1 00:00:08,840 --> 00:00:13,119 To jest nasza planeta. Ziemia. 2 00:00:13,200 --> 00:00:16,160 To planeta, na której dosłownie teraz przebywam. 3 00:00:16,240 --> 00:00:20,320 I jeśli nie oglądasz tego podczas lotu lub spadając z budynku, 4 00:00:20,400 --> 00:00:22,200 pewnie też na niej jesteś. 5 00:00:22,760 --> 00:00:26,800 To niesamowita opowieść o tym, jak ludzie przekształcili ten świat 6 00:00:26,880 --> 00:00:29,680 z bezsensownej natury, takiej jak ta, 7 00:00:29,760 --> 00:00:32,480 w nowoczesność, taką jak ta. 8 00:00:32,560 --> 00:00:36,280 I o tym, że zrobili to, jedynie korzystając z rąk, 9 00:00:37,000 --> 00:00:41,960 wyobraźni, ale też narzędzi, energii elektrycznej oraz Internetu. 10 00:00:42,720 --> 00:00:45,600 Ta podróż zabierze mnie do każdego zakątka globu, 11 00:00:45,680 --> 00:00:49,160 jeśli pozwolą na to pieniądze i ograniczenia pandemiczne. 12 00:00:49,240 --> 00:00:52,880 Zobaczę kilka najcudowniejszych osiągnięć naszego gatunku. 13 00:00:52,960 --> 00:00:54,040 KRÓL LEW 14 00:00:54,120 --> 00:00:56,200 I będę zadawać pytania… 15 00:00:56,280 --> 00:00:57,520 Kim pani jest? 16 00:00:57,600 --> 00:01:00,720 …czołowym naukowcom, spryciarzom i ekspertom, 17 00:01:00,800 --> 00:01:04,200 którzy pomogą mi wejrzeć w tajemnicę ludzkiej cywilizacji. 18 00:01:04,280 --> 00:01:07,720 Dlaczego mówi się, że budowanie piramid to tajemnica, 19 00:01:07,800 --> 00:01:11,640 skoro są to po prostu duże cegły w trójkącie? 20 00:01:12,760 --> 00:01:15,680 To nie tylko historia planety, na której żyjemy. 21 00:01:15,760 --> 00:01:19,000 To też opowieść o świecie, w którym żyjemy. 22 00:01:19,080 --> 00:01:21,240 Więc dołącz do mnie, Philomeny Cunk, 23 00:01:21,320 --> 00:01:24,400 by przyjrzeć się światu, który razem zbudowaliśmy. 24 00:01:25,000 --> 00:01:28,120 Zapraszam na program Świat oczami Cunk. 25 00:01:35,920 --> 00:01:39,400 ŚWIAT OCZAMI CUNK 26 00:01:42,400 --> 00:01:44,560 ODCINEK 1: NA POCZĄTKU BYŁO… 27 00:01:44,640 --> 00:01:47,840 Przez miliardy lat na ziemi nie było cywilizacji. 28 00:01:47,920 --> 00:01:51,680 Tylko zwierzęta, rośliny i mieszające się gazy. 29 00:01:51,760 --> 00:01:55,320 Musiało być pięknie, ale też nudno. 30 00:01:55,400 --> 00:02:00,520 Aż pojawiło się stworzenie, które wszystko zmieniło: człowiek. 31 00:02:00,600 --> 00:02:05,840 Czy człowiek pierwotny był do nas podobny? Zrobiony z tego samego rodzaju mięsa? 32 00:02:05,920 --> 00:02:10,080 Czy można mu nadać nazwę handlową, tak jak mamy dziś wołowinę? 33 00:02:10,160 --> 00:02:13,080 Możemy powiedzieć, był zrobiony z tego, co my. 34 00:02:13,160 --> 00:02:17,120 Posiadamy tylko jego kości, ale są one dokładnie takie jak nasze. 35 00:02:17,200 --> 00:02:21,400 Możemy przypuszczać, że otaczało je ciało takie jak nasze. 36 00:02:21,480 --> 00:02:24,720 Ale nie wiem, czy można mu nadać nazwę handlową. 37 00:02:24,800 --> 00:02:28,080 - Czyli było to po prostu ciało? - Tak myślę. 38 00:02:28,160 --> 00:02:32,160 Ciężko byłoby wymyślić nazwę handlową dla mięsa ludzkiego, prawda? 39 00:02:34,240 --> 00:02:36,000 Horfe? 40 00:02:37,240 --> 00:02:41,760 Zakładamy, że pierwsi ludzie byli głupi, bo mieli duże brwi i nie mówili. 41 00:02:41,840 --> 00:02:44,960 Ale to byli też pierwsi wynalazcy. 42 00:02:45,920 --> 00:02:48,200 Jako pierwsi używali narzędzi, 43 00:02:48,280 --> 00:02:51,400 czego większość współczesnych ludzi nie umie, 44 00:02:51,480 --> 00:02:55,120 dlatego potrzebują prawdziwego człowieka. 45 00:02:56,720 --> 00:03:01,480 Jak pierwsi ludzie wytwarzali narzędzia, skoro chodzili na czworakach? 46 00:03:01,560 --> 00:03:05,120 Poruszanie się na czworakach raczej nie trwało zbyt długo. 47 00:03:05,200 --> 00:03:08,960 Ludzie zaczęli chodzić prosto jakieś dwa miliony lat temu. 48 00:03:09,040 --> 00:03:13,800 Robili narzędzia przednimi czy tylnymi nogami? 49 00:03:13,880 --> 00:03:17,160 Nie sądzę, że ludzie robili coś dobrze stopami. 50 00:03:17,240 --> 00:03:20,520 Więc raczej wytwarzali narzędzia przednimi kończynami. 51 00:03:20,600 --> 00:03:23,440 Jeśli nazwiemy je nogami, były to „górne nogi”. 52 00:03:23,520 --> 00:03:26,880 Tak, na pewno używali „górnych nóg” do robienia narzędzi. 53 00:03:26,960 --> 00:03:30,640 Dziś mówimy na to „ramiona” lub „ręce”. 54 00:03:30,720 --> 00:03:33,320 Na pewno wynaleźli ogień, 55 00:03:33,400 --> 00:03:36,560 który pozwalał im widzieć w nocy i utrzymywał ciepło, 56 00:03:36,640 --> 00:03:40,120 tragicznie przedłużając ich i tak już nudne życie. 