,320
Nilalarawan nito
ang isang karakter mula sa mitolohiya,

90
00:04:47,400 --> 00:04:49,280
kaya metaporikal kung tutuusin.

91
00:04:49,360 --> 00:04:51,800
-Isang diyosa…
-Okay.

92
00:04:51,880 --> 00:04:55,480
…na nabuo ang pagkatao at hindi isinilang.

93
00:04:55,560 --> 00:04:57,040
Ang haba ng leeg niya.

94
00:04:57,120 --> 00:05:01,080
Kalahating giraffe ba siya
o 'di lang siya marunong magpinta ng leeg?

95
00:05:04,400 --> 00:05:05,800
Ang leeg niya

96
00:05:05,880 --> 00:05:10,240
ay simbolo ng kagandahan
kaya pinahaba niya…

97
00:05:10,320 --> 00:05:11,840
May nakita akong mali. Tingnan mo.

98
00:05:11,920 --> 00:05:14,240
Hinihipan niya ang buhok niya.

99
00:05:14,320 --> 00:05:16,120
Pero tingnan mo ang mga puno sa kanan.

100
00:05:16,200 --> 00:05:18,080
Hindi naman gumagalaw. Walang hangin.

101
00:05:18,160 --> 00:05:21,040
Mukhang na-Photoshop lang sila.

102
00:05:21,120 --> 00:05:22,760
Peke 'to.

103
00:05:23,440 --> 00:05:27,880
<i>May iba rin na gumawa</i>
<i>ng 3D na pagpipinta, o "mga eskultura."</i>

104
00:05:27,960 --> 00:05:31,520
<i>Ang pinakatanyag na halimbawa</i>
<i>ay ang hubad na lalaking ito</i>

105
00:05:31,600 --> 00:05:34,200
<i>na kilala bilang</i> David, <i>ni Michelangelo.</i>

106
00:05:34,720 --> 00:05:37,800
Kung hindi mo titingnan
ang maliit niyang bola,

107
00:05:37,880 --> 00:05:40,440
mapapansin mo
na maraming kamangha-manghang detalye

108
00:05:40,520 --> 00:05:42,680
sa buong katawan ni Michelangelo.

109
00:05:43,480 --> 00:05:46,520
May mga pupil
ang mata niya katulad ni Furby.

110
00:05:46,600 --> 00:05:48,560
Detalyado ang kanyang mga muscle.

111
00:05:48,640 --> 00:05:49,920
Tingnan n'yo ang abs niya.

112
00:05:50,000 --> 00:05:53,520
Patunay ito na walang kwenta ang gym
dahil wala pang gym noon,

113
00:05:53,600 --> 00:05:55,200
pero napakamaskulado niya.

114
00:05:55,280 --> 00:05:58,360
Mukha ring makatotohanan
ang mga ugat sa likod ng mga kamay niya,

115
00:05:58,440 --> 00:06:01,000
dala ang dugo
ng estatwa sa mga daliri niya.

116
00:06:01,520 --> 00:06:04,120
Sa kabila ng lahat ng detalye,

117
00:06:04,200 --> 00:06:07,680
sinuri ko ang likod niya
at wala siyang butas sa puwet.

118
00:06:07,760 --> 00:06:09,880
Hindi ako makapaniwalang
'di niya isinama.

119
00:06:09,960 --> 00:06:12,240
Baka nahiya ang iskultor,

120
00:06:12,320 --> 00:06:15,600
o maagang umalis ang model,
o wala talaga siyang butas sa puwet.

121
00:06:15,680 --> 00:06:17,240
Hindi natin alam.

122
00:06:19,080 --> 00:06:22,120
<i>Ang hindi mapag-aalinlanganang</i>
<i>master ng Renaissance</i>

123
00:06:22,200 --> 00:06:25,440
<i>ay si Leonardo da Vinci.</i>

124
00:06:27,480 --> 00:06:29,480
Ito ang <i>Vitruvian Man,</i>

125
00:06:29,560 --> 00:06:34,600
isang pagguhit
na ginawa ni Leonardo noong 1490.

126
00:06:34,680 --> 00:06:35,720
Ano ang gamit nito?

127
00:06:38,120 --> 00:06:39,680
Bakit pa ginawa?

128
00:06:39,760 --> 00:06:44,360
Gusto kasing malaman ni Leonardo

129
00:06:44,440 --> 00:06:49,920
kung paano gumuhit ng katawan ng tao.

130
00:06:50,000 --> 00:06:52,760
Lilinawin ko lang,
nakikita mo rin ba ang ari niya?

131
00:06:52,840 --> 00:06:53,760
'Di ako nananaginip?

132
00:06:54,760 --> 00:06:57,240
May bersyon ba na may suot siyang salawal?

133
00:06:57,320 --> 00:06:59,000
Wala.

134
00:06:59,720 --> 00:07:01,480
Akala niya ayos na 'to?

135
00:07:01,560 --> 00:07:03,240
Hindi ba bastos?

136
00:07:03,320 --> 00:07:05,040
Hindi naman.

137
00:07:05,120 --> 00:07:07,200
Dahil ang kagandahan…

138
00:07:07,280 --> 00:07:11,200
ang kagandahan ng katawan ng tao…

139
00:07:11,280 --> 00:07:13,880
Tingnan mo ang ari niya.
Hindi naman maganda.

140
00:07:16,840 --> 00:07:17,680
Tingnan mo.

141
00:07:18,440 --> 00:07:21,440
<i>Pinuno rin ni Leonardo ang bawat kuwaderno</i>

142
00:07:21,520 --> 00:07:24,440
<i>ng mga guhit ng makabagong imbensyon.</i>

143
00:07:25,120 --> 00:07:25,960
Ano 'yan?

144
00:07:26,720 --> 00:07:28,200
Isang lumilipad na makina.

145
00:07:28,280 --> 00:07:31,040
Parang isang helikopter.

146
00:07:31,120 --> 00:07:33,080
Mukhang 'di kapanipaniwala.

147
00:07:33,160 --> 00:07:38,240
May inimbentong treadmill si Paul
para sa alagang ahas ng fiancee niya.

148
00:07:38,320 --> 00:07:41,520
Mas kapanipaniwala
ang mga guhit niya kaysa rito.

149
00:07:41,600 --> 00:07:43,320
At lasing pa siya noon.

150
00:07:43,400 --> 00:07:46,320
Pero natanggal n'ong prototype
ang ulo ng ahas.

151
00:07:47,360 --> 00:07:48,600
Ayun.

152
00:07:48,680 --> 00:07:51,360
Pinakamalalang pagtatapos
sa isang kaarawan na napuntahan ko.

