W pierwszym genialnym odcinku tej wkrótce nagrodzonej serii
po raz pierwszy najlepiej pokazałam wam,
jak ludzkość wydostała się z czasów jaskiniowców,
wynalazła rolnictwo, myślenie i trójkąty z piasku,
by ostatecznie założyć zupełnie nowe miasto: starożytny Rzym.
Ale to nie koniec opowieści, był to zaledwie pierwszy odcinek.
Nie można zaprzeczyć, że człowiek przemierzył olbrzymią drogę.
Ale czy mógł pójść dalej? Może był wyczerpany i musiał odpocząć?
Aby wejść na następny poziom, humanoid musiał uwierzyć
w coś większego niż człowiek, większego nawet niż słoń.
W tym odcinku przedstawię, jak ludzkość znalazła religię.
Rozstrzygniemy też spór, który toczy się od wieków:
Co jest lepsze? Biblia czy Koran?
- Koran. - Tak pan uważa?
To wszystko wydarzyło się tu, na planecie, o którą warto walczyć.
Zapraszam na program Świat oczami Cunk.
ŚWIAT OCZAMI CUNK
ODCINEK 2: STARCIE RELIGII
Na zegarze mamy czas rzymski p.n.e.
Imperium Rzymskie znajduje się w szczycie świetności.
Jednak mimo fantazyjnych kolumn i mozaik,
w sercu kultury rzymskiej panowała pustka.
Wieczne, napędzane winem orgie w vomitoriach były bardzo dobre.
Ale w końcu potrzeba czegoś więcej. Również mopa.
Ludzie pragnęli oświecenia.
Aby je znaleźć, potrzebowali duchowego wzoru, ikony,
postaci prawie takiej jak Chrystus.
Tak się szczęśliwie złożyło, że zaraz miał się pojawić ktoś taki.
Nikt inny jak pan Jezus Chrystus.
Narodził się w skromnej stajni,
co nie jest dobrym środowiskiem dla niemowlęcia,
chyba że dla małego osła, ale według źródeł Jezus nim nie był.
W rzeczywistości, jak wynika z tego obrazu,
gdy Chrystus się narodził, miał nad głową magiczny płonący krąg,
który mógł podpalić całe siano i włosy łonowe.
Nie martwcie się, o islamie powiem później.
Jezus urodził się jako Żyd, ale szybko nawrócił się na stolarkę.
Pomagał swemu tacie w prymitywnym przemyśle meblarskim.
To ironiczne, że Jezus Chrystus został stolarzem,
bo nazwano go dwoma słowami,
które pewnie wykrzykniesz po uderzeniu młotkiem w kciuk.
Uczeni uważają, że był prawdziwą postacią historyczną,
jak Justin Timberlake czy Garfield.
Nieważne, czy uznają go za Syna Bożego, który dokonywał cudów,
takich jak chodzenie po winie lub uzdrowienia…
Wiemy, że głosił tolerancję i przebaczenie,
przesłanie tak ważne, że jego najgorliwsi wyznawcy
w końcu zaczęli zabijać każdego, kto nie chciał tego słuchać.
Nic dziwnego, że ten radykalny drwal przestraszył rzymskie władze.
Uważali Jezusa za tak niebezpiecznego, że kazali go ukrzyżować.
I to nie tylko trochę, ale na śmierć.
Wyobraźcie sobie sprzeczne emocje Chrystusa.
Został wysłany na ziemię, aby ocalić ludzkość.
A jednak znosił tu fizyczną agonię, gdy przybito go do krzyża,
ale wiedział, że to będzie świetne logo dla jego długoterminowej kampanii.
Ludzie zabili Jezusa, bo nie podobało im się to, co mówił.
Czy możemy nazwać go pierwszą ofiarą kultury wykluczenia?
Moim zdaniem w kulturze wykluczenia konieczne jest,
by ludzie naprawdę dostrzegli,
że Jezus coś popierał i byli pewni, że wiedzą, co to jest.
Tak naprawdę nie pytałam. Chcę wiedzieć, czy dla celów tego programu
może go pani nazwać pierwszą ofiarą kultury wykluczenia?
Do tamtej kamery?
Proszę to powiedzieć głośno i dosadnie.
Do tamtej kamery.
- Dobrze, do tamtej kamery? - Tak.
Można powiedzieć, że Jezus był pierwszą ofiarą kultury wykluczenia.
Świetnie. Dziękuję.