57 00:03:40,200 --> 00:03:44,360 Musieli wymyślić sobie zajęcie na długie, nudne wieczory. 58 00:03:44,440 --> 00:03:46,160 Tym zajęciem była sztuka. 59 00:03:49,120 --> 00:03:53,520 Wchodzę do jaskini nie przez pomyłkę, nie jestem też wilkiem. 60 00:03:54,600 --> 00:03:58,360 Producenci poprosili mnie, bym tu weszła 61 00:03:58,440 --> 00:04:00,600 i pokazała malarstwo jaskiniowe. 62 00:04:01,960 --> 00:04:04,080 Takie malarstwo naskalne 63 00:04:04,160 --> 00:04:07,920 to jeden z pierwszych przykładów cywilizacji na ziemi. 64 00:04:10,040 --> 00:04:12,600 Nie martwcie się, będzie tylko lepiej. 65 00:04:12,680 --> 00:04:16,960 Pierwsi artyści jaskiniowi malowali, cokolwiek mieli pod ręką, 66 00:04:17,040 --> 00:04:18,720 na przykład własne dłonie. 67 00:04:18,800 --> 00:04:21,160 Potem rozwinęli to w historie. 68 00:04:21,240 --> 00:04:25,279 Początkowo były to nudne historie o nieruchomych krowach. 69 00:04:25,360 --> 00:04:29,200 Ale wkrótce zaczęli tworzyć szaleńcze sceny walki, takie jak ta: 70 00:04:29,960 --> 00:04:32,240 Ludzkość przeciw krowom, 2D. 71 00:04:32,320 --> 00:04:36,800 Dla jaskiniowca był to tak ekscytujące jak Szybcy i wściekli. 72 00:04:38,000 --> 00:04:41,480 Czy malarstwo naskalne doczekało się adaptacji filmowej? 73 00:04:41,560 --> 00:04:44,360 I tak nie byłoby jak nabyć do niego praw. 74 00:04:44,440 --> 00:04:48,960 Filmowanie narodziło się dużo później niż koniec malowideł naskalnych. 75 00:04:49,040 --> 00:04:53,360 Nie ma więc żadnej olśniewającej ściany z niewiarygodną historią 76 00:04:53,440 --> 00:04:56,520 godną uwagi Stevena Spielberga? 77 00:04:56,600 --> 00:04:59,480 Trudno byłoby wymyślić półtoragodzinną historię 78 00:04:59,560 --> 00:05:01,880 na podstawie tylko jednego malowidła. 79 00:05:01,960 --> 00:05:05,520 Niektórzy uważają, że te brutalne obrazy to akt religijny 80 00:05:05,600 --> 00:05:08,600 mający przynieść szczęście w nadchodzących bitwach. 81 00:05:08,680 --> 00:05:11,520 Nie wiemy, czemu ludzkość toczyła wojnę z krowami 82 00:05:11,600 --> 00:05:13,440 i nigdy się tego nie dowiemy. 83 00:05:13,520 --> 00:05:17,680 Pewnie nigdy nie poznamy nawet imienia artysty ani tych krów, 84 00:05:17,760 --> 00:05:21,280 bo ktokolwiek to namalował, już nie żyje. 85 00:05:22,400 --> 00:05:25,400 Codzienne polowanie na zwierzęta było udręką, 86 00:05:25,480 --> 00:05:29,480 póki ktoś nie wpadł na pomysł, by jeść też rośliny, 87 00:05:29,560 --> 00:05:33,360 które było łatwiej złapać, bo nie uciekały. 88 00:05:34,400 --> 00:05:39,320 Ten prosty akt lenistwa doprowadził do wynalezienia rolnictwa, 89 00:05:39,400 --> 00:05:42,760 ogromnego skoku naprzód, ale skoku niebezpiecznego, 90 00:05:42,840 --> 00:05:47,160 bo można było nadziać się na leżące narzędzia rolnicze. 91 00:05:47,960 --> 00:05:51,720 Pierwsi rolnicy uprawiali pszenicę i nauczyli się piec chleb. 92 00:05:51,800 --> 00:05:54,880 Uprawiali także jęczmień, groszek i soczewicę, 93 00:05:54,960 --> 00:05:58,640 więc byli w stanie zrobić znośnego wegańskiego burgera. 94 00:05:58,720 --> 00:06:01,120 Ale na szczęście nie musieli. 95 00:06:01,960 --> 00:06:03,720 Wymyślili bowiem ogrodzenie; 96 00:06:03,800 --> 00:06:07,640 zaawansowaną technicznie drewnianą maszynę do trzymania zwierząt. 97 00:06:08,920 --> 00:06:12,440 Ludzie szybko zniewolili owce, kury, kozy 98 00:06:12,520 --> 00:06:15,400 oraz krowy - swojego największego wroga. 99 00:06:15,480 --> 00:06:19,040 Farmy stały się bardzo podobne do ogrodów zoologicznych, 100 00:06:19,120 --> 00:06:22,480 ale w zoo nie można zjeść zwierzęcia, które ci się podoba. 101 00:06:22,560 --> 00:06:25,640 Chyba że zoo ma problemy finansowe, 102 00:06:25,720 --> 00:06:28,040 a właściciel stracił wszelką nadzieję. 103 00:06:28,120 --> 00:06:31,360 Osobniki, których nie można było jeść ani ujeżdżać, 104 00:06:31,440 --> 00:06:33,960 człowiek zamienił w zwierzęta domowe. 105 00:06:34,040 --> 00:06:37,200 Ludzie pierwotni udomowili psy do towarzystwa. 106 00:06:38,080 --> 00:06:40,880 A koty do czegokolwiek. 107 00:06:40,960 --> 00:06:46,080 Pierwszy raz w historii można było określić życie jako przytulne. 108 00:06:46,160 --> 00:06:51,160 Ludzie mieszkali w normalnych domach, które wkrótce rozrosły się w miasta. 109 00:06:51,240 --> 00:06:55,880 Możecie pomyśleć, że znajduję się w ruinach pierwszego w historii miasta, 110 00:06:55,960 --> 00:07:00,000 ale ono znajduje się w Iraku, gdzie jest cholernie niebezpiecznie. 