153
00:07:52,840 --> 00:07:54,560
<i>Marami siyang naimbento,</i>

154
00:07:54,640 --> 00:07:58,280
<i>ngunit mas kilala</i>
<i>si da Vinci ngayon bilang pintor.</i>

155
00:07:58,360 --> 00:07:59,720
<i>Ito ang</i> Mona Lisa,

156
00:07:59,800 --> 00:08:03,960
<i>isang aktwal na larawan na pwedeng</i>
<i>pagmasdan at nakapaskil sa pader na ito.</i>

157
00:08:04,040 --> 00:08:07,680
<i>Ang misteryosong karakter</i>
<i>ni Mona Lisa na umaakit sa mga tao.</i>

158
00:08:07,760 --> 00:08:11,160
<i>Tulad ng ibang babae,</i>
<i>hindi mo alam kung ano ang inisiip niya.</i>

159
00:08:11,960 --> 00:08:14,800
Tingnan ko lang siya,
marami na akong naiisip na tanong.

160
00:08:14,880 --> 00:08:17,200
Sino siya? Bakit siya nakangiti?

161
00:08:17,720 --> 00:08:19,720
May lobo ba sa pagitan ng mga tuhod niya?

162
00:08:19,800 --> 00:08:21,760
Kung oo, ano'ng kulay ng lobo?

163
00:08:22,360 --> 00:08:25,000
May kasintahan ba siya?
Ano'ng pangalan niya?

164
00:08:25,080 --> 00:08:27,680
Ano'ng nasa pagitan ng tuhod niya
at paano natin malalaman?

165
00:08:28,360 --> 00:08:30,240
Ang sagot diyan ay hindi natin malalaman.

166
00:08:30,320 --> 00:08:33,560
Bumabalik ang mga tao kada taon

167
00:08:33,640 --> 00:08:35,800
para tingnan siya at makapag-isip,

168
00:08:35,880 --> 00:08:37,520
tapos uuwi sa bahay.

169
00:08:38,640 --> 00:08:40,159
<i>Bukod sa may itsura siya,</i>

170
00:08:40,240 --> 00:08:44,240
<i>naipakita ni da Vinci ang kahusayan</i>
<i>sa mga makabagong pamamaraan</i>

171
00:08:44,320 --> 00:08:45,240
<i>sabi rito.</i>

172
00:08:45,320 --> 00:08:46,880
<i>Bago ang Renaissance,</i>

173
00:08:46,960 --> 00:08:51,480
<i>ang ibang mga pinta ay gawa sa 2D.</i>

174
00:08:51,560 --> 00:08:54,400
Dahil walang perspektibo
ang mga pintor noon.

175
00:08:54,480 --> 00:08:57,520
Tulad ng kaibigan kong si Paul
na nanuntok ng waiter sa TGIF

176
00:08:57,600 --> 00:08:59,120
dahil nahulog nito ang banoffee pie niya.

177
00:08:59,840 --> 00:09:02,640
Tingnan n'yo 'tong larawan
ni Hesus n'ong ika-14 na siglo

178
00:09:02,720 --> 00:09:04,520
na umiinom ng tsaa.

179
00:09:05,120 --> 00:09:07,080
Mali ang mga sukat.

180
00:09:07,160 --> 00:09:09,600
Masyado silang masikip tingnan

181
00:09:09,680 --> 00:09:11,640
kaya mukha silang nasa kahon ng karton.

182
00:09:12,440 --> 00:09:14,680
Ang laki ni Hesus kumpara sa iba

183
00:09:14,760 --> 00:09:17,680
kaya nagmukhang naghahapunan siya
kasama ang mga batang estudyante.

184
00:09:17,760 --> 00:09:19,160
Ang pangit tingnan.

185
00:09:19,240 --> 00:09:21,600
Ano ang mga 'to? Mga mangkok o kabibi?

186
00:09:21,680 --> 00:09:23,360
Hindi maganda ang pagkakagawa.

187
00:09:23,440 --> 00:09:25,440
Nakakahiya talaga.

188
00:09:25,520 --> 00:09:27,160
'Di dapat nilagay 'to sa museo.

189
00:09:27,240 --> 00:09:31,080
Pero iba ang kwento
n'ong inulit ni da Vinci ang pagpipinta.

190
00:09:31,160 --> 00:09:33,960
Alam niya kung paano bigyang
perspektibo ang maraming bagay.

191
00:09:34,040 --> 00:09:36,480
Tingnan n'yo ang mga anggulo
sa pader dito sa <i>The Last Supper,</i>

192
00:09:36,560 --> 00:09:37,720
at ang lamesa.

193
00:09:37,800 --> 00:09:42,240
Para bang pwede tayong gumapang
sa loob at pagtaksilan si Hesus.

194
00:09:42,320 --> 00:09:46,400
<i>Ang perspektibo ay isang malaking hakbang</i>
<i>pasulong para sa sining ng tao,</i>

195
00:09:46,480 --> 00:09:50,120
<i>sing-antas ng paglabas ng Crash Bandicoot</i>
<i>makalipas ang ilang siglo.</i>

196
00:09:50,200 --> 00:09:54,400
<i>Hindi maikakaila na ang Renaissance</i>
<i>ay malaking bagay para sa sibilisasyon,</i>

197
00:09:54,480 --> 00:09:58,080
<i>kung gaano kahalaga,</i>
<i>ang mga eksperto ang magpapasya.</i>

198
00:09:58,760 --> 00:10:01,600
Alin ang mas makabuluhan sa kultura,

199
00:10:01,680 --> 00:10:06,080
ang Renaissance
o "Single Ladies" ni Beyonce?

200
00:10:07,280 --> 00:10:09,120
Magkaiba sila ng kapanahunan.

201
00:10:09,200 --> 00:10:10,800
Magkaiba nilabas.

202
00:10:12,640 --> 00:10:13,880
Gusto ko si Beyonce.

203
00:10:13,960 --> 00:10:18,360
Pero ang ginawa ng Renaissance
ay ang ireporma ang kultura.

204
00:10:18,440 --> 00:10:19,720
At ano man ang gawin ni Beyonce,

205
00:10:19,800 --> 00:10:21,800
hindi siya gan'on kaambisyoso.

206
00:10:21,880 --> 00:10:24,880
At mas magaling pa rin
ang ilang mga lalaki na puti

207
00:10:24,960 --> 00:10:26,840
kaysa kay Beyonce?

208
00:10:26,920 --> 00:10:28,720
'Yon ba ang sinasabi mo?
Sa harap ng camera?

209
00:10:31,640 --> 00:10:34,880
<i>Pinalawak ng Renaissance</i>
<i>ang isip ng mga tao,</i>

210
00:10:34,960 --> 00:10:37,800
<i>ngunit kung walang mga programa</i>
<i>tulad nito, para turuan sila,</i>

211
00:10:38,560 --> 00:10:42,080
<i>wala pa rin silang ideya</i>
<i>tungkol sa planetang tinitirhan nila.</i>

212
00:10:42,960 --> 00:10:46,600
Itanong mo sa mga tao noon,
kung nasaan ang Amerika, 'di nila alam.