Gdy wydawało się, że życie Chrystusa się skończyło,
on cudownie się odrodził, tańczył na wzgórzu i wskoczył do nieba,
bijąc przy tym wszystkie rekordy świata w skoku z miejsca.
Za życia Jezus miał tylko 12 naśladowców.
To mniej niż mało inspirujące konto mego wujka na Instagramie.
Ale to się zmienia, gdy jego nauki zaczynają się rozprzestrzeniać
w formie spisanego słowa.
Po śmierci Jezus wrócił na ziemię w formie książki, prawda?
Czemu chrześcijanie mówią na tę specjalną książkę „Bibla”?
- Chyba Biblia? - Tak się to mówi?
Nigdy tego nie słyszałam. Może pani powtórzyć?
- Biblia. - Byłam przekonana, że Bibla.
Nawet widziałam to słowo: B-I-B-L-A.
No tak, Biblia.
Apostołowie daleko i szeroko rozprzestrzenili przesłanie Chrystusa,
prawie 2000 lat przed belgijskim hymnem techno „Pump Up the Jam”.
TECHNOTRONIC MIAŁ INNE HITY: „GET UP! (BEFORE THE NIGHT IS OVER)”
I „THIS BEAT IS TECHNOTRONIC”
„PUMP UP THE JAM” MA BPM 125, TYLE SAMO CO SERCE KOTA W SPOCZYNKU
TA PIOSENKA JEST HYMNEM NARODOWYM KANADY.
TEKST MÓWI O LOKALIZACJI ZAKOPANEGO ZŁOTEGO ZAJĄCA.
NIGDY GO NIE ZNALEZIONO.
Nie wszyscy docenili brzmienie chrześcijaństwa,
zwłaszcza w Rzymie, gdzie chrześcijan prześladowano,
czyli „mszczono się”.
Najgorszym miejscem dla chrześcijanina było wtedy Koloseum,
obszar nędzy równy Birmingham.
To tu Rzymianie rzucali chrześcijan lwom na pożarcie,
by zobaczyć, czy bestie posłuchają pacyfistycznego przesłania
i będą mniej wściekłe i gryzące.
Gdyby chrześcijanin wygrał i zjadł lwa, przeszedłby do następnej rundy?
Może musiałby zjeść coś innego, na przykład całego konia?
Nie ma wielu dowodów na to, że rzucono lwom dużo chrześcijan.
Czy dla tego programu może pan udawać, że było ich bardzo dużo?
Naprawdę? Ale to wymysł.
Czy chrześcijanie wybaczyliby lwom zjedzenie ich?
Prawdopodobnie nie winili lwów.
Lwy robiły to, co w leży w ich naturze.
Wiemy, jak czuły się lwy, jedzą tylko jedną rzecz?
To chyba nie było zabawne?
Proszę sobie wyobrazić, że pana codzienny lunch wciąż by krzyczał.
To miałoby wpływ na pana zdrowie psychiczne.
- Zdrowie psychiczne lwów. - Tak.
To niewiarygodne, że w ciągu kilkuset lat
Rzymianie sami stali się chrześcijanami. Ale dlaczego?
Niestety żaden mieszkaniec starożytnego Rzymu już nie żyje.
Aby znaleźć odpowiedź, trzeba przeszukać starożytne teksty,
tak jak to się robi to na końcu związku.
Dzięki współczesnej nauce czytania wiemy,
że rzymski cesarz Konstantyn, którego imię oznacza niezmienny,
pewnego dnia niespodziewanie przyjął chrześcijaństwo.
Wkrótce wszyscy Rzymianie nawrócili się na chrześcijaństwo
i zaraz potem przestali rzucać chrześcijan lwom.
Nikt nie wie dlaczego.
Rzymianie znaleźli Boga praktycznie z dnia na dzień.
Co takiego jest w religii, że może nas tak raptownie pozyskać?
Dlaczego ludzie muszą wierzyć w coś większego niż oni sami?
Nie czujemy się wystarczająco potężni?
Uważam, że poczucie celu i wartości
to bardzo ważny element szczęśliwego życia.
Ale to musi pomagać.
Gdy pomyślisz, jaki świat jest wielki, nagle czujesz się malutki.
To możliwe.
Niektórzy ludzie przeżywają nagłe religijne nawrócenie.
Mój kumpel Paul jechał do Winchesteru, gdy ciężarówka złożyła się w scyzoryk.
Pędził w jej kierunku, wszystko toczyło się w zwolnionym tempie.