111 00:07:00,080 --> 00:07:02,640 Ale jego ruiny są bardzo podobne do tych, 112 00:07:02,720 --> 00:07:06,520 więc trudno się domyślić, że to inne miasto. 113 00:07:08,000 --> 00:07:11,040 Dziś to tylko ponura kupa cegieł i kurzu. 114 00:07:11,120 --> 00:07:14,960 Ale jeśli użyjemy komputera do symulacji przeszłego wyglądu, 115 00:07:15,040 --> 00:07:18,680 widok zapiera dech w piersiach. 116 00:07:18,760 --> 00:07:21,480 To początki cywilizacji. 117 00:07:21,560 --> 00:07:24,040 Kto wynalazł cywilizację? 118 00:07:24,720 --> 00:07:28,520 Cywilizacji nie wynaleziono, 119 00:07:28,600 --> 00:07:31,560 nie zaczęła się ona nagle. 120 00:07:31,640 --> 00:07:36,200 Cywilizacja zaczęła się, gdy ludzie zaczęli uprawiać ziemię, 121 00:07:36,280 --> 00:07:43,000 rozpoczęli budowę miast i tworzenie praw. 122 00:07:43,080 --> 00:07:45,160 Nie wynaleziono tego nagle, 123 00:07:45,240 --> 00:07:48,360 ale działo się to powoli w różnych częściach świata. 124 00:07:48,440 --> 00:07:53,360 Więc to nie był tylko jeden człowiek, który chciał pozostać anonimowy? 125 00:07:53,440 --> 00:07:55,080 Nie. 126 00:07:55,160 --> 00:07:58,120 Gdyby tak było, nie powinniśmy się z tym zgodzić. 127 00:07:58,200 --> 00:07:59,640 Zgodzić się z czym? 128 00:07:59,720 --> 00:08:03,640 Gdyby to był jeden anonimowy człowiek, 129 00:08:03,720 --> 00:08:06,640 byłoby w tym coś podejrzanego, prawda? 130 00:08:06,720 --> 00:08:09,760 Zatem nieznani ludzie lub człowiek 131 00:08:09,840 --> 00:08:12,280 wynaleźli cywilizację w Mezopotamii. 132 00:08:12,360 --> 00:08:15,440 Ktokolwiek to zrobił, wyprzedzał swoje czasy. 133 00:08:15,520 --> 00:08:20,640 Czy mieszkańcy Mezopotamii mieli takie same rzeczy jak my dziś? 134 00:08:20,720 --> 00:08:23,000 - Tak. - Jakiś przykład? 135 00:08:23,080 --> 00:08:27,480 Broń, biżuteria, świątynie, zwierzęta. 136 00:08:27,560 --> 00:08:31,680 Prawda, ale miałam na myśli coś w stylu stóp i brwi. 137 00:08:31,760 --> 00:08:34,080 - Tak. - Doprawdy? 138 00:08:34,160 --> 00:08:40,320 Mieli w ciele organy, otwory, różne fragmenty 139 00:08:40,400 --> 00:08:42,960 na zewnątrz i wewnątrz. 140 00:08:43,039 --> 00:08:45,559 Czyli mieli tę samą liczbę otworów? 141 00:08:45,640 --> 00:08:49,120 Tak, nauka tak przynajmniej potwierdza. 142 00:08:50,120 --> 00:08:56,240 Absolutnie przełomowe, najbardziej znaczące i używane do dziś 143 00:08:56,320 --> 00:08:57,520 jest koło. 144 00:08:57,600 --> 00:09:01,480 Koła mogą wydawać się ludziom skomplikowane, 145 00:09:01,560 --> 00:09:04,480 ale działają w bardzo prosty sposób. 146 00:09:05,760 --> 00:09:11,480 Okrągła część koła obraca się wokół wystającego kawałka w środku, 147 00:09:11,560 --> 00:09:17,040 a potem, gdy koło naciska na ziemię, 148 00:09:17,120 --> 00:09:22,840 nacisk toczy całą planetę do tyłu, odsuwa ją od was, 149 00:09:22,920 --> 00:09:26,440 dając wam wrażenie, że posuwacie się do przodu, 150 00:09:26,520 --> 00:09:30,120 co tak naprawdę się dzieje i to jest niewiarygodne. 151 00:09:30,200 --> 00:09:33,480 Koło pozwoliło ludziom podróżować i handlować, 152 00:09:33,560 --> 00:09:36,960 ale najpierw musieli policzyć, ile rzeczy posiadali. 153 00:09:37,040 --> 00:09:40,640 Doprowadziło to do tragicznego wynalazku: matematyki. 154 00:09:40,720 --> 00:09:44,400 Porozmawiajmy o matematyce i liczbach. 155 00:09:44,480 --> 00:09:49,200 Czy w starożytności liczby miały taką samą wartość, co teraz? 156 00:09:49,280 --> 00:09:53,440 W starożytności liczby miały tę samą wartość. 157 00:09:53,520 --> 00:09:55,760 Wtedy ludzie też potrzebowali liczyć. 158 00:09:55,840 --> 00:09:58,800 A czy mieli tę samą ilość liczb? 159 00:09:58,880 --> 00:10:04,160 Na przykład od 1 do 700, gdzie 700 to największa liczba? 160 00:10:04,240 --> 00:10:08,680 To nigdy nie była największa liczba. Można liczyć, do ilu się chce. 161 00:10:08,760 --> 00:10:13,440 Nie, widziałam program na YouTube. Po 700 liczby się powtarzają. 162 00:10:13,520 --> 00:10:17,280 Mają po prostu inne nazwy, byśmy myśleli, że wzrastają. 163 00:10:17,360 --> 00:10:19,280 Mam wysłać pani linka? 164 00:10:19,360 --> 00:10:23,040 Gdy liczby dosięgły poziomu 700, 165 00:10:23,120 --> 00:10:26,240 ludzie potrzebowali pomocy w liczeniu. 166 00:10:26,320 --> 00:10:31,080 Wtedy pojawiło się to. Nazywa się „liczydło”. 167 00:10:31,160 --> 00:10:36,000 Za pomocą liczydła nasi przodkowie mogli policzyć swój majątek. 