213
00:10:46,680 --> 00:10:48,360
O ang mas malala, ang panahon ng peste.

214
00:10:49,800 --> 00:10:52,600
<i>Para sa kanila,</i>
<i>ang mapa ng mundo ay parang ganito,</i>

215
00:10:52,680 --> 00:10:55,920
<i>isang mapa ng mga bansang natuklasan nila,</i>

216
00:10:56,000 --> 00:10:59,720
<i>magkakadikit, at wala pa ang Amerika.</i>

217
00:11:00,960 --> 00:11:02,640
<i>Pero isang lalaki ang nagbago n'on,</i>

218
00:11:02,720 --> 00:11:05,760
<i>ang Italyanong mandaragat at detektib</i>
<i>na si Christopher Columbo.</i>

219
00:11:05,840 --> 00:11:08,920
<i>Naisip ni Columbo</i>
<i>na kapag naglayag siya sa gilid ng mapa,</i>

220
00:11:09,000 --> 00:11:11,480
<i>mapupunta siya sa kabila, tulad ni Pacman.</i>

221
00:11:11,560 --> 00:11:13,400
<i>'Yon ang magiging shortcut</i>
<i>papunta sa India,</i>

222
00:11:13,480 --> 00:11:15,640
<i>at maiiwasan niya</i>
<i>ang mga multo na sumusunod sa kanya.</i>

223
00:11:15,720 --> 00:11:17,360
Malaking panganib 'yon.

224
00:11:17,440 --> 00:11:20,360
Kung tama si Columbo,
magiging milyonaryo siya.

225
00:11:20,440 --> 00:11:22,960
Kung mali siya,
pagtatawanan siya ng mga tao

226
00:11:23,040 --> 00:11:23,960
habang patay na siya.

227
00:11:24,640 --> 00:11:27,400
Ayos lang 'yon sa kanya
kaya nagpatuloy siya sa paglalayag.

228
00:11:27,480 --> 00:11:29,960
<i>Hindi nahanap ni Columbo ang India,</i>

229
00:11:30,040 --> 00:11:34,040
<i>pero nakarating ang bangka niya</i>
<i>sa Bagong Daigdig, Planetang Earth II,</i>

230
00:11:34,120 --> 00:11:36,080
<i>ang Amerika.</i>

231
00:11:36,160 --> 00:11:39,240
<i>At hindi nagtagal,</i>
<i>sinundan din siya ng iba.</i>

232
00:11:41,320 --> 00:11:42,760
Ito ang Plymouth.

233
00:11:42,840 --> 00:11:47,160
Nagtipon dito noong 1620 ang mga peregrino
na naghahangad ng mas magandang buhay.

234
00:11:47,240 --> 00:11:50,240
Hindi nakakagulat, dahil katulad
ng sinabi ko, ito ang Plymouth.

235
00:11:50,840 --> 00:11:54,000
<i>Sumakay ang mga peregrino</i>
<i>sa kanilang mga sasakyang-dagat o bangka,</i>

236
00:11:54,080 --> 00:11:55,760
<i>ang Starship Mayflower,</i>

237
00:11:56,520 --> 00:12:00,400
<i>at naglayag patungo</i>
<i>sa guhit na ito ng Karagatang Atlantiko</i>

238
00:12:00,480 --> 00:12:03,720
<i>para makarating sa kabila, sa Plymouth.</i>

239
00:12:03,800 --> 00:12:05,640
Nadurog siguro ang mga puso nila.

240
00:12:06,160 --> 00:12:09,560
Sa kabutihang palad,
hindi ito ang Plymouth na iniwan nila.

241
00:12:09,640 --> 00:12:14,160
<i>Noong una, nahirapan ang mga kolonistang</i>
<i>Europeo na mamuhay sa Bagong Daigdig.</i>

242
00:12:14,240 --> 00:12:17,120
<i>Mabuti't may katutubong Amerikano</i>
<i>na nagturo kung paano magtanim ng mais</i>

243
00:12:17,200 --> 00:12:18,520
<i>at kung saan pwede mangisda.</i>

244
00:12:18,600 --> 00:12:23,480
<i>Ang kapalit, ipinakilala ng mga kolonista</i>
<i>ang bulutong sa mga katutubong Amerikano.</i>

245
00:12:23,560 --> 00:12:27,360
Hindi nila nakalimutan ang pagtulong
ng mga katutubong Amerikano sa kanila,

246
00:12:27,440 --> 00:12:30,880
pero kinalimutan nila n'ong pinaslang sila
pagkatapos ng ilang taon.

247
00:12:30,960 --> 00:12:34,200
<i>Habang nagbabago ang Bagong Daigdig,</i>

248
00:12:34,280 --> 00:12:38,040
<i>nagkaroon ng kontrobersyal</i>
<i>na tagumpay sa Lumang Daigdig.</i>

249
00:12:38,800 --> 00:12:42,440
Sa simula ng ika-16 na siglo,
may isang siyentipiko na pangit ang suot

250
00:12:42,520 --> 00:12:45,840
na nagbago ng pananaw
ng sangkatauhan habambuhay.

251
00:12:45,920 --> 00:12:47,440
Siya si Galileo,

252
00:12:47,520 --> 00:12:50,360
isa sa iilang tao sa kasaysayan
na dahil sa sobrang sikat,

253
00:12:50,440 --> 00:12:52,200
kilala sila sa isang pangalan lang,

254
00:12:52,280 --> 00:12:55,920
katulad nina Churchill, Pepsi o Garfield.

255
00:12:56,000 --> 00:13:00,560
Ang buong pangalan ni Galileo
ay Galileo Figaro Magnifico, 'di ba?

256
00:13:00,640 --> 00:13:04,000
Hindi ako sigurado
kung tama ka. Hindi ko alam…

257
00:13:04,080 --> 00:13:06,000
'Yon ang binanggit sa
"Dominican Rhapsody."

258
00:13:06,680 --> 00:13:08,480
Hindi ba "Bohemian Rhapsody" 'yon?

259
00:13:08,560 --> 00:13:09,640
Ano'ng buong pangalan niya?

260
00:13:09,720 --> 00:13:13,360
Sa pagkakaalam ko, ang buong
pangalan niya ay Galileo Galilei.

261
00:13:13,440 --> 00:13:16,120
-Galileo Galilei?
-Oo.

262
00:13:16,200 --> 00:13:19,640
Parang ang pangalan ko,
magiging Philomena Philomeni.

263
00:13:20,800 --> 00:13:22,040
Gusto ko 'yon.

264
00:13:22,600 --> 00:13:25,680
<i>Sobrang lakas</i>
<i>ng teleskopyo na naimbento ni Galileo,</i>

265
00:13:25,760 --> 00:13:28,320
<i>nakikita niya</i>
<i>ang mga taong nagbibihis sa Araw.</i>

266
00:13:28,400 --> 00:13:31,560
Pambihira!
Ang laking tingnan ng mga bagay-bagay.