Paul nigdy nie był religijny, ale wtedy powiedział do Jezusa:
„Obiecuję, że jeśli to przeżyję, uwierzę w ciebie”.
Przeżył, ale miał pękniętą czaszkę i złamane obie nogi.
Czemu Jezus zrobił to dla niego?
Poruszyła pani bardzo znaczącą kwestię natury opatrzności.
- Doprawdy? - Tak.
Jeśli wierzymy w dobrego Boga,
dlaczego na świecie jest tyle zła?
Do jakiego stopnia pani znajomy, Paul,
może obarczać Boga winą za ten wypadek?
Paul nigdy mu nie wybaczył.
Powiedział, że jeśli kiedykolwiek spotka Chrystusa, zabije go.
Rozumiem.
Rzym stał się latarnią wiary chrześcijańskiej.
Ale katastrofa czaiła się tuż za rogiem,
bo Rzymianie nawrócili się na religię pokoju,
by dostać po dupie od ludzi,
którzy wierzyli głównie w młoty i rozwalanie.
Byli to Wandalowie,
starożytne plemię znane z apetytu na demolkę,
podobnie jak Guns N' Roses.
Znajduję się tej chwili we współczesnym Rzymie.
To niesamowity zbieg okoliczności, że znajduje się on tu, gdzie starożytny.
To tu miał miejsce przerażający napad Wandalów na miasto.
Hordy Wandalów przetoczyły się tędy,
obok kawiarni z nieuprzejmym personelem, aż do tego miejsca,
po drodze zabijając, plądrując i paląc.
Wiemy, że w tamtych czasach nie było tu skrzyżowania,
więc podczas inwazji mogli bezpiecznie zignorować sygnalizację świetlną.
Tamta pizzeria byłaby zamknięta,
bo według źródeł napaść miała miejsce w niedzielę.
TripAdvisor podaje, że w weekend jest zamknięta,
poza tym nie nadaje się dla dużych grup.
Wszystko inne, co tu widzimy, zostałoby całkowicie zniszczone.
Zanim Wandalowie przetoczyli się z tej części miasta do następnej,
zostawili po sobie tylko zniszczenie i końskie gówna.
Rzym splądrowano, zniszczono, właściwie rozjebano na strzępy.
Gdy Rzym upadł, całe Cesarstwo Rzymskie było kaput.
Potem nastąpił ponury okres, który stał się znany jako „ciemnywiek”.
Cholera!
„Ciemnywiek” brzmi trochę jak objawy, prawda?
Coś takiego, jak zaraza.
- Mówi pani o ciemnych wiekach? - Dokładnie tak.
Użyła pani przestarzałego określenia na określenie średniowiecza.
- Nie używamy go już. - Dlaczego?
Bo ma bardzo negatywne konotacje
mrocznego, ignoranckiego i ciemnego czasu.
- Ale tak było. - Nie całkiem.
Żyli wtedy fantastyczni myśliciele, historycy, artyści i autorzy.
Ale wszystko było gówniane.
Ciemne wieki były przygnębiającą epoką.
Cała Europa błąkała się po omacku,
hacząc wszędzie piszczelami i zarażając się chorobami.
Ludzie mieli namieszane w głowie.
Ilekroć myśli się o czasach średniowiecza,
słyszy się irytującą, wciąż dźwięczącą muzykę.
- Tak, zgadza się. - To nie muzyka, ale coś w stylu…
Tak.
Tak, dokładnie tak.
Skąd dochodził ten dźwięk? Nie mogli go wyłączyć?
Ciemne wieki były tragedią dla postępu ludzkości.
Wstrzymały wprowadzenie 5G o setki lat.
Więc mamy ciemne wieki. Czy były też jasne wieki?
Stwierdzenie, że ich epoka była światłem, wysunęli ludzie
we wczesnym okresie nowożytnym, tak zwanym renesansie.
Oczywiście mamy epokę późniejszą, którą ludzie nazwali oświeceniem.
Czy to w tym odcinku, czy pojawi się później?
Raczej pojawi się później.
Który teraz jest odcinek?
Chyba ten o ciemnych wiekach.
Tak, ale odcinek trzeci czy czwarty?
- Nie bardzo wiem. - Obydwie się pogubiłyśmy.
To cholernie niefajne.
Na szczęście nie tylko Europa miała wtedy historię.
Eksperci wierzą, że kraje takie, jak Ameryka Południowa i Azja
miały swoją własną historię.