168 00:10:36,080 --> 00:10:41,920 Niedługo potem wynaleziono pieniądz w postaci gotówki. 169 00:10:42,000 --> 00:10:45,560 Starożytni ludzie wynaleźli walutę, by ułatwić sobie życie, 170 00:10:45,640 --> 00:10:48,480 ale robiąc to, niechcący wymyślili kapitalizm, 171 00:10:48,560 --> 00:10:50,160 który zabije każdego. 172 00:10:50,240 --> 00:10:54,120 To nie jest pytanie, przeczytałam to na Twitterze. 173 00:10:54,200 --> 00:10:56,040 Pokonawszy liczby, 174 00:10:56,120 --> 00:11:02,000 ludzkość zajęła się czymś bardziej nudnym, wynajdując pismo. 175 00:11:02,880 --> 00:11:06,920 Czy wynalazek pisma był znaczącym osiągnięciem, 176 00:11:07,000 --> 00:11:10,360 czy raczej chwilowym sukcesem, takim jak rap metal? 177 00:11:10,440 --> 00:11:13,960 Myślę, że gdy pisanie pojawiło się na świecie, 178 00:11:14,040 --> 00:11:15,840 nie można było go zatrzymać. 179 00:11:15,920 --> 00:11:18,360 Było zatem dużo silniejsze niż rap metal? 180 00:11:18,440 --> 00:11:21,840 - Tak, dużo większe. - A acid jazz? 181 00:11:23,360 --> 00:11:25,360 Myślę, że pisanie go wyprzedza. 182 00:11:25,440 --> 00:11:27,600 Ciekawe, co pan sądzi o acid jazzie. 183 00:11:27,680 --> 00:11:30,400 - Co to? - To odlew, nic prawdziwego. 184 00:11:30,480 --> 00:11:36,480 To podobno mezopotamska tabliczka gliniana 185 00:11:36,560 --> 00:11:39,920 z pismem klinowym: pierwszą odmianą pisma na świecie. 186 00:11:40,000 --> 00:11:43,520 Muszę powiedzieć, że to dość nudna okładka książki 187 00:11:43,600 --> 00:11:45,960 i nie można nawet jej otworzyć. 188 00:11:46,040 --> 00:11:49,160 Należy pani do ludzi oceniających książkę po okładce? 189 00:11:49,240 --> 00:11:52,640 - Tak. - To smutne i błędne podejście. 190 00:11:52,720 --> 00:11:57,920 Gdyby ktoś to wykrzyczał, byłby to pierwszy audiobook? 191 00:12:02,440 --> 00:12:03,480 Nie. 192 00:12:05,280 --> 00:12:09,160 Pisanie zmieniło świat. Idee nie musiały zniknąć tylko dlatego, 193 00:12:09,240 --> 00:12:12,960 że zmarła osoba, w której głowie były uwięzione. 194 00:12:13,040 --> 00:12:16,440 Można było przenieść swoje idee na papier, 195 00:12:16,520 --> 00:12:21,440 a każdy mógł przyjść i załadować te pomysły do swego mózgu, 196 00:12:21,520 --> 00:12:25,680 bezprzewodowo importując je przez oczy. 197 00:12:25,760 --> 00:12:29,760 Niewiarygodne, że pismo wynaleziono tysiące lat temu, 198 00:12:29,840 --> 00:12:35,600 a nadal istnieje pod klipami wideo, które oglądamy online. 199 00:12:35,680 --> 00:12:40,000 Do dziś przetrwał też inny rodzaj języka: 200 00:12:40,080 --> 00:12:41,160 emotikony. 201 00:12:41,240 --> 00:12:46,120 Wymyślili je starożytni Egipcjanie i nazwali hieroglifami. 202 00:12:46,200 --> 00:12:49,800 Za pomocą hieroglifów opowiadali oni całe historie. 203 00:12:49,880 --> 00:12:52,440 To coś jak bardziej spójny komiks Marvela. 204 00:12:52,520 --> 00:12:58,000 Egipcjanie nie malowali komiksów tam, gdzie żywi ludzie mogliby je podziwiać, 205 00:12:58,080 --> 00:13:02,800 ale na ścianach grobowców, by dostarczać rozrywki umarlakom. 206 00:13:02,880 --> 00:13:06,520 Grobowce te znajdowały się w najbardziej rozpoznawalnych 207 00:13:06,600 --> 00:13:10,200 i szpiczastych budynkach w historii. 208 00:13:10,280 --> 00:13:12,280 Mam na myśli piramidy. 209 00:13:12,360 --> 00:13:15,680 Patrząc na piramidy, nie oprzeć się wrażeniu, 210 00:13:15,760 --> 00:13:19,760 że są to duże trójkąty z czymś w rodzaju kwadratowej dupy. 211 00:13:19,840 --> 00:13:23,560 Pewnie istnieje słowo na ten kształt, ale nikt go nie zna. 212 00:13:23,640 --> 00:13:26,640 To jedna z wielu ponadczasowych tajemnic piramid. 213 00:13:26,720 --> 00:13:32,080 Czemu piramidy mają taki kształt? Czy po to, by bezdomni tam nie spali? 214 00:13:32,160 --> 00:13:34,880 W starożytnym Egipcie nie było bezdomnych. 215 00:13:34,960 --> 00:13:38,360 - Nie? - Ludzie opiekowali się sobą 216 00:13:38,440 --> 00:13:40,680 i dbali o siebie. 217 00:13:40,760 --> 00:13:44,240 Są też dobre na deszcz, krople po nich spływają. 218 00:13:44,320 --> 00:13:46,480 Jak Egipcjanie zbudowali piramidy? 219 00:13:46,560 --> 00:13:50,720 Zaczęli od góry i pracowali w dół, czy odwrotnie? 220 00:13:50,800 --> 00:13:53,200 Musieli zacząć od dołu i budować w górę, 221 00:13:53,280 --> 00:13:56,280 bo jak można było zacząć od góry i budować w dół? 222 00:14:00,080 --> 00:14:04,360 Egipcjanie wierzyli, że najważniejsza w życiu jest śmierć. 