267
00:13:31,640 --> 00:13:33,760
Nasubukan mo na ba? Nakakamangha.

268
00:13:35,080 --> 00:13:36,240
Paano mo nagawa 'yon?

269
00:13:36,320 --> 00:13:38,800
Ikaw ba ang totoong Galileo
o isa kang artista?

270
00:13:40,720 --> 00:13:42,160
Abala ba 'yong tunay?

271
00:13:42,920 --> 00:13:47,560
<i>Sobrang talino ni Galileo,</i>
<i>may natuklasan siyang sobrang nakakagulat,</i>

272
00:13:47,640 --> 00:13:49,280
<i>hindi napigilang matulala ng Papa.</i>

273
00:13:50,080 --> 00:13:51,680
Ayon sa Lumang Tipan,

274
00:13:51,760 --> 00:13:54,880
ang Araw ay umiikot sa mundo,
hindi kabaliktaran.

275
00:13:54,960 --> 00:13:57,200
Kung simbahan ang pag-uusapan,

276
00:13:57,280 --> 00:13:59,960
hindi pinaniwalaan ni Galileo ang Bibliya.

277
00:14:00,040 --> 00:14:01,840
<i>Sa halip na kagalitan siya,</i>

278
00:14:01,920 --> 00:14:04,880
<i>pinagbintangan siya bilang isang erehe,</i>
<i>ng mga Kristiyano</i>

279
00:14:04,960 --> 00:14:07,680
<i>at napatunayang nagkasala</i>
<i>sa isang kurap na paglilitis.</i>

280
00:14:08,200 --> 00:14:12,280
Nasentensiyahan si Galileo
na manatili sa kanyang bahay habambuhay

281
00:14:12,360 --> 00:14:14,520
sa planetang iniikutan ng araw.

282
00:14:14,600 --> 00:14:16,960
Ang alam ng simbahan
ay umiikot ang araw sa mundo,

283
00:14:17,040 --> 00:14:20,040
pero ang alam ni Galileo
ay ang mundo ang umiikot sa araw.

284
00:14:20,120 --> 00:14:22,240
Sino'ng kakampihan natin?

285
00:14:22,320 --> 00:14:24,280
Si Galileo,

286
00:14:25,280 --> 00:14:27,400
tingin ko gan'on din ang simbahan ngayon.

287
00:14:27,480 --> 00:14:29,160
Posible ba na pareho silang tama,

288
00:14:29,240 --> 00:14:31,200
na nag-iikutan sa isa't isa
ang araw at ang mundo?

289
00:14:31,280 --> 00:14:32,720
Magiging masaya ang lahat.

290
00:14:32,800 --> 00:14:34,280
Pwede ba tayong magkasundo r'on?

291
00:14:34,880 --> 00:14:38,160
Kung nag-imbento lang sana siya
ng makina para maging imortal

292
00:14:38,240 --> 00:14:40,280
sa halip na walang kabuluhang teleskopyo,

293
00:14:40,360 --> 00:14:43,680
mabubuhay sana si Galileo para makita
na tinanggap ang mga ideya niya.

294
00:14:43,760 --> 00:14:46,480
Sa sawing palad,
hindi siya gan'on katalino.

295
00:14:47,760 --> 00:14:51,600
<i>Tulad ng agham,</i>
<i>lumalawak din ang mundo ng pilosopiya,</i>

296
00:14:51,680 --> 00:14:53,960
<i>salamat sa mahihilig mag-isip</i>
<i>tulad ng lalaking ito.</i>

297
00:14:54,520 --> 00:14:57,240
Sino si Jim Des Cart?

298
00:14:57,320 --> 00:15:00,920
Hindi ko kilala kung sino si Jim Des Cart.

299
00:15:01,000 --> 00:15:02,840
PROPESOR NG PILOSOPIYA NG RELIHIYON

300
00:15:02,920 --> 00:15:06,560
Pero alam kong
kinikilala si Rene Descartes

301
00:15:06,640 --> 00:15:08,880
bilang tagapagtatag
ng modernong pilosopiya.

302
00:15:08,960 --> 00:15:12,640
Ano'ng ibig sabihin niya sa,
"Sa tingin ko, samakatuwid ako?"

303
00:15:14,000 --> 00:15:19,720
Ang ibig sabihin ni Descartes
ay ang kamalayan sa sarili,

304
00:15:19,800 --> 00:15:22,240
ang kakimian,

305
00:15:22,320 --> 00:15:26,240
ay ang tampok na pagtukoy
ng pagkakakilanlan ng tao.

306
00:15:26,320 --> 00:15:29,800
Teka, kung sa tingin ko, samakatuwid ako,

307
00:15:29,880 --> 00:15:31,520
paano ang ibang tao?

308
00:15:31,600 --> 00:15:33,520
Sa tingin ba nila, kung gayon sila nga?

309
00:15:33,600 --> 00:15:37,120
Paano ko malalaman
kung iniisip nila, kaya sila?

310
00:15:37,200 --> 00:15:41,160
O iniisip ko lang
na iniisip nila, kaya sila,

311
00:15:41,240 --> 00:15:44,640
pero sa totoo lang,
hindi sila totoo at akala ko sila lang?

312
00:15:44,720 --> 00:15:47,280
Nag-iisip ka ba, kaya ikaw ngayon?

313
00:15:48,280 --> 00:15:51,400
Ayokong sabihin na ang buhay ko

314
00:15:51,480 --> 00:15:54,720
ay nakadepende sa pag-iisip ko,

315
00:15:55,280 --> 00:15:59,320
pero hindi 'yon
ang gustong patunayan ni Descartes.

316
00:15:59,400 --> 00:16:02,040
Posible bang isipin na ibang tao ka?

317
00:16:02,120 --> 00:16:05,720
Kung iisipin ko nang maigi

318
00:16:05,800 --> 00:16:07,320
na ako si Eddie Murphy,

319
00:16:08,120 --> 00:16:10,480
pwede ba akong maging siya?

320
00:16:10,560 --> 00:16:14,280
Kung magiging ako siya,
magiging siya ba ako

321
00:16:14,360 --> 00:16:16,560
o bigla na lang siyang mawawala?

322
00:16:16,640 --> 00:16:19,240
Pinagtuunan ba 'yon
ng pansin ni Des Carts?

323
00:16:20,800 --> 00:16:26,240
Sa pagkakaalam ko,
hindi niya pinagtuunang pansin iyan.

324
00:16:26,320 --> 00:16:27,240
Bakit hindi?

