Ang nakaraan sa posibleng kauna-unahang kasaysayan
ng sibilisasyon ng tao,
pinakita ko ang espiritual na paggising ng ating mga ninuno.
katulad ni Tita Carol.
Tulad ni Carol, nakahanap sila ng mga guru na pwede nilang sundan.
Pero 'di tulad niya, 'di nila iniwan ang kanilang asawa
para tumira sa bukid sa Wales kasama ang walo pang mga babae,
isang sitwasyon na hindi ko maipaliwanag
dahil kasalukuyan itong iniimbestigahan ng North Wales Police.
Nagbago ang ating mundo
dahil ang mga mensaheng panrelihiyon ng pagpaparaya at pagpapatawad
ay nagbigay inspirasyon sa mga tao na lumaban na parang mga daga.
Pero mas lalawak pa ang pag-iisip ng tao,
lalawak pa nang lubos mula sa tawag ng ibang uri ng pagbabago.
Ang sangkatauhan ay sasailalim ng bagong pagsibol
sa pagkakaroon ng Renaissance,
dito sa planeta kung saan tayo namumuhay, hanggang sa ngayon,
isang kumikinang na bato sa kalawakan na kinikilala bilang Earth.
PANGATLONG EPISODE: WALA SA TV ANG RENAISSANCE
Taong 1440,
hindi ngayon kundi n'ong 1440,
may bagong imbensyon na makapagbibigay
ng napakaraming posibilidad.
Ilang siglo na ang nakalilipas, naimbento ng mga Tsino ang paglilimbag,
ngunit walang sinuman sa Europa ang nagbigay-pansin
hanggang sa maimbento muli ang palimbagan
ng isang Aleman na nagngangalang Johannes Steve Gutenberg.
Ang palimbagan ni Gutenberg ay ang una sa uri nito sa kasaysayan,
maliban sa kasaysayan ng mga Tsino.
May nabago bang mahalagang bagay ang palimbagan?
Kung 'di naimbento ni Gutenberg ang palimbagan
ibig sabihin, maiibahagi ang mga ideya
sa bundong mundo,
hindi uunlad ang kultura natin tulad noon.
Sa maraming paraan, nakatulong siya sa modernong mundo natin ngayon.
'Yan ba ang mahalaga para sa 'yo?
Ang unang aklat na nailimbag ni Gutenberg ay ang Bibliya.
Bukod sa pagpapalaganap ng salita ng Diyos,
naibahagi din ang trabaho ng mga siyentipiko, pilosopo,
at kalaunan, si Dan Brown.
Matagal ang pagsusulat ng isang aklat.
Para mabigyan ng gawain ang kanilang mga palimbagan,
nagbalik-tanaw ang mga tao sa nakaraan
at naghanap ng lumang materyal para gawing bago.
Kaya nanumbalik ang pilosopiya ng sinaunang Greece,
at nauso muli, at namangha ang marami.
Noon, malungkot at walang saya ang buhay ng mga tao
katulad ng Tito Martin ko.
Ang tanging libangan nila ay mahihirap na trabaho,
ang pagkamatay sa peste, o labis na pagpapahirap.
Para sa kanila, gan'on talaga ang buhay.
Para sa kanila, ang kaalaman sa sinaunang pilosopiyang Griyego
ay 'di nakakabagot tulad ngayon kundi isang nakakamanghang karanasan
na nakakapagpabago sa tingin nila sa sarili nila.
Tulad nang kumain kami ni Paul ng limang ketamine brownie,
kaya akala niya kaya niyang kausapin
ang mga hayop na nakikita niya sa telebisyon.
Habang ikinulong muna si Paul para sa sarili niyang kaligtasan,
nagpasya naman ang ating mga ninuno na baguhin ang mundo.
Ito ang Florence.
Ang tawag ng mga Italyano rito ay Firenze para hindi mahanap ng mga turista.
Pero Florence tawag dito
dahil tiningnan namin ulit sa mapa ng mga British.
Kahit mukhang magulo ang Florence ngayon,
pero noong ika-15 siglo, ito ang naging sentro
ng walang katulad na pagsibol ng sining at kultura.