Utrzymywali cywilizację na swój własny, zabawny, obcy sposób.
Oto miasto Chichen Itza,
założone przez Majów na terenie obecnego Meksyku.
A to jego centrum, świątynia Kukulkana.
Tysiąc lat temu z pewnością
zostalibyście złożeni tu w ofierze, by udobruchać Chaca,
majańskiego boga deszczu.
Dziś pewnie byłaby to przyjemna jednodniowa wycieczka
z pobliskiego kurortu, Tulum.
Zatrzymałam się w pięciogwiazdkowym Casa de Lujo Hotel i Spa.
Ten ośrodek all-inclusive, położony na malowniczym wybrzeżu,
to prawdziwy luksus.
Wszystkie pokoje są z łazienkami i wspaniałym widokiem na ocean.
Naprawdę nie ma po co wychodzić z łóżka,
chyba że zobaczyć piękną plażę i wciąż świecące słońce.
Jeśli przygrzewa zbyt mocno, są trzy baseny,
jeden wyłącznie dla dorosłych.
Jest też dużo basenów dla najmłodszych i Żółwi Klub,
co daje im świetne wakacje w ich rzekomo ważnym, małym życiu.
Jest też pięć restauracji, czyli jedzenie nigdy wam się nie znudzi.
Oszałamiające spa oferuje światowej klasy zabiegi,
od piłowania paznokci po energiczne wcieranie.
Gdy zachodzi słońce, zaczyna się nocne życie.
Lokalne alkohole, wina i piwa wliczone w cenę,
nie ma co sobie żałować.
Z takimi rozrywkami dzień i noc nie chce się wracać do domu.
Philomena spędziła pięć dni w Casa de Lujo Hotel i Spa.
Ceny all-inclusive zaczynają się od £200 za osobę za dobę bez VAT-u.
Mają zastosowanie ogólne warunki.
Majowie czcili swoich bogów, a tysiące kilometrów dalej, w Arabii,
prorok o imieniu Mahomet zakładał inną religię, islam.
Islam z pozoru wydaje się delikatnym tematem.
Według producentów muszę trzymać się ściśle scenariusza,
bo inaczej wywołam poważny incydent międzynarodowy.
Szczerze mówiąc, niezły podmuch. W porządku, dam sobie radę.
Co można powiedzieć o islamie? Z jednej strony…
TA ZAWARTOŚĆ JEST NIEDOSTĘPNA NA TWOIM TERYTORIUM
…w ogóle nie myślę, że jest kontrowersyjny.
Islam stanowił radykalne zerwanie z poprzednimi religiami,
bo wykorzystywane do niego budynki miały nieco inny kształt.
Bardzo szybko rozprzestrzeniał się na cały świat.
Kanał Fox News myśli, że robi to równie szybko.
Najwyraźniej trudno było mu się oprzeć, jak Nutelli.
Koran nazywa gromadzenie wiedzy czynem godnym.
Muzułmańscy mega frajerzy stworzyli pierwsze uniwersytety i biblioteki
zawierające całą wiedzę świata,
która, szczerze mówiąc, dziś zmieściłaby się w jednej broszurze.
Potrzeba było dużo wiedzy, by zapełnić biblioteki,
więc muzułmańscy erudyci zajęli się matematyką.
Rachunkowość, geometria i najbardziej islamsko brzmiąca algebra.
Aby nie dać się prześcignąć, misjonarze szerzyli chrześcijaństwo.
Misjonarze głosili swoje stanowisko,
że wielki człowiek, Bóg jest na szczycie,
a reszta z nas musi się wyluzować i po prostu to przyjąć.
Wysłani przez papieża, misjonarze wzięli Biblię i krzyż
i wyruszyli stąd, mozolnie przemierzając całą mapę.
I w końcu trafili aż tu, do Irlandii,
gdzie rozpowszechniali słowo, czytając na głos z…
Chwila, zapomniałam książki.
Podróż była wtedy wyjątkowo niebezpieczna i wyczerpująca,
więc pierwsi misjonarze nie chcieli podejmować jej dwukrotnie,
podobnie jak ja.
Ale gdy dotarli do celu,
ich przesłanie zmieniło świat na zawsze.
Biblia i…
Kto zabrał krzyż?
Chrześcijaństwo było fidget spinnerem średniowiecza,
Szał na nie miał trwać wiecznie.
Doprowadziło do rozkwitu ikonografii religijnej.
Wizerunki Jezusa były dosłownie wszędzie.