223 00:14:04,440 --> 00:14:08,320 Im ważniejszy człowiek, tym bardziej zawiła była jego śmierć. 224 00:14:08,400 --> 00:14:11,520 Egipski król nazywał się faraon. 225 00:14:11,600 --> 00:14:15,560 Po śmierci stawał się mumią znaną ze Scooby-Doo. 226 00:14:16,280 --> 00:14:20,880 Starożytni Egipcjanie mieli obsesję na punkcie zmarłych. 227 00:14:20,960 --> 00:14:24,880 Ale oni już nie żyją. Myśli pani, że wciąż tak myślą? 228 00:14:25,560 --> 00:14:28,400 Oni nie mieli obsesji na punkcie zmarłych, 229 00:14:28,480 --> 00:14:30,440 ale na punkcie życia. 230 00:14:30,520 --> 00:14:35,080 Chcieli żyć i mieć pewność, że po śmierci będą mogli wrócić do życia. 231 00:14:35,160 --> 00:14:37,360 Dlatego stosowali mumifikację. 232 00:14:37,440 --> 00:14:42,160 W jaki sposób to robili? Proszę mi opowiedzieć o tym procesie. 233 00:14:42,240 --> 00:14:46,400 Bierzesz martwe ciało, kładziesz je na stole i myjesz. 234 00:14:46,480 --> 00:14:49,680 Następnie usuwasz mózg. 235 00:14:49,760 --> 00:14:53,920 Potem rozcinali zwłoki i wyjmowali wszystko, 236 00:14:54,000 --> 00:14:56,640 co ich zdaniem mogło zgnić. 237 00:14:56,720 --> 00:14:59,920 Następnie obkładali ciało solą, na końcu suszyli, 238 00:15:00,000 --> 00:15:03,000 owijali bandażami i mumia była gotowa. 239 00:15:03,080 --> 00:15:06,920 Czyli taki zabieg spa, który Gwyneth Paltrow ma co tydzień. 240 00:15:07,880 --> 00:15:10,840 Czy mumia kiedykolwiek jeździła na rowerze? 241 00:15:10,920 --> 00:15:14,800 Z tego, co wiem, starożytni Egipcjanie nie mieli rowerów. 242 00:15:14,880 --> 00:15:17,000 - No tak. - Nie mieli nawet dróg. 243 00:15:17,080 --> 00:15:20,240 Nie mogli mieć rowerów, bo nie mogli na nich jeździć. 244 00:15:20,320 --> 00:15:25,080 Nie wiem, czemu o to zapytałam. Nic innego nie przyszło mi do głowy. 245 00:15:26,960 --> 00:15:30,960 Faraonowie egipscy pozostawili po sobie świątynie i grobowce, 246 00:15:31,040 --> 00:15:35,560 ale po drugiej stronie wody rodziło się jeszcze bardziej imponujące imperium. 247 00:15:35,640 --> 00:15:38,400 Grecja, czyli kraj, 248 00:15:38,480 --> 00:15:41,200 gdzie miały miejsce narodziny cywilizacji. 249 00:15:41,280 --> 00:15:45,080 Starożytni Grecy wymyślili wiele rzeczy, których używamy do dziś, 250 00:15:45,160 --> 00:15:46,720 jak lekarstwa czy oliwki, 251 00:15:46,800 --> 00:15:51,400 i wiele rzeczy, które wymarły, jak demokracja i kolumny. 252 00:15:52,040 --> 00:15:57,240 Oprócz tych imponujących ruin starożytni Grecy rozwinęli też 253 00:15:57,320 --> 00:16:01,920 kulturę jogurtu i teatr we wszystkich jego nudnych formach. 254 00:16:02,000 --> 00:16:04,160 Grecy kochali tragedie. 255 00:16:04,240 --> 00:16:09,280 W tragedii dzieją się smutne rzeczy, ludzie umierają lub zabijają się. 256 00:16:09,360 --> 00:16:13,080 Ale tragedie starożytnej Grecji wydarzyły się wieki temu. 257 00:16:13,160 --> 00:16:16,040 Czy ich treść nadal jest smutna? 258 00:16:16,120 --> 00:16:22,080 Tak, wciąż są smutne, bo opowiadają historie o ludziach, 259 00:16:22,160 --> 00:16:24,280 z którymi możemy się utożsamić. 260 00:16:24,360 --> 00:16:27,760 Ale to było dawno temu. Czemu mam się tym przejmować? 261 00:16:27,840 --> 00:16:32,360 Tragedia pokazuje ludzkie sytuacje. 262 00:16:32,440 --> 00:16:35,400 Nawet dziś, gdybyś dowiedział się przypadkowo, 263 00:16:35,480 --> 00:16:38,480 że zabiłeś własnego ojca i poślubiłeś matkę, 264 00:16:38,560 --> 00:16:41,080 byłbyś bardzo zdenerwowany, tak jak Edyp. 265 00:16:41,160 --> 00:16:45,600 Może jestem oziębła, ale mam w dupie starożytnych Greków. 266 00:16:46,400 --> 00:16:47,720 To wielka szkoda. 267 00:16:47,800 --> 00:16:52,160 - Panią to interesuje? - Nawet bardzo. To moja praca. 268 00:16:52,240 --> 00:16:55,120 Mój kumpel Paul napisał historię o mężczyźnie, 269 00:16:55,200 --> 00:16:59,360 który po nierozważnej grze seksualnej wsadził sobie młodego ziemniaka. 270 00:16:59,440 --> 00:17:04,400 Opisał to w formie limeryku. Nikt nie zginął, ale brzmi to wstrętnie. 271 00:17:04,480 --> 00:17:06,440 Czy to już tragedia, 272 00:17:06,520 --> 00:17:11,040 czy też ziemniak musiałby zapuścić korzenie i zabić go? 273 00:17:11,119 --> 00:17:14,000 To raczej bardzo niefortunne wydarzenie. 274 00:17:14,079 --> 00:17:19,000 Nie ma ponadczasowego znaczenia, które mogłoby uczynić z tego tragedię. 275 00:17:19,079 --> 00:17:21,280 Paul mówi, że naprawdę tak było. 276 00:17:21,359 --> 00:17:25,359 Miał ostatnio naprawdę ciężki czas. Potrzebuje iść na urlop. 277 00:17:27,000 --> 00:17:32,599 Grecy stworzyli też teatr dla głupców, zwany sportem. 278 00:17:32,680 --> 00:17:36,160 Na igrzyska olimpijskie nie zaprosili innych krajów, 279 00:17:36,240 --> 00:17:38,040 aby na pewno wygrać. 280 00:17:38,680 --> 00:17:42,600 Zawodnicy brali udział w igrzyskach zupełnie nago, 281 00:17:42,680 --> 00:17:45,720 bo atletyczną budowę ciała uważano za cnotę, 282 00:17:45,800 --> 00:17:48,640 ale głównie dlatego, że nie znano jeszcze lycry. 283 00:17:48,720 --> 00:17:54,040 Słyszałam, że na pierwszych igrzyskach sportowcy musieli startować nago. 284 00:17:54,120 --> 00:17:56,400 Tak, rzeczywiście rywalizowali nago. 285 00:17:56,480 --> 00:18:02,320 Istnieją pisma o tym, że czasami był to dość erotyczny widok. 286 00:18:02,400 --> 00:18:05,240 W zapasach są tak dziwne pozycje, 287 00:18:05,320 --> 00:18:07,920 że widzieli nawet swoje dziurki w tyłku. 288 00:18:08,000 --> 00:18:11,040 Nie mogli tego ocenzurować dla widowni? 289 00:18:11,120 --> 00:18:12,800 Założyć specjalne nakładki? 290 00:18:12,880 --> 00:18:16,240 Lub prosić ludzi, by zamykali oczy, gdy ktoś się schylał? 291 00:18:18,560 --> 00:18:20,560 To by raczej nie zadziałało. 292 00:18:20,640 --> 00:18:23,080 Ale widać było ich dziurki w tyłku. 293 00:18:23,680 --> 00:18:26,040 W niektórych przypadkach. 294 00:18:26,120 --> 00:18:29,120 Zeus naprawdę to pochwalał? 295 00:18:30,800 --> 00:18:34,520 Ale chyba najbardziej znaną formą zapasów wymyśloną przez Greków 296 00:18:34,600 --> 00:18:36,520 były zapasy mentalne. 297 00:18:36,600 --> 00:18:40,120 Z grubsza mówiąc, filozofia sprowadza się do myślenia, 298 00:18:40,200 --> 00:18:42,880 co brzmi jak strata czasu, bo tak jest, 299 00:18:42,960 --> 00:18:46,000 ale filozof by się sprzeczał, że ten stracony czas 300 00:18:46,080 --> 00:18:47,960 po pierwsze nigdy nie istniał. 301 00:18:48,040 --> 00:18:52,280 Wtedy lepiej dać sobie spokój z dalszą rozmową i otworzyć ciastka. 302 00:18:53,880 --> 00:18:56,280 To są starożytni filozofowie greccy. 303 00:18:56,360 --> 00:18:59,400 Prawdziwi są już oczywiście kupą prochu i kości. 304 00:18:59,480 --> 00:19:01,360 Może znalazłyby się też zęby. 305 00:19:01,440 --> 00:19:04,480 To tylko inteligentne symulacje wykonane z kamienia. 306 00:19:05,160 --> 00:19:09,640 Filozofowie greccy wymyślili nowe, śmiałe teorie dotyczące życia na ziemi. 307 00:19:09,720 --> 00:19:11,840 Dlatego wciąż pamiętamy ich imiona, 308 00:19:11,920 --> 00:19:15,200 mimo że przez ostatnie wieki nie wymyślili nic nowego. 309 00:19:15,280 --> 00:19:18,440 Sokrates, Pitagoras, 310 00:19:18,520 --> 00:19:21,080 ten i jeszcze ten. 311 00:19:22,000 --> 00:19:23,600 A to jest Platon. 312 00:19:23,680 --> 00:19:28,520 Jak widać, nawet wieki po śmierci wciąż jest głęboko zamyślony, 313 00:19:28,600 --> 00:19:30,960 snując w głowie sprytne teorie. 314 00:19:31,040 --> 00:19:35,160 Szkoda, że nie możemy przyłożyć mikrofonu do jego mózgu i posłuchać. 315 00:19:35,240 --> 00:19:37,440 A nawet gdyby, to on myśli po grecku, 316 00:19:37,520 --> 00:19:40,680 którego w naszej ekipie filmowej nikt nie rozumie. 317 00:19:41,280 --> 00:19:43,960 Platon przekazał swoje mądrości uczniowi, 318 00:19:44,040 --> 00:19:47,800 który stał się jednym z najbardziej wpływowych myślicieli: 319 00:19:47,880 --> 00:19:49,040 Arystotelesowi. 320 00:19:49,120 --> 00:19:52,200 Arystoteles powiedział wiele mądrych rzeczy, prawda? 321 00:19:52,280 --> 00:19:55,920 Moja ulubiona to: „Tańcz tak, jakby nikt nie patrzył”. 322 00:19:56,000 --> 00:19:59,480 To takie prawdziwe i ma szerokie zastosowanie. 323 00:20:00,680 --> 00:20:04,560 Moja pewność siebie jest czasami krucha, 324 00:20:04,640 --> 00:20:07,440 choć uchodzę za dość pewną siebie, 325 00:20:07,520 --> 00:20:10,560 ale czasami, gdy rozmawiam z ekspertami, 326 00:20:10,640 --> 00:20:15,480 martwię się, że mogę wyjść na trochę głupią. 327 00:20:15,560 --> 00:20:20,800 I gdy myślę, że mogę tańczyć tak, jakby nikt nie patrzył, to mi pomaga. 328 00:20:20,880 --> 00:20:22,560 To jest jak dar. 329 00:20:22,640 --> 00:20:25,560 Co pchnęło Arystotelesa do takiego stwierdzenia? 330 00:20:26,680 --> 00:20:30,240 Nie jestem pewna, czy Arystoteles powiedział, 331 00:20:30,320 --> 00:20:33,000 by tańczyć tak, jakby nikt nie patrzył. 332 00:20:33,080 --> 00:20:36,760 - Myślę, że tak nie powiedział. - Jak to nie? 333 00:20:36,840 --> 00:20:41,520 Nic mi o tym nie wiadomo. Wciąż uważam, że tego nie powiedział. 334 00:20:42,720 --> 00:20:46,080 Może powiedział coś podobnego… 335 00:20:47,200 --> 00:20:50,400 może coś o pewności człowieka? 336 00:20:52,320 --> 00:20:55,120 - Nie sądzę. - Aha. 337 00:20:57,280 --> 00:20:58,600 W porządku. 338 00:21:00,360 --> 00:21:04,520 Eksperci mogą nie zgadzać się, co ci pionierzy faktycznie powiedzieli, 339 00:21:04,600 --> 00:21:07,840 ale ci Grecy na pewno zmienili sposób naszego myślenia. 340 00:21:07,920 --> 00:21:12,200 Czy filozof wpadł kiedyś na taki pomysł, że pękła mu głowa? 341 00:21:13,080 --> 00:21:14,320 Nie słyszałem o tym. 342 00:21:14,400 --> 00:21:17,920 Wie pan, że ludzki mózg jest pełen rurek? 343 00:21:18,000 --> 00:21:20,240 - Nie wiem. - Naprawdę? 344 00:21:20,320 --> 00:21:23,120 - Naprawdę. - Mózg jest pełen rurek. 345 00:21:23,200 --> 00:21:26,760 Filozofowie mieli wiele myśli 346 00:21:26,840 --> 00:21:31,560 i próbowali przepchnąć je przez te rurki. 347 00:21:31,640 --> 00:21:33,560 Gdy ma pan wielki pomysł, 348 00:21:33,640 --> 00:21:37,720 najlepiej jest podzielić go na małe myśli o wielkości grochu 349 00:21:37,800 --> 00:21:40,480 i przeciskać je w małych odstępach czasu 350 00:21:40,560 --> 00:21:45,320 lub ugryźć pomysł i wypychać po kawałku przez rurki, aż powstanie gruda, 351 00:21:45,400 --> 00:21:48,640 jednocześnie zaciskając zęby i myśląc o życiu. 352 00:21:48,720 --> 00:21:52,480 To bardzo interesujący sposób opisania 353 00:21:52,560 --> 00:21:56,240 dwóch ogólnych tendencji w filozofii. 354 00:21:56,320 --> 00:21:59,720 Jedna, bardziej analityczna, 355 00:21:59,800 --> 00:22:04,880 polega na dzieleniu problemów na małe porcje… 356 00:22:04,960 --> 00:22:05,960 Ziarna grochu. 357 00:22:06,040 --> 00:22:09,280 …druga jest bardziej syntetyczna, 358 00:22:09,360 --> 00:22:12,800 patrzy z większej perspektywy. 359 00:22:12,880 --> 00:22:16,880 Zatem przedstawiona przez panią charakterystyka 360 00:22:16,960 --> 00:22:20,040 to w rzeczywistości dość barwne przedstawienie 361 00:22:20,120 --> 00:22:23,920 dwóch głównych nurtów współczesnej filozofii. 362 00:22:24,000 --> 00:22:25,720 - To dobrze? - Wspaniale. 363 00:22:25,800 --> 00:22:27,600 Świetnie. 364 00:22:28,360 --> 00:22:33,160 Tymczasem starożytną Grecję popularyzował na całym świecie 365 00:22:33,240 --> 00:22:35,080 Aleksander Wielki. 366 00:22:35,160 --> 00:22:38,600 Aleksander został królem w wieku 20 lat, 367 00:22:38,680 --> 00:22:41,840 poprowadził kampanię wojskową przez Środkowy Wschód, 368 00:22:41,920 --> 00:22:48,000 i wieku 30 lat posiadał imperium rozciągające się od Grecji po Indie. 369 00:22:48,080 --> 00:22:50,360 Jak wyglądały jego włosy? 370 00:22:51,040 --> 00:22:52,520 Nie wiem. 371 00:22:54,400 --> 00:22:58,040 Aleksander nie był jedyną megagwiazdą z własnym imperium. 372 00:22:58,120 --> 00:23:02,480 Qin Shi Huang zjednoczył ogromne połacie Chin. 373 00:23:02,560 --> 00:23:06,000 To pierwszy bohater kreskówek, który założył swoje imperium 374 00:23:06,080 --> 00:23:07,960 i zbudował Wielki Mur Chiński. 375 00:23:08,040 --> 00:23:14,280 Mówi się, że Wielki Mur Chiński to jedyna budowla słyszana z kosmosu. 376 00:23:15,200 --> 00:23:17,760 Na pewno go pani nie usłyszy. 377 00:23:17,840 --> 00:23:23,000 Mówią, że widać go z kosmosu, ale to nieprawda. 378 00:23:23,080 --> 00:23:24,960 Więc nie widać go z kosmosu. 379 00:23:25,040 --> 00:23:28,880 Chińscy astronauci próbowali go zobaczyć, ale bez skutku. 380 00:23:28,960 --> 00:23:33,280 Nie widzą go. To niewidzialna ściana, jak pole siłowe. 381 00:23:33,360 --> 00:23:38,040 Jest niewidzialny z kosmosu. Z ziemi na pewno dobrze go widać. 382 00:23:38,120 --> 00:23:41,840 To takie dziwne, prawda? Czy to jedna z wielkich tajemnic? 383 00:23:41,920 --> 00:23:44,120 Czy wiemy, czy Chiny mają dach? 384 00:23:45,240 --> 00:23:47,040 Czy istnieje Wielki Dach Chin? 385 00:23:47,120 --> 00:23:48,800 Nie ma wielkiego dachu. 386 00:23:50,000 --> 00:23:53,600 Chińskie imperium było potęgą intensywnej kreatywności 387 00:23:53,680 --> 00:23:55,600 i myśli filozoficznej, 388 00:23:55,680 --> 00:23:59,520 uchwyconej w dokumentach historycznych wieki przed ukazaniem się 389 00:23:59,600 --> 00:24:03,720 niepowiązanego belgijskiego hymnu techno Pump Up the Jam. 390 00:24:39,440 --> 00:24:42,760 Grecy mieli imperium i Chińczycy mieli imperium. 391 00:24:42,840 --> 00:24:46,360 Gdy słyszymy „imperium”, większość z nas myśli o tym wielkim 392 00:24:46,440 --> 00:24:48,960 z Wojen gwiezdnych lub o Rzymie. 393 00:24:49,040 --> 00:24:51,280 Obawiam się, że z Rzymem to prawda. 394 00:24:51,360 --> 00:24:55,800 Imperium to osiąga dominację za panowania Juliusza Cezara, 395 00:24:55,880 --> 00:24:59,160 najsłynniejszego Rzymianina aż do Polańskiego. 396 00:24:59,240 --> 00:25:05,160 Dzięki Wikipedii wiemy dziś dużo o Rzymianach. 397 00:25:05,240 --> 00:25:08,280 Wikipedia wie dużo o Rzymianach przez to, 398 00:25:08,360 --> 00:25:11,040 co wydarzyło się w Pompejach. 399 00:25:12,440 --> 00:25:15,760 Pompeje były tak rozwinięte, że miały własny wulkan, 400 00:25:15,840 --> 00:25:18,600 co po łacinie oznacza Wściekłe Wzgórze. 401 00:25:18,680 --> 00:25:21,960 Przez lata ludzie i wulkan żyli w harmonii, 402 00:25:22,040 --> 00:25:26,240 aż pewnego fatalnego dnia pokłócili się i wulkan wybuchł, 403 00:25:26,320 --> 00:25:29,760 grzebiąc Pompeje pod grubą warstwą popiołu. 404 00:25:29,840 --> 00:25:32,800 Codzienne życie stanęło w miejscu, 405 00:25:32,880 --> 00:25:36,360 jakby ktoś magicznie zatrzymał wskazówki zegara, 406 00:25:36,440 --> 00:25:38,520 a potem rozrzucił wszędzie pył. 407 00:25:38,600 --> 00:25:41,200 Było to zabójcze, ale z drugiej strony 408 00:25:41,280 --> 00:25:45,600 dało archeologom skarbnicę informacji o życiu Rzymian. 409 00:25:45,680 --> 00:25:51,240 Dzięki wulkanowi wiemy, że Rzymianie mieli szarą skórę, byli łysi 410 00:25:51,320 --> 00:25:55,960 i spędzali czas, leżąc w swych szokująco zapylonych domach. 411 00:25:56,040 --> 00:26:00,680 Ale zachowały się też ślady tego, jak zaawansowane było życie Rzymian, 412 00:26:00,760 --> 00:26:04,760 z udogodnieniami takimi jak hydraulika i seks oralny. 413 00:26:04,840 --> 00:26:08,080 Cesarstwo Rzymskie wyprzedzało swoje czasy o lata. 414 00:26:08,160 --> 00:26:11,240 Uważa się, że Rzymianie wynaleźli mnóstwo rzeczy, 415 00:26:11,320 --> 00:26:15,000 ale często udoskonalili tylko to, co stworzyli inni ludzie. 416 00:26:15,080 --> 00:26:19,160 Wymienię kilka rzeczy, a pan mi powie, 417 00:26:19,240 --> 00:26:22,600 czy Rzymianie je wynaleźli, czy tylko udoskonalili. 418 00:26:22,680 --> 00:26:23,640 Proszę bardzo. 419 00:26:23,720 --> 00:26:26,760 - Ogrzewanie podłogowe. - Wynaleźli. 420 00:26:27,920 --> 00:26:30,400 - Kalendarz. - Udoskonalili. 421 00:26:31,760 --> 00:26:35,680 Zawahał się pan. Czyli następne pytanie może być trudne. 422 00:26:35,760 --> 00:26:36,760 Drogi. 423 00:26:36,840 --> 00:26:42,000 Persowie wynaleźli drogi i wielu ludzi o nich wiedziało. 424 00:26:42,080 --> 00:26:44,680 Znów nie umie pan odpowiedzieć. 425 00:26:44,760 --> 00:26:47,120 - Beton. - Wynaleźli. 426 00:26:48,080 --> 00:26:51,720 - Alfabet. - Na pewno go nie wynaleźli, 427 00:26:51,800 --> 00:26:54,720 nie udoskonalili go też. 428 00:26:54,800 --> 00:26:57,400 - Trzeba wybrać odpowiedź. - Naprawdę? 429 00:26:59,040 --> 00:27:03,520 - Raczej nie udoskonalili… - Wybielanie analne. 430 00:27:03,600 --> 00:27:05,680 - Co? - Wybielanie analne. 431 00:27:06,480 --> 00:27:07,600 Wybielanie analne… 432 00:27:10,320 --> 00:27:13,440 - Nie mam o tym pojęcia. - Proszę spróbować. 433 00:27:13,520 --> 00:27:15,760 - A co to jest? - Wybielanie tyłka. 434 00:27:15,840 --> 00:27:18,200 - Tak? - Może pan to wyjaśnić? 435 00:27:18,880 --> 00:27:23,000 Nie kojarzę, by to robili. Nie mam pojęcia, poddaję się. 436 00:27:23,080 --> 00:27:25,240 Wynaleźli czy udoskonalili? 437 00:27:28,280 --> 00:27:31,920 - Wybielanie? - Tak. Wybielanie tyłka. 438 00:27:35,720 --> 00:27:38,880 Dobrze, powiedziałbym, że to wynaleźli… 439 00:27:39,680 --> 00:27:42,680 Kilkaset tysięcy lat temu 440 00:27:42,760 --> 00:27:45,640 ludzie żyli w jaskiniach jak zwierzęta. 441 00:27:45,720 --> 00:27:49,560 Po serii technologicznych i kulturowych przełomów, 442 00:27:49,640 --> 00:27:52,000 mieszkamy w miastach jak ludzie. 443 00:27:52,080 --> 00:27:55,760 Oglądając starożytny Rzym, możemy wybaczyć naszym przodkom, 444 00:27:55,840 --> 00:27:59,160 że byli tak zadowoleni z siebie jak James Corden. 445 00:27:59,240 --> 00:28:00,880 Cesarstwo nie przeczuwało, 446 00:28:00,960 --> 00:28:03,600 że wkrótce stanie przed wielkim wyzwaniem: 447 00:28:03,680 --> 00:28:08,320 człowiekiem pokoju, Jezusem Chrystusem, nazwa potoczna: Syn Boży. 448 00:28:09,120 --> 00:28:11,760 W następnym odcinku przyjrzymy się religii, 449 00:28:11,840 --> 00:28:16,440 która rozprzestrzeniła