Ano ang Renais' sauce?
Isang uri ba 'yon ng ika-16 na siglo na ketchup?
Nanggaling ang salitang Renaissance sa Pranses.
Renaissance. Ang "naissance" ay "pagsilang."
Itinuring bilang muling pagsilang.
Hindi siya pampalasa?
-Hindi, ayon sa kaalaman ko. -Okay.
Anong mga sarsa ang ginamit nila noon?
Hindi ako masyadong pamilyar sa pagluluto,
sa kasaysayan ng mga sarsa.
Hindi ka mahilig sa sarsa?
Hindi masyado.
Kailangan natin pag-isipan kung itutuloy pa itong interview.
Noong panahon ng Renaissance,
May mga pintor na nanggaling sa Florence, na sa unang pagkakataon sa kasaysayan,
may sapat silang kakayahan upang lumikha ng magagandang larawan.
Isa sa mga pinakamagaling na pintor ay si Botticelli.
Anong larawan 'to?
Ang Birth of Venus ni Alessandro Botticelli.
Isa sa mga pinakamagandang larawan n'ong panahon ng Renaissance.
DIREKTOR, V&A EAST
Ganito ba talaga ang itsura n'ong isinilang si Venus?
Nilalarawan nito ang isang karakter mula sa mitolohiya,
kaya metaporikal kung tutuusin.
-Isang diyosa… -Okay.
…na nabuo ang pagkatao at hindi isinilang.
Ang haba ng leeg niya.
Kalahating giraffe ba siya o 'di lang siya marunong magpinta ng leeg?
Ang leeg niya
ay simbolo ng kagandahan kaya pinahaba niya…
May nakita akong mali. Tingnan mo.
Hinihipan niya ang buhok niya.
Pero tingnan mo ang mga puno sa kanan.
Hindi naman gumagalaw. Walang hangin.
Mukhang na-Photoshop lang sila.
Peke 'to.
May iba rin na gumawa ng 3D na pagpipinta, o "mga eskultura."
Ang pinakatanyag na halimbawa ay ang hubad na lalaking ito
na kilala bilang David, ni Michelangelo.
Kung hindi mo titingnan ang maliit niyang bola,
mapapansin mo na maraming kamangha-manghang detalye
sa buong katawan ni Michelangelo.
May mga pupil ang mata niya katulad ni Furby.
Detalyado ang kanyang mga muscle.
Tingnan n'yo ang abs niya.
Patunay ito na walang kwenta ang gym dahil wala pang gym noon,
pero napakamaskulado niya.
Mukha ring makatotohanan ang mga ugat sa likod ng mga kamay niya,
dala ang dugo ng estatwa sa mga daliri niya.
Sa kabila ng lahat ng detalye,
sinuri ko ang likod niya at wala siyang butas sa puwet.
Hindi ako makapaniwalang 'di niya isinama.
Baka nahiya ang iskultor,
o maagang umalis ang model, o wala talaga siyang butas sa puwet.
Hindi natin alam.
Ang hindi mapag-aalinlanganang master ng Renaissance
ay si Leonardo da Vinci.
Ito ang Vitruvian Man,
isang pagguhit na ginawa ni Leonardo noong 1490.
Ano ang gamit nito?
Bakit pa ginawa?
Gusto kasing malaman ni Leonardo
kung paano gumuhit ng katawan ng tao.
Lilinawin ko lang, nakikita mo rin ba ang ari niya?
'Di ako nananaginip?
May bersyon ba na may suot siyang salawal?
Wala.
Akala niya ayos na 'to?
Hindi ba bastos?
Hindi naman.
Dahil ang kagandahan…
ang kagandahan ng katawan ng tao…
Tingnan mo ang ari niya. Hindi naman maganda.
Tingnan mo.
Pinuno rin ni Leonardo ang bawat kuwaderno
ng mga guhit ng makabagong imbensyon.
Ano 'yan?
Isang lumilipad na makina.
Parang isang helikopter.
Mukhang 'di kapanipaniwala.