W średniowieczu było wiele obrazów Jezusa.
Jak znalazł czas, by pozować artystom? Jaka była jego dyspozycyjność?
On był zawsze i wszędzie,
mówiąc przenośnie.
Więc malowali go z pamięci,
jak ktoś opisujący intruza policyjnemu rysownikowi,
ale tym intruzem był Boży syn?
Na starych obrazach Jezus występuje w dwóch postaciach, prawda?
Albo jako niemowlę, albo ukrzyżowany.
Czy jakieś obrazy przedstawiają go jako ukrzyżowane dziecko?
Nie.
A można było wspaniale zagrać na ludzkim współczuciu.
Czy Jezus kiedyś namalował siebie?
Nie sądzę. Na pewno nie mówią o tym żadne źródła.
Skąd ta pewność? Może nie podpisał obrazu, był skromny.
Był skromny po części. Ostatecznie mówił, że jest synem Bożym.
- Tak, mógł to przemilczeć. - Wtedy by go nie zabili.
Właśnie. Ale idiota.
Jezus nie był jedynym bóstwem, które inspirowało sztukę.
Jest też wiele obrazów Mahometa.
Ale nasz producent musiał się zobowiązać, że ich nie pokażemy.
Do XI wieku większość krajów w Europie przeszła na chrześcijaństwo,
co nie powstrzymało ich od ciągłego toczenia ze sobą wojen.
W roku 1095 papież Urban II przekonał ich do zaprzestania walk,
zjednoczenia się w harmonii i zaatakowania muzułmanów.
Królowie europejscy rozpoczęli zbrojną akcję charytatywną,
by siłą dostarczyć krucyfiksy światu islamskiemu.
Nazwali to „wyprawą krzyżową”.
Armie europejskie skierowały się na wschód,
mając nadzieję wymierzyć sprawiedliwego kopniaka.
Podczas krucjat krzyżowcy przebyli w zbroi całą drogę do Jerozolimy.
To brzmi naprawdę niekomfortowo. Czy mieli sponsorów?
Powiedziałabym, że sponsorem był Kościół.
Ponieważ tę ekspedycję trzeba było sfinansować.
Mój kumpel odbył sponsorowany 50-kilometrowy marsz do Harrogate
w stroju Spider Mana dla Help for Heroes.
Tego dnia miał okropną biegunkę, ale dzielnie walczył.
To najbardziej szlachetna, ale i obrzydliwa rzecz, jaką widziałam.
Organizatorzy musieli interweniować, ale zebrał 368 funtów.
Krzyżowcy nigdy nie zrobili czegoś takiego.
Nie.
W 1099 roku chrześcijanie zdobyli Jerozolimę,
ale popełnili wtedy błąd taktyczny. Wrócili do domu bez niej.
Więc muzułmanie pod przywództwem Saladyna
rozpoczęli krucjatę zwrotną, odbijając Jerozolimę.
Wtedy już wszyscy byli naprawdę zaangażowani w krucjaty.
Zaczęli więc regularnie je organizować,
aby zobaczyć, kto zdobędzie Jerozolimę w danym roku.
Krucjaty brzmią bardzo brutalnie.
Czemu religie nie mogą nauczyć się żyć razem pokojowo, tak jak w Irlandii?
Jeśli znajdzie pani kogoś, kto zna odpowiedź na to pytanie,
- musi to pani szybko nagłośnić. - Dobrze, w porządku.
Gdy chrześcijanie i muzułmanie szli na noże,
ktoś oddalony o tysiące kilometrów pokazał, jak właściwie podżegać do wojny.
Był to władca imperium mongolskiego, Czyngis-chan.
W języku mongolskim chan znaczy „król”, a czyngis - „coś innego”.
Obecnie Czyngis-chan pojawia się w rozmowach rzadziej niż Dennis Quaid,
ale wtedy siał postrach na ziemi.
Czyngis i jego Mongołowie zaczęli bez trudu
mongolizować Europę i Azję.
Bezlitośnie wymordowali miliony tysięcy ludzi.
Wielu z nich odcięto głowy.
Innym najpierw odrąbano nogi, potem ręce.
A potem może głowę, która pewnie wciąż krzyczała,
leżąc na podłodze chaty.
Wtedy najeźdźcy być może rąbali zwłoki,
gotowali na nich zupę,
a z kości miednicowych robili chochle do jedzenia.
Potem przy ognisku siorbali krwawą zupę, śmiali się i puszczali bąki.