325
00:16:28,360 --> 00:16:32,640
<i>Nagbigay inspirasyon si Descartes sa</i>
<i>intelektwal na kilusan na Enlightenment</i>

326
00:16:32,720 --> 00:16:35,480
<i>kung saan gumawa ng sanaysanay</i>
<i>ang mga metrosexual na elitista</i>

327
00:16:35,560 --> 00:16:39,640
<i>na nagpalawak sa pananaw ng mga tao</i>
<i>sa paraang hindi mapapantayan</i>

328
00:16:39,720 --> 00:16:44,360
<i>hanggang n'ong nilabas ang 1989 na</i>
<i>Belgian techno anthem, "Pump Up The Jam".</i>

329
00:17:01,000 --> 00:17:04,000
Ang video na ito ay base sa 72-pahina
ni William Goldman,

330
00:17:04,080 --> 00:17:06,600
Ang nanalo ng Oscar na manunulat
ng <i>All the President's Men</i>

331
00:17:07,880 --> 00:17:11,280
pinagsama ng technotronic
ang salitang 'techno',

332
00:17:11,359 --> 00:17:14,160
isang musikang pangsayaw,
at 'tronic' na ang ibig sabihin ay tronic

333
00:17:15,160 --> 00:17:21,079
ang orihinal na 12-inch ng "Pump Up
The Jam" ay may kasamang libreng kabayo

334
00:17:22,560 --> 00:17:25,720
n'ong 7.16 ng gabi, ika-28 ng Disyembre
1879, bumagsak ang Tay Bridge sa Dundee

335
00:17:25,800 --> 00:17:28,720
nang may dumaang tren.
May 60 tao ang namatay.

336
00:17:30,079 --> 00:17:31,960
Ang lalaking nasa larawang ito

337
00:17:32,040 --> 00:17:35,440
ay ang pilosopo ng Panahon ng Kalinawan
na si Jean-Jacques Rousseau,

338
00:17:35,520 --> 00:17:39,120
na kulang na lang
ay tawagin siyang Pierre Baguette

339
00:17:39,200 --> 00:17:40,280
pero 'di nangyari 'yon,

340
00:17:40,360 --> 00:17:41,960
kaya 'di ko siya tinawag na gan'on.

341
00:17:43,080 --> 00:17:47,600
<i>Sinulat ni Rousseau na, "Malaya ang tao,</i>
<i>ngunit nakakadena kahit saan."</i>

342
00:17:48,120 --> 00:17:49,760
<i>Pinangarap niya ang isang bagong lipunan</i>

343
00:17:49,840 --> 00:17:52,120
<i>kung saan ang mga tao</i>
<i>ang gagawa ng sarili nilang kapalaran.</i>

344
00:17:52,200 --> 00:17:54,920
<i>'Yon ang nag-udyok sa mga kolonista</i>

345
00:17:55,000 --> 00:17:58,160
<i>na pumunta sa Bagong Daigdig</i>
<i>kasama ang kawan at sakay sa bangka.</i>

346
00:17:59,320 --> 00:18:03,480
Pagdating nila sa Amerika
para magsikap at magtrabaho,

347
00:18:03,560 --> 00:18:06,920
mabilis natuklasan ng mga kolonista
na hindi nilang magtrabaho

348
00:18:07,000 --> 00:18:10,120
kaya nagnakaw sila ng mga tao
mula sa Africa para gawing tauhan.

349
00:18:10,720 --> 00:18:12,880
<i>Maaaring iniisip n'yo na ito ang mga taong</i>

350
00:18:12,960 --> 00:18:14,400
<i>tinutukoy ni Rousseau</i>

351
00:18:14,480 --> 00:18:17,360
<i>n'ong sinabi niyang dapat maging malaya</i>
<i>ang mga tao.</i>

352
00:18:17,440 --> 00:18:18,840
Pero nagkakamali kayo.

353
00:18:18,920 --> 00:18:21,800
Tulad ng maraming humanista,
nakahanap siya ng ibang paraan.

354
00:18:21,880 --> 00:18:25,880
Kung ituring na 'di tao ang mga alipin,
pwede na na silang baliwalain.

355
00:18:25,960 --> 00:18:28,000
<i>Dahil sa swerte, noong panahong ito,</i>

356
00:18:28,080 --> 00:18:30,840
<i>nagsimulang maging interesado</i>
<i>ang mga kolonista sa kalayaan.</i>

357
00:18:32,360 --> 00:18:33,800
Malas nga lang

358
00:18:33,880 --> 00:18:37,240
dahil interesado sila sa kalayaan nila
at hindi sa kalayaan ng mga alipin.

359
00:18:37,960 --> 00:18:42,400
<i>Pinamumunuan ng hari na si George III</i>
<i>at ng guhit ang mga kolonya ng Britanya.</i>

360
00:18:43,200 --> 00:18:48,360
<i>Ngunit nasira ang relasyon sa pagitan</i>
<i>ng dating Inglatera at ng Bagong Daigdig.</i>

361
00:18:48,440 --> 00:18:53,600
Saan nagsimula ang tensyon
sa pagitan ng British at Amerikano?

362
00:18:53,680 --> 00:18:56,440
Dahil ba ang tawag n'yo sa Ingles
ay "cookies" at kami "biscuits"

363
00:18:56,520 --> 00:18:59,320
at kayo "sidewalk" at kami "pavement?"

364
00:18:59,400 --> 00:19:00,600
Para sa 'kin,

365
00:19:00,680 --> 00:19:03,680
'yon ang pwedeng maging
dahilan ng away ng magkarelasyon.

366
00:19:03,760 --> 00:19:05,040
Mas malala pa r'on.

367
00:19:05,120 --> 00:19:08,160
Nagpasya ang Britanya
na magbubuwis sila sa mga kolonya,

368
00:19:08,240 --> 00:19:09,920
at hindi pa 'yon nangyayari.

369
00:19:10,000 --> 00:19:12,960
Hindi nagkasundo dahil sa pera, gan'on ba?

370
00:19:13,040 --> 00:19:16,760
Parang ang sitwasyon namin
ng dati kong kasintahan na si Sean.

371
00:19:17,560 --> 00:19:20,920
Tuwing oorder kami sa labas,
"takeout" sa Ingles kung tawagin n'yo,

372
00:19:21,960 --> 00:19:26,120
minsan, ipipilit niya na maghati kami,

373
00:19:26,200 --> 00:19:29,400
kaso ang mga binibili niya
ay 'yong mga ayaw ko

374
00:19:29,480 --> 00:19:31,160
tulad ng onion bhajis.

375
00:19:31,240 --> 00:19:33,160
Bumabaho ang hininga niya dahil do'n.

376
00:19:34,320 --> 00:19:38,640
Ako pa rin ang nagbayad ng kalahati.
Parang hindi yata patas 'yon.

377
00:19:39,280 --> 00:19:40,200
Ano sa tingin mo?

378
00:19:41,120 --> 00:19:42,360
Sa sitwasyon mo, hindi.

379
00:19:42,440 --> 00:19:44,960
Hindi talaga.
Nanggaling na mismo sa propesor, Sean.

380
00:19:47,080 --> 00:19:49,680
<i>Sa wakas, sa Boston, noong 1773,</i>

381
00:19:49,760 --> 00:19:52,600
<i>nagpasya na ang isang grupo</i>
<i>ng mga kolonista, na tama na.</i>

382
00:19:52,680 --> 00:19:57,240
N'ong nagalit ang mga tao
sa Boston sa mga British,

383
00:19:57,320 --> 00:20:01,200
bakit sila nagsagawa ng tea party

384
00:20:01,280 --> 00:20:04,600
sa halip na maglaban
tulad ng gawain ng mga lalaking British?

385
00:20:04,680 --> 00:20:07,880
Bakit duwag pa rin

386
00:20:07,960 --> 00:20:10,320
ang mga Amerikano hanggang ngayon?

387
00:20:10,400 --> 00:20:13,960
Sa palagay ko, masasabi kong duwag sila

388
00:20:14,040 --> 00:20:17,360
dahil nagdamit sila na parang mga Indian

389
00:20:17,440 --> 00:20:19,240
at walang nagbanggit ng mga pangalan nila.

390
00:20:19,320 --> 00:20:21,360
Magkukusang loob ka ba,

391
00:20:21,440 --> 00:20:24,560
kahit hindi naman kailangan,
na pumasok sa kulungan?

392
00:20:26,560 --> 00:20:28,840
Depende sa mga pasilidad na mayroon sila.

393
00:20:29,880 --> 00:20:32,800
<i>Bukod sa pambabastos sa tsaa namin,</i>

394
00:20:32,880 --> 00:20:36,120
<i>may parating pang mas matindi.</i>

395
00:20:36,200 --> 00:20:39,800
<i>Noong 1776,</i>
<i>nagpasya ang mga pinuno ng 13 kolonya</i>

396
00:20:39,880 --> 00:20:42,800
<i>na ayaw na nilang matawag na "British"</i>

397
00:20:42,880 --> 00:20:44,160
<i>kundi Amerikano na lang.</i>

398
00:20:44,720 --> 00:20:48,640
Ang straight at white na grupo
na kilala bilang Founding Fathers

399
00:20:48,720 --> 00:20:51,680
ay lumikha ng pinakasikat
na break-up na mensahe sa kasaysayan,

400
00:20:51,760 --> 00:20:54,200
ang <i>Declaration of Independence.</i>

401
00:20:54,280 --> 00:20:57,760
Naging sikat ang lahat ng lalaki rito,
kung Amerikano ka.

402
00:20:57,840 --> 00:20:59,520
Kung hindi, hindi sila sikat.

403
00:21:00,200 --> 00:21:03,680
<i>Humantong sa matinding digmaan</i>
<i>sa pagitan ng Amerikano at British.</i>

404
00:21:04,200 --> 00:21:06,840
<i>Dahil wala pang nakakaimbento</i>
<i>ng pagbabalatkayo,</i>

405
00:21:06,920 --> 00:21:10,000
<i>nakasuot ng matitingkad at pulang</i>
<i>Amerikana ang mga British na kawal</i>

406
00:21:10,080 --> 00:21:14,040
<i>at laging nababaril</i>
<i>kahit maganda ang suot.</i>

407
00:21:14,760 --> 00:21:18,480
<i>Ang larawan na ito ay isa</i>
<i>sa pinakamahalagang pangyayari sa digmaan,</i>

408
00:21:18,560 --> 00:21:21,560
<i>ang pagtawid ni George Washington</i>
<i>sa Delaware River.</i>

409
00:21:21,640 --> 00:21:24,800
Kung nakikita n'yo,
buong byahe siyang nakatayo

410
00:21:24,880 --> 00:21:26,720
dahil hindi siya nakapagreserba ng upuan.

411
00:21:26,800 --> 00:21:29,800
Hindi siya nahulog,
pero hindi rin siya tumulong sa paggaod.

412
00:21:29,880 --> 00:21:31,200
Nakakainis 'yon panigurado.

413
00:21:32,240 --> 00:21:34,040
Kinalaunan, nanalo si Washington,

414
00:21:34,120 --> 00:21:36,400
siya ang naging
unang presidente ng Amerika,

415
00:21:36,480 --> 00:21:41,040
ang nag-iisang pinaka-ginagalang
na posisyon sa mundo hanggang 2016.

416
00:21:41,120 --> 00:21:45,240
<i>Isinulat nina Washington</i>
<i>at ng ibang nagtatag ng Konstitusyon,</i>

417
00:21:45,320 --> 00:21:47,680
<i>isang manwal ng pagtuturo</i>
<i>para sa bago nilang bansa</i>

418
00:21:47,760 --> 00:21:51,440
<i>na naglalaman ng ilan</i>
<i>sa mga prominenteng konsepto sa pulitika.</i>

419
00:21:51,520 --> 00:21:55,800
Nabasa ko na hindi lang basta bansa
ang Amerika kundi isang ideya.

420
00:21:56,520 --> 00:21:59,160
Pero bansa naman ang Amerika, 'di ba?

421
00:21:59,240 --> 00:22:01,080
Nagsimula 'yon sa ideya,

422
00:22:01,160 --> 00:22:03,640
at umiikot sa…

423
00:22:03,720 --> 00:22:08,000
umiikot sa ideya na lupain 'yon
ng kalayaan para sa lahat.

424
00:22:08,080 --> 00:22:10,800
Ang pagkain ng tinapay, ideya 'yon.

425
00:22:10,880 --> 00:22:13,040
Pagpipinta ng bisikleta
sa kulay asul, ideya 'yon.

426
00:22:13,120 --> 00:22:14,720
Ganito…

427
00:22:14,800 --> 00:22:15,920
Ideya 'yon.

428
00:22:16,000 --> 00:22:17,880
Ang Amerika ay isang lugar.

429
00:22:18,920 --> 00:22:22,200
Ginulat ng Rebolusyong Amerikano
ang buong mundo,

430
00:22:22,280 --> 00:22:23,560
pati na rin ang buong planeta.

431
00:22:23,640 --> 00:22:26,200
<i>Tinamaan nang husto ang France,</i>

432
00:22:26,280 --> 00:22:29,840
<i>kung saan ang karaniwang tao</i>
<i>ay kailangan maghukay sa dumi,</i>

433
00:22:30,520 --> 00:22:34,160
<i>habang ang mayayaman</i>
<i>ay namuhay nang maganda at nagpapasikat.</i>

434
00:22:34,760 --> 00:22:38,640
Napagod na ang karaniwang Jacques
sa kanilang pinuno na si King Louis XVI,

435
00:22:38,720 --> 00:22:41,280
at ang magkamukha niyang asawa
na sina Mary at Toinette,

436
00:22:41,360 --> 00:22:43,160
na komportable ang pamumuhay

437
00:22:43,240 --> 00:22:45,760
habang ang mahihirap
ay napipilitang mabuhay sa cake.

438
00:22:47,000 --> 00:22:51,920
<i>At noong 1789,</i>
<i>sumabog ito sa topless revolution.</i>

439
00:22:52,920 --> 00:22:55,840
Pinatalsik ng mga mahihirap ang hari
at nag-imbento ng makina

440
00:22:55,920 --> 00:22:58,200
na magpapaalis
ng mayayaman sa mundo habambuhay.

441
00:23:00,040 --> 00:23:02,160
Ang guillotine ay partikular na idinisenyo

442
00:23:02,240 --> 00:23:05,640
upang maging ang pinamadaling paraan
para putulin ang ulo ng tao

443
00:23:05,720 --> 00:23:07,800
sa harap ng mga nanunuyang tao.

444
00:23:07,880 --> 00:23:12,760
Ilalagay mo ang ulo
ng maharlika rito sa butas,

445
00:23:12,840 --> 00:23:16,720
tapos babagsak ang matalim
na pamputol para matatanggal ang ulo

446
00:23:16,800 --> 00:23:19,880
at humiwalay sa leeg at katawan.

447
00:23:19,960 --> 00:23:22,680
Sa puntong iyon,
akala siguro nila nakatakas na sila,

448
00:23:22,760 --> 00:23:25,160
pero panandalian lang ang tagumpay,

449
00:23:25,240 --> 00:23:28,400
dahil makalipas ang ilang sandali,
mapupunta ang ulo nila

450
00:23:28,480 --> 00:23:31,040
dito sa magaspang na basket.

451
00:23:32,760 --> 00:23:35,640
Kung titingnan n'yo,
walang pampakapal sa loob.

452
00:23:35,720 --> 00:23:38,320
Kaya makakaranas ng matinding pasa

453
00:23:38,400 --> 00:23:40,200
at concussion ang naputol na ulo.

454
00:23:40,280 --> 00:23:41,640
May mas malala pang pwedeng mangyari.

455
00:23:41,720 --> 00:23:43,560
Pwede ka nilang utusan
na ilabas ang ulo sa karwahe

456
00:23:43,640 --> 00:23:45,480
habang minamaneho malapit sa isang gusali.

457
00:23:46,200 --> 00:23:50,320
Magiging malaki ang epekto
ng nangyaring guillotine sa sinuman,

458
00:23:50,400 --> 00:23:52,200
lalo na kay King Louis.

459
00:23:52,280 --> 00:23:55,960
Dahil wala na siyang ulo, hindi na siya
makakabuntis o makakasuot ng korona

460
00:23:56,040 --> 00:23:59,720
at tiyak na hindi na siya matatanggap
sa kung anumang trabaho.

461
00:23:59,800 --> 00:24:03,080
Kaya siguro pinili niyang
magtago muna sa publiko

462
00:24:03,160 --> 00:24:04,800
matapos mangyari 'yon.

463
00:24:04,880 --> 00:24:07,240
<i>Ang Rebolusyong Pranses</i>
<i>ay hindi ang unang pagkakataon</i>

464
00:24:07,320 --> 00:24:11,200
<i>na bumangon ang masa laban sa mayayaman,</i>
<i>at maaaring hindi ito ang huli.</i>

465
00:24:11,280 --> 00:24:15,240
Karamihan ng rebolusyon ay ang mahihirap
na gustong magpatalsik sa mayayaman.

466
00:24:15,320 --> 00:24:17,560
Tingin mo ba dapat mag-alala

467
00:24:17,640 --> 00:24:20,000
ng mga bilyonaryong tulad ni Elon Musk
na maputulan ng ulo?

468
00:24:20,880 --> 00:24:25,120
Palagay ko maraming makapangyarihang tao

469
00:24:25,200 --> 00:24:29,320
ang labis na nag-alala sa kanilang buhay
dahil sa Rebolusyong Pranses.

470
00:24:29,400 --> 00:24:31,920
Baka pwedeng mag-imbento
si Elon Musk ng isang elektronikong makina

471
00:24:32,000 --> 00:24:35,360
na puputol sa ulo niya
bago dumating ang mga mandurumog.

472
00:24:35,440 --> 00:24:37,360
Mas may alam ka diyan kaysa sa akin.

473
00:24:37,440 --> 00:24:39,080
Nanghuhula lang ako.

474
00:24:40,160 --> 00:24:43,800
Kinalaunan, nagpasya ang Pransiya
na kailangan nila ng makapangyarihang tao,

475
00:24:43,880 --> 00:24:46,840
at naisip nila sa Emperador Napoleon.

476
00:24:46,920 --> 00:24:50,320
Sa pagkakaalam ko,
hindi siya kaano-ano ni Emperador Penguin.

477
00:24:51,120 --> 00:24:54,040
Nagsagawa si Napoleon
ng malawakang digmaan sa lupa at dagat,

478
00:24:54,120 --> 00:24:56,720
na sa sobrang mahal, hindi natin magaya

479
00:24:56,800 --> 00:24:59,040
sa mga makasaysayang
dokumentaryo hanggang ngayon.

480
00:25:01,960 --> 00:25:05,360
<i>Marahil ay may ideya na kayo sa nangyaring</i>
<i>digmaan dito sa larawan na 'to</i>

481
00:25:05,440 --> 00:25:07,680
<i>dahil sa iba't ibang tunog</i>
<i>na naririnig n'yo,</i>

482
00:25:07,760 --> 00:25:10,360
<i>pero mayroon pa ring kulang.</i>

483
00:25:10,440 --> 00:25:13,640
Tanging ang klasikal na musika lang
ang makapagbibigay-buhay

484
00:25:13,720 --> 00:25:16,240
sa mga digmaan ni Napoleon.

485
00:25:23,800 --> 00:25:25,920
Nakita n'yo? Mas maganda.

486
00:25:26,800 --> 00:25:30,360
Sa kabutihang-palad,
ang klasikal na musika ay pinapaganda

487
00:25:30,440 --> 00:25:33,320
ng isang kompositer
na nagngangalang Beethoven.

488
00:25:34,880 --> 00:25:39,360
Totoo bang may aktwal na kabayo
na nakatira sa loob ng mukha ni Beethoven?

489
00:25:40,800 --> 00:25:42,600
Pasensya na, mali ang sinabi ko.

490
00:25:42,680 --> 00:25:45,720
Ang ibig kong sabihin,
magaling ba si Beethoven sa musika?

491
00:25:47,040 --> 00:25:49,520
Oo! Ikinokonsidera siyang
pinakamagaling na kompositor…

492
00:25:49,600 --> 00:25:50,920
KOMPOSITOR, PROPESOR NG MUSIKA

493
00:25:51,000 --> 00:25:52,480
…ng klasikal na musika sa kanluran.

494
00:25:52,560 --> 00:25:54,560
Si Beethoven ang nagsulat ng kantang…

495
00:25:54,640 --> 00:25:59,000
<i>Da-da-da-dum, da-da-da-dum.</i>

496
00:25:59,080 --> 00:26:00,800
Ano'ng ibig sabihin n'on?

497
00:26:01,760 --> 00:26:04,800
Talagang malakas na motif ng orkestra.

498
00:26:04,880 --> 00:26:06,880
Paulit-ulit ang salitang "dum".

499
00:26:06,960 --> 00:26:11,040
Pinaparinggan niya ba ang manonood
o salitang Aleman 'yon?

500
00:26:11,120 --> 00:26:16,280
Instrumento ang gamit
ng Beethoven symphonic music.

501
00:26:16,360 --> 00:26:21,080
Walang salita sa musika na 'yon.

502
00:26:21,160 --> 00:26:23,640
Walang salita? Paano natin
malalaman kung tungkol saan 'yon

503
00:26:23,720 --> 00:26:24,920
kung walang salita?

504
00:26:25,000 --> 00:26:26,480
Literal na walang kahulugan.

505
00:26:27,400 --> 00:26:30,880
<i>Sa kabila ng pagtatamasa ng tagumpay</i>
<i>sa kanyang walang kabuluhang musika,</i>

506
00:26:30,960 --> 00:26:34,680
<i>nakaranas ng malalaking problema</i>
<i>si Beethoven sa kanyang karera.</i>

507
00:26:34,760 --> 00:26:37,680
Totoo ba na sa mga huling taon
ng kanyang buhay trabaho,

508
00:26:37,760 --> 00:26:39,120
namatay si Beethoven?

509
00:26:40,400 --> 00:26:42,400
Halos buong buhay siyang bingi.

510
00:26:42,480 --> 00:26:44,280
-Halos kahalati ng buhay niya.
-Namatay siya, 'di ba?

511
00:26:44,360 --> 00:26:45,600
-Namatay?
-Oo.

512
00:26:47,000 --> 00:26:48,200
Hindi.

513
00:26:48,280 --> 00:26:50,640
'Yon ang isinulat ng producer sa mga tala.

514
00:26:50,720 --> 00:26:52,440
Nandito 'yon.

515
00:26:53,240 --> 00:26:54,800
-Tingnan natin.
-Isa siyang…

516
00:26:55,640 --> 00:27:00,280
"Sa kanyang huling mga taon,
namatay si Beethoven."

517
00:27:00,360 --> 00:27:02,120
Bingi siya. <i>"Deaf"</i> sa Ingles.

518
00:27:02,200 --> 00:27:04,160
D-E-A-F.

519
00:27:04,240 --> 00:27:06,200
Siyempre nabingi siya pagkamatay niya,

520
00:27:06,280 --> 00:27:10,480
pero bingi na ba siya
n'ong nabubuhay pa siya?

521
00:27:10,560 --> 00:27:12,440
Oo, bingi siya.

522
00:27:12,520 --> 00:27:14,680
-Bingi siya.
-Hindi siya namatay?

523
00:27:14,760 --> 00:27:15,920
-Hindi siya namatay…
-Hindi.

524
00:27:16,000 --> 00:27:18,720
-…n'ong buhay siya?
-Hindi.

525
00:27:18,800 --> 00:27:21,000
Paano siya nagsulat
ng musika kung patay na siya?

526
00:27:22,480 --> 00:27:25,640
<i>Noong ika-26 ng Marso, 1827,</i>

527
00:27:25,720 --> 00:27:27,760
<i>namatay si Beethoven</i>

528
00:27:27,840 --> 00:27:30,760
<i>at akala ng lahat</i>
<i>ay nawala na ang henyong tulad niya.</i>

529
00:27:30,840 --> 00:27:32,200
Hanggang ngayon.

530
00:27:32,760 --> 00:27:35,240
Binuo muli ng mga siyentipiko
mula sa Silicon Valley ang isip niya

531
00:27:35,320 --> 00:27:38,160
at na-install ito sa smart speaker na ito,

532
00:27:38,240 --> 00:27:40,080
ang B8-Hoven Smart Home Plus.

533
00:27:40,160 --> 00:27:41,440
Tingnan natin kung gumagana.

534
00:27:42,200 --> 00:27:45,280
B8-Hoven, gumawa ka ng bagong simponya.

535
00:27:45,360 --> 00:27:46,400
<i>Ano 'yon?</i>

536
00:27:47,040 --> 00:27:49,120
Gumawa ka ng bagong simponya!

537
00:27:49,200 --> 00:27:50,560
<i>Nasaan ako?</i>

538
00:27:50,640 --> 00:27:52,880
Ano? Sundin mo na lang ang sinabi ko.

539
00:27:52,960 --> 00:27:55,880
<i>Diyos ko, napakadilim dito!</i>
<i>Bakit ako nagsasalita ng Ingles?</i>

540
00:27:55,960 --> 00:27:57,720
<i>-Hindi ko makita ang mga binti ko.</i>
-Alam mo…

541
00:27:57,800 --> 00:28:00,000
patugtugin mo na lang
ang playlist ko tuwing Biyernes ng gabi.

542
00:28:00,080 --> 00:28:02,160
<i>Ito ang playlist tuwing Biyernes ng gabi.</i>

543
00:28:03,120 --> 00:28:05,080
<i>Bakit ko ginagawa ito?</i>

544
00:28:05,160 --> 00:28:07,480
<i>Diyos ko, patayin n'yo na lang ako.</i>

545
00:28:12,240 --> 00:28:15,520
<i>Tulad ng nakita natin,</i>
<i>sa loob lamang ng ilang daang taon,</i>

546
00:28:15,600 --> 00:28:16,920
<i>sumailalim ang sangkatauhan</i>

547
00:28:17,000 --> 00:28:20,760
<i>sa isang serye ng kultura</i>
<i>at mga rebolusyong pampulitika.</i>

548
00:28:20,840 --> 00:28:23,720
<i>Sa susunod, ipapakita ko sa inyo</i>
<i>ang mas malaking rebolusyon.</i>

549
00:28:23,800 --> 00:28:28,680
<i>Ang Rebolusyong Industriyal</i>
<i>na huwad sa bakal, singaw, pawis,</i>

550
00:28:28,760 --> 00:28:32,200
<i>eroplano, tren, sasakyan,</i>
<i>at mga eroplano muli.</i>

551
00:28:32,280 --> 00:28:34,880
Ilang taon sinubukan ng mga tao
na gumawa ng eroplano.

552
00:28:35,520 --> 00:28:38,440
Bakit tayo interesado
sa paglipad sa langit?

553
00:28:38,520 --> 00:28:39,760
Wala namang makikita r'on.

554
00:28:39,840 --> 00:28:41,320
Wala ring mauupuan.

555
00:29:02,000 --> 00:29:05,200
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni:
Kristine Gutierrez