May inimbentong treadmill si Paul para sa alagang ahas ng fiancee niya.
Mas kapanipaniwala ang mga guhit niya kaysa rito.
At lasing pa siya noon.
Pero natanggal n'ong prototype ang ulo ng ahas.
Ayun.
Pinakamalalang pagtatapos sa isang kaarawan na napuntahan ko.
Marami siyang naimbento,
ngunit mas kilala si da Vinci ngayon bilang pintor.
Ito ang Mona Lisa,
isang aktwal na larawan na pwedeng pagmasdan at nakapaskil sa pader na ito.
Ang misteryosong karakter ni Mona Lisa na umaakit sa mga tao.
Tulad ng ibang babae, hindi mo alam kung ano ang inisiip niya.
Tingnan ko lang siya, marami na akong naiisip na tanong.
Sino siya? Bakit siya nakangiti?
May lobo ba sa pagitan ng mga tuhod niya?
Kung oo, ano'ng kulay ng lobo?
May kasintahan ba siya? Ano'ng pangalan niya?
Ano'ng nasa pagitan ng tuhod niya at paano natin malalaman?
Ang sagot diyan ay hindi natin malalaman.
Bumabalik ang mga tao kada taon
para tingnan siya at makapag-isip,
tapos uuwi sa bahay.
Bukod sa may itsura siya,
naipakita ni da Vinci ang kahusayan sa mga makabagong pamamaraan
sabi rito.
Bago ang Renaissance,
ang ibang mga pinta ay gawa sa 2D.
Dahil walang perspektibo ang mga pintor noon.
Tulad ng kaibigan kong si Paul na nanuntok ng waiter sa TGIF
dahil nahulog nito ang banoffee pie niya.
Tingnan n'yo 'tong larawan ni Hesus n'ong ika-14 na siglo
na umiinom ng tsaa.
Mali ang mga sukat.
Masyado silang masikip tingnan
kaya mukha silang nasa kahon ng karton.
Ang laki ni Hesus kumpara sa iba
kaya nagmukhang naghahapunan siya kasama ang mga batang estudyante.
Ang pangit tingnan.
Ano ang mga 'to? Mga mangkok o kabibi?
Hindi maganda ang pagkakagawa.
Nakakahiya talaga.
'Di dapat nilagay 'to sa museo.
Pero iba ang kwento n'ong inulit ni da Vinci ang pagpipinta.
Alam niya kung paano bigyang perspektibo ang maraming bagay.
Tingnan n'yo ang mga anggulo sa pader dito sa The Last Supper,
at ang lamesa.
Para bang pwede tayong gumapang sa loob at pagtaksilan si Hesus.
Ang perspektibo ay isang malaking hakbang pasulong para sa sining ng tao,
sing-antas ng paglabas ng Crash Bandicoot makalipas ang ilang siglo.
Hindi maikakaila na ang Renaissance ay malaking bagay para sa sibilisasyon,
kung gaano kahalaga, ang mga eksperto ang magpapasya.
Alin ang mas makabuluhan sa kultura,
ang Renaissance o "Single Ladies" ni Beyonce?
Magkaiba sila ng kapanahunan.
Magkaiba nilabas.
Gusto ko si Beyonce.
Pero ang ginawa ng Renaissance ay ang ireporma ang kultura.
At ano man ang gawin ni Beyonce,
hindi siya gan'on kaambisyoso.
At mas magaling pa rin ang ilang mga lalaki na puti
kaysa kay Beyonce?
'Yon ba ang sinasabi mo? Sa harap ng camera?
Pinalawak ng Renaissance ang isip ng mga tao,
ngunit kung walang mga programa tulad nito, para turuan sila,
wala pa rin silang ideya tungkol sa planetang tinitirhan nila.
Itanong mo sa mga tao noon, kung nasaan ang Amerika, 'di nila alam.
O ang mas malala, ang panahon ng peste.
Para sa kanila, ang mapa ng mundo ay parang ganito,
isang mapa ng mga bansang natuklasan nila,
magkakadikit, at wala pa ang Amerika.