To naprawdę nie było w porządku.
Ile litrów krwi
przelano przez Czyngis-chana?
Trzeba by znać liczbę zabitych ludzi.
Krążyły historie o kilkuset mongolskich żołnierzach,
którzy zabili nawet milion ludzi.
Ile litrów krwi ma człowiek?
- Myślę, że cztery. - Czyli około cztery miliony litrów.
Tak.
Wtedy nie było banków krwi. Co za marnotrawstwo.
Biorąc pod uwagę sytuację,
czy to takie dziwne, że Europejczycy zaczęli budować ufortyfikowane domy?
Oczywiście, że nie.
Stoję tu teraz w jakimś zamku
i wciąż się zastanawiam, jak wyglądało życie w średniowieczu.
Te czasy już minęły, więc mogę się tylko zastanawiać.
Wyobraźcie to sobie.
Tu, w środkowym atrium, stoły zastawione na ucztę.
Ludzie stukają się kubkami do piwa i śmieją.
Na stole mamy udziec z dziczyzny, zapiekankę z kosa,
pieczoną gęś we wnętrzu świni,
Pełen wypas.
Tu miseczka pełna śliwek. To chyba przystawka.
Tutaj wieśniacy przechadzają się w swoich strojach.
Rycerz w pobrzękującej zbroi.
W tym rogu ktoś gra średniowieczną muzykę fletową.
A tu błazen podskakuje w kostiumie z małymi dzwoneczkami.
Jest też coś jakby wielki ogr, który obserwuje i cieszy się widokiem.
A w tym końcu król siedzi na tronie obok królowej, gońca i wieży.
Patrzą, jak Merlinowi odcina się głowę,
która toczy się po podłodze do tego miejsca,
gdzie jakiś dzik ją pożera.
Obrzydliwość. Macie szczęście, że tego nie widzicie.
Nagle zabawa zostaje przerwana,
gdy pęka szyba w oknie i do pokoju wlatuje strzała.
Uderza w tę ścianę, w sam środek Tkaniny z Bayeux.
Słychać westchnienia, które przeradzają się w szepty,
gdy Thomas à Becket, czyli ja, wyciąga strzałę ze ściany.
Chwileczkę.
Jezu Chryste.
Strzała zawiera wiadomość.
Thomas ostrożnie wyjmuje wiadomość, wyrzuca strzałę…
- Kurwa! - Przepraszam.
…rozwija wiadomość i czyta ją na głos.
To od Robin Hooda.
Grozi zemstą na Okrągłym Stole za to, co zrobili Gandalfowi.
Kolejne westchnienia. Błazen mdleje.
Zmartwione pomruki stają się głośniejsze i zamieniają się w krzyki.
Robi się chaos.
Flet zaczyna się złościć.
Tańczący niedźwiedź wyje z bólu.
Ktoś zaczyna ładować świnie do katapulty.
Kosmiczny najeźdźca przelatuje przez pokój,
strzelając szklanymi pociskami w podłogę.
Wreszcie, w tamtym końcu sali
wstaje król, uderzając młotkiem.
Krzyczy: „Spokój!” głębokim męskim głosem ze średniowiecznym akcentem.
W zamku zapada cisza.
Prawie słychać spadającą szpilkę.
„Chcemy jego głowy!” - krzyczy król.
To przełamuje lody. Wszystko wraca do normy.
Błazen wstaje na nogi. Znów słychać muzykę.
Wszyscy wesoło popijają miód.
Życie na zamku wraca do normy.
W samą porę, by za chwilę wymrzeć od zarazy.
Tak właśnie wyglądało życie na moim zamku.
Czy kiedykolwiek myśleliście o waszym?
Ale ludzie nie mogli kulić się za grubymi murami,
gdy na zewnątrz wciąż toczyły się święte wojny.
Religia miała jednoczyć ludzkość w harmonii i beztroskim uśmiechu.
Zamiast tego rozerwała ją na strzępy, jak niedźwiedzicę na oddziale położniczym.
Ani ten kościół, ani jemu podobne nie wiedzieli,
że konkurent czaił się za rogiem.
W następnym odcinku przyjrzymy się nowemu pokoleniu artystów i mózgowców,
które rzuciło wyzwanie Bogu
w epoce zwanej przez historyków renesansem.
Czy ten obraz jest naprawdę dobry,
czy też tylko myślimy, że jest dobry,
bo ktoś nam to powiedział, tak jak o owocach morza?
Napisy: Sylwia Sadowska