Pero isang lalaki ang nagbago n'on,
ang Italyanong mandaragat at detektib na si Christopher Columbo.
Naisip ni Columbo na kapag naglayag siya sa gilid ng mapa,
mapupunta siya sa kabila, tulad ni Pacman.
'Yon ang magiging shortcut papunta sa India,
at maiiwasan niya ang mga multo na sumusunod sa kanya.
Malaking panganib 'yon.
Kung tama si Columbo, magiging milyonaryo siya.
Kung mali siya, pagtatawanan siya ng mga tao
habang patay na siya.
Ayos lang 'yon sa kanya kaya nagpatuloy siya sa paglalayag.
Hindi nahanap ni Columbo ang India,
pero nakarating ang bangka niya sa Bagong Daigdig, Planetang Earth II,
ang Amerika.
At hindi nagtagal, sinundan din siya ng iba.
Ito ang Plymouth.
Nagtipon dito noong 1620 ang mga peregrino na naghahangad ng mas magandang buhay.
Hindi nakakagulat, dahil katulad ng sinabi ko, ito ang Plymouth.
Sumakay ang mga peregrino sa kanilang mga sasakyang-dagat o bangka,
ang Starship Mayflower,
at naglayag patungo sa guhit na ito ng Karagatang Atlantiko
para makarating sa kabila, sa Plymouth.
Nadurog siguro ang mga puso nila.
Sa kabutihang palad, hindi ito ang Plymouth na iniwan nila.
Noong una, nahirapan ang mga kolonistang Europeo na mamuhay sa Bagong Daigdig.
Mabuti't may katutubong Amerikano na nagturo kung paano magtanim ng mais
at kung saan pwede mangisda.
Ang kapalit, ipinakilala ng mga kolonista ang bulutong sa mga katutubong Amerikano.
Hindi nila nakalimutan ang pagtulong ng mga katutubong Amerikano sa kanila,
pero kinalimutan nila n'ong pinaslang sila pagkatapos ng ilang taon.
Habang nagbabago ang Bagong Daigdig,
nagkaroon ng kontrobersyal na tagumpay sa Lumang Daigdig.
Sa simula ng ika-16 na siglo, may isang siyentipiko na pangit ang suot
na nagbago ng pananaw ng sangkatauhan habambuhay.
Siya si Galileo,
isa sa iilang tao sa kasaysayan na dahil sa sobrang sikat,
kilala sila sa isang pangalan lang,
katulad nina Churchill, Pepsi o Garfield.
Ang buong pangalan ni Galileo ay Galileo Figaro Magnifico, 'di ba?
Hindi ako sigurado kung tama ka. Hindi ko alam…
'Yon ang binanggit sa "Dominican Rhapsody."
Hindi ba "Bohemian Rhapsody" 'yon?
Ano'ng buong pangalan niya?
Sa pagkakaalam ko, ang buong pangalan niya ay Galileo Galilei.
-Galileo Galilei? -Oo.
Parang ang pangalan ko, magiging Philomena Philomeni.
Gusto ko 'yon.
Sobrang lakas ng teleskopyo na naimbento ni Galileo,
nakikita niya ang mga taong nagbibihis sa Araw.
Pambihira! Ang laking tingnan ng mga bagay-bagay.
Nasubukan mo na ba? Nakakamangha.
Paano mo nagawa 'yon?
Ikaw ba ang totoong Galileo o isa kang artista?
Abala ba 'yong tunay?
Sobrang talino ni Galileo, may natuklasan siyang sobrang nakakagulat,
hindi napigilang matulala ng Papa.
Ayon sa Lumang Tipan,
ang Araw ay umiikot sa mundo, hindi kabaliktaran.
Kung simbahan ang pag-uusapan,
hindi pinaniwalaan ni Galileo ang Bibliya.
Sa halip na kagalitan siya,
pinagbintangan siya bilang isang erehe, ng mga Kristiyano
at napatunayang nagkasala sa isang kurap na paglilitis.
Nasentensiyahan si Galileo na manatili sa kanyang bahay habambuhay
sa planetang iniikutan ng araw.
Ang alam ng simbahan ay umiikot ang araw sa mundo,
pero ang alam ni Galileo ay ang mundo ang umiikot sa araw.
Sino'ng kakampihan natin?
Si Galileo,
tingin ko gan'on din ang simbahan ngayon.
Posible ba na pareho silang tama,
na nag-iikutan sa isa't isa ang araw at ang mundo?
Magiging masaya ang lahat.
Pwede ba tayong magkasundo r'on?
Kung nag-imbento lang sana siya ng makina para maging imortal
sa halip na walang kabuluhang teleskopyo,
mabubuhay sana si Galileo para makita na tinanggap ang mga ideya niya.
Sa sawing palad, hindi siya gan'on katalino.
Tulad ng agham, lumalawak din ang mundo ng pilosopiya,
salamat sa mahihilig mag-isip tulad ng lalaking ito.
Sino si Jim Des Cart?
Hindi ko kilala kung sino si Jim Des Cart.
PROPESOR NG PILOSOPIYA NG RELIHIYON
Pero alam kong kinikilala si Rene Descartes
bilang tagapagtatag ng modernong pilosopiya.
Ano'ng ibig sabihin niya sa, "Sa tingin ko, samakatuwid ako?"
Ang ibig sabihin ni Descartes ay ang kamalayan sa sarili,
ang kakimian,
ay ang tampok na pagtukoy ng pagkakakilanlan ng tao.
Teka, kung sa tingin ko, samakatuwid ako,
paano ang ibang tao?
Sa tingin ba nila, kung gayon sila nga?
Paano ko malalaman kung iniisip nila, kaya sila?
O iniisip ko lang na iniisip nila, kaya sila,
pero sa totoo lang, hindi sila totoo at akala ko sila lang?
Nag-iisip ka ba, kaya ikaw ngayon?
Ayokong sabihin na ang buhay ko
ay nakadepende sa pag-iisip ko,
pero hindi 'yon ang gustong patunayan ni Descartes.
Posible bang isipin na ibang tao ka?
Kung iisipin ko nang maigi
na ako si Eddie Murphy,
pwede ba akong maging siya?
Kung magiging ako siya, magiging siya ba ako
o bigla na lang siyang mawawala?
Pinagtuunan ba 'yon ng pansin ni Des Carts?
Sa pagkakaalam ko, hindi niya pinagtuunang pansin iyan.
Bakit hindi?
Nagbigay inspirasyon si Descartes sa intelektwal na kilusan na Enlightenment
kung saan gumawa ng sanaysanay ang mga metrosexual na elitista
na nagpalawak sa pananaw ng mga tao sa paraang hindi mapapantayan
hanggang n'ong nilabas ang 1989 na Belgian techno anthem, "Pump Up The Jam".
Ang video na ito ay base sa 72-pahina ni William Goldman,
Ang nanalo ng Oscar na manunulat ng All the President's Men
pinagsama ng technotronic ang salitang 'techno',
isang musikang pangsayaw, at 'tronic' na ang ibig sabihin ay tronic
ang orihinal na 12-inch ng "Pump Up The Jam" ay may kasamang libreng kabayo
n'ong 7.16 ng gabi, ika-28 ng Disyembre 1879, bumagsak ang Tay Bridge sa Dundee
nang may dumaang tren. May 60 tao ang namatay.
Ang lalaking nasa larawang ito
ay ang pilosopo ng Panahon ng Kalinawan na si Jean-Jacques Rousseau,
na kulang na lang ay tawagin siyang Pierre Baguette
pero 'di nangyari 'yon,
kaya 'di ko siya tinawag na gan'on.
Sinulat ni Rousseau na, "Malaya ang tao, ngunit nakakadena kahit saan."
Pinangarap niya ang isang bagong lipunan
kung saan ang mga tao ang gagawa ng sarili nilang kapalaran.
'Yon ang nag-udyok sa mga kolonista
na pumunta sa Bagong Daigdig kasama ang kawan at sakay sa bangka.
Pagdating nila sa Amerika para magsikap at magtrabaho,
mabilis natuklasan ng mga kolonista na hindi nilang magtrabaho
kaya nagnakaw sila ng mga tao mula sa Africa para gawing tauhan.
Maaaring iniisip n'yo na ito ang mga taong
tinutukoy ni Rousseau
n'ong sinabi niyang dapat maging malaya ang mga tao.
Pero nagkakamali kayo.
Tulad ng maraming humanista, nakahanap siya ng ibang paraan.
Kung ituring na 'di tao ang mga alipin, pwede na na silang baliwalain.
Dahil sa swerte, noong panahong ito,
nagsimulang maging interesado ang mga kolonista sa kalayaan.
Malas nga lang
dahil interesado sila sa kalayaan nila at hindi sa kalayaan ng mga alipin.
Pinamumunuan ng hari na si George III at ng guhit ang mga kolonya ng Britanya.
Ngunit nasira ang relasyon sa pagitan ng dating Inglatera at ng Bagong Daigdig.
Saan nagsimula ang tensyon sa pagitan ng British at Amerikano?
Dahil ba ang tawag n'yo sa Ingles ay "cookies" at kami "biscuits"
at kayo "sidewalk" at kami "pavement?"
Para sa 'kin,
'yon ang pwedeng maging dahilan ng away ng magkarelasyon.
Mas malala pa r'on.
Nagpasya ang Britanya na magbubuwis sila sa mga kolonya,
at hindi pa 'yon nangyayari.
Hindi nagkasundo dahil sa pera, gan'on ba?
Parang ang sitwasyon namin ng dati kong kasintahan na si Sean.
Tuwing oorder kami sa labas, "takeout" sa Ingles kung tawagin n'yo,
minsan, ipipilit niya na maghati kami,
kaso ang mga binibili niya ay 'yong mga ayaw ko
tulad ng onion bhajis.
Bumabaho ang hininga niya dahil do'n.
Ako pa rin ang nagbayad ng kalahati. Parang hindi yata patas 'yon.
Ano sa tingin mo?
Sa sitwasyon mo, hindi.
Hindi talaga. Nanggaling na mismo sa propesor, Sean.
Sa wakas, sa Boston, noong 1773,
nagpasya na ang isang grupo ng mga kolonista, na tama na.
N'ong nagalit ang mga tao sa Boston sa mga British,
bakit sila nagsagawa ng tea party
sa halip na maglaban tulad ng gawain ng mga lalaking British?
Bakit duwag pa rin
ang mga Amerikano hanggang ngayon?
Sa palagay ko, masasabi kong duwag sila
dahil nagdamit sila na parang mga Indian
at walang nagbanggit ng mga pangalan nila.
Magkukusang loob ka ba,
kahit hindi naman kailangan, na pumasok sa kulungan?
Depende sa mga pasilidad na mayroon sila.
Bukod sa pambabastos sa tsaa namin,
may parating pang mas matindi.
Noong 1776, nagpasya ang mga pinuno ng 13 kolonya
na ayaw na nilang matawag na "British"
kundi Amerikano na lang.
Ang straight at white na grupo na kilala bilang Founding Fathers
ay lumikha ng pinakasikat na break-up na mensahe sa kasaysayan,
ang Declaration of Independence.
Naging sikat ang lahat ng lalaki rito, kung Amerikano ka.
Kung hindi, hindi sila sikat.
Humantong sa matinding digmaan sa pagitan ng Amerikano at British.
Dahil wala pang nakakaimbento ng pagbabalatkayo,
nakasuot ng matitingkad at pulang Amerikana ang mga British na kawal
at laging nababaril kahit maganda ang suot.
Ang larawan na ito ay isa sa pinakamahalagang pangyayari sa digmaan,
ang pagtawid ni George Washington sa Delaware River.
Kung nakikita n'yo, buong byahe siyang nakatayo
dahil hindi siya nakapagreserba ng upuan.
Hindi siya nahulog, pero hindi rin siya tumulong sa paggaod.
Nakakainis 'yon panigurado.
Kinalaunan, nanalo si Washington,
siya ang naging unang presidente ng Amerika,
ang nag-iisang pinaka-ginagalang na posisyon sa mundo hanggang 2016.
Isinulat nina Washington at ng ibang nagtatag ng Konstitusyon,
isang manwal ng pagtuturo para sa bago nilang bansa
na naglalaman ng ilan sa mga prominenteng konsepto sa pulitika.
Nabasa ko na hindi lang basta bansa ang Amerika kundi isang ideya.
Pero bansa naman ang Amerika, 'di ba?
Nagsimula 'yon sa ideya,
at umiikot sa…
umiikot sa ideya na lupain 'yon ng kalayaan para sa lahat.
Ang pagkain ng tinapay, ideya 'yon.
Pagpipinta ng bisikleta sa kulay asul, ideya 'yon.
Ganito…
Ideya 'yon.
Ang Amerika ay isang lugar.
Ginulat ng Rebolusyong Amerikano ang buong mundo,
pati na rin ang buong planeta.
Tinamaan nang husto ang France,
kung saan ang karaniwang tao ay kailangan maghukay sa dumi,
habang ang mayayaman ay namuhay nang maganda at nagpapasikat.
Napagod na ang karaniwang Jacques sa kanilang pinuno na si King Louis XVI,
at ang magkamukha niyang asawa na sina Mary at Toinette,
na komportable ang pamumuhay
habang ang mahihirap ay napipilitang mabuhay sa cake.
At noong 1789, sumabog ito sa topless revolution.
Pinatalsik ng mga mahihirap ang hari at nag-imbento ng makina
na magpapaalis ng mayayaman sa mundo habambuhay.
Ang guillotine ay partikular na idinisenyo
upang maging ang pinamadaling paraan para putulin ang ulo ng tao
sa harap ng mga nanunuyang tao.
Ilalagay mo ang ulo ng maharlika rito sa butas,
tapos babagsak ang matalim na pamputol para matatanggal ang ulo
at humiwalay sa leeg at katawan.
Sa puntong iyon, akala siguro nila nakatakas na sila,
pero panandalian lang ang tagumpay,
dahil makalipas ang ilang sandali, mapupunta ang ulo nila
dito sa magaspang na basket.
Kung titingnan n'yo, walang pampakapal sa loob.
Kaya makakaranas ng matinding pasa
at concussion ang naputol na ulo.
May mas malala pang pwedeng mangyari.
Pwede ka nilang utusan na ilabas ang ulo sa karwahe
habang minamaneho malapit sa isang gusali.
Magiging malaki ang epekto ng nangyaring guillotine sa sinuman,
lalo na kay King Louis.
Dahil wala na siyang ulo, hindi na siya makakabuntis o makakasuot ng korona
at tiyak na hindi na siya matatanggap sa kung anumang trabaho.
Kaya siguro pinili niyang magtago muna sa publiko
matapos mangyari 'yon.
Ang Rebolusyong Pranses ay hindi ang unang pagkakataon
na bumangon ang masa laban sa mayayaman, at maaaring hindi ito ang huli.
Karamihan ng rebolusyon ay ang mahihirap na gustong magpatalsik sa mayayaman.
Tingin mo ba dapat mag-alala
ng mga bilyonaryong tulad ni Elon Musk na maputulan ng ulo?
Palagay ko maraming makapangyarihang tao
ang labis na nag-alala sa kanilang buhay dahil sa Rebolusyong Pranses.
Baka pwedeng mag-imbento si Elon Musk ng isang elektronikong makina
na puputol sa ulo niya bago dumating ang mga mandurumog.
Mas may alam ka diyan kaysa sa akin.
Nanghuhula lang ako.
Kinalaunan, nagpasya ang Pransiya na kailangan nila ng makapangyarihang tao,
at naisip nila sa Emperador Napoleon.
Sa pagkakaalam ko, hindi siya kaano-ano ni Emperador Penguin.
Nagsagawa si Napoleon ng malawakang digmaan sa lupa at dagat,
na sa sobrang mahal, hindi natin magaya
sa mga makasaysayang dokumentaryo hanggang ngayon.
Marahil ay may ideya na kayo sa nangyaring digmaan dito sa larawan na 'to
dahil sa iba't ibang tunog na naririnig n'yo,
pero mayroon pa ring kulang.
Tanging ang klasikal na musika lang ang makapagbibigay-buhay
sa mga digmaan ni Napoleon.
Nakita n'yo? Mas maganda.
Sa kabutihang-palad, ang klasikal na musika ay pinapaganda
ng isang kompositer na nagngangalang Beethoven.
Totoo bang may aktwal na kabayo na nakatira sa loob ng mukha ni Beethoven?
Pasensya na, mali ang sinabi ko.
Ang ibig kong sabihin, magaling ba si Beethoven sa musika?
Oo! Ikinokonsidera siyang pinakamagaling na kompositor…
KOMPOSITOR, PROPESOR NG MUSIKA
…ng klasikal na musika sa kanluran.
Si Beethoven ang nagsulat ng kantang…
Da-da-da-dum, da-da-da-dum.
Ano'ng ibig sabihin n'on?
Talagang malakas na motif ng orkestra.
Paulit-ulit ang salitang "dum".
Pinaparinggan niya ba ang manonood o salitang Aleman 'yon?
Instrumento ang gamit ng Beethoven symphonic music.
Walang salita sa musika na 'yon.
Walang salita? Paano natin malalaman kung tungkol saan 'yon
kung walang salita?
Literal na walang kahulugan.
Sa kabila ng pagtatamasa ng tagumpay sa kanyang walang kabuluhang musika,
nakaranas ng malalaking problema si Beethoven sa kanyang karera.
Totoo ba na sa mga huling taon ng kanyang buhay trabaho,
namatay si Beethoven?
Halos buong buhay siyang bingi.
-Halos kahalati ng buhay niya. -Namatay siya, 'di ba?
-Namatay? -Oo.
Hindi.
'Yon ang isinulat ng producer sa mga tala.
Nandito 'yon.
-Tingnan natin. -Isa siyang…
"Sa kanyang huling mga taon, namatay si Beethoven."
Bingi siya. "Deaf" sa Ingles.
D-E-A-F.
Siyempre nabingi siya pagkamatay niya,
pero bingi na ba siya n'ong nabubuhay pa siya?
Oo, bingi siya.
-Bingi siya. -Hindi siya namatay?
-Hindi siya namatay… -Hindi.
-…n'ong buhay siya? -Hindi.
Paano siya nagsulat ng musika kung patay na siya?
Noong ika-26 ng Marso, 1827,
namatay si Beethoven
at akala ng lahat ay nawala na ang henyong tulad niya.
Hanggang ngayon.
Binuo muli ng mga siyentipiko mula sa Silicon Valley ang isip niya
at na-install ito sa smart speaker na ito,
ang B8-Hoven Smart Home Plus.
Tingnan natin kung gumagana.
B8-Hoven, gumawa ka ng bagong simponya.
Ano 'yon?
Gumawa ka ng bagong simponya!
Nasaan ako?
Ano? Sundin mo na lang ang sinabi ko.
Diyos ko, napakadilim dito! Bakit ako nagsasalita ng Ingles?
-Hindi ko makita ang mga binti ko. -Alam mo…
patugtugin mo na lang ang playlist ko tuwing Biyernes ng gabi.
Ito ang playlist tuwing Biyernes ng gabi.
Bakit ko ginagawa ito?
Diyos ko, patayin n'yo na lang ako.
Tulad ng nakita natin, sa loob lamang ng ilang daang taon,
sumailalim ang sangkatauhan
sa isang serye ng kultura at mga rebolusyong pampulitika.
Sa susunod, ipapakita ko sa inyo ang mas malaking rebolusyon.
Ang Rebolusyong Industriyal na huwad sa bakal, singaw, pawis,
eroplano, tren, sasakyan, at mga eroplano muli.
Ilang taon sinubukan ng mga tao na gumawa ng eroplano.
Bakit tayo interesado sa paglipad sa langit?
Wala namang makikita r'on.
Wala ring mauupuan.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Kristine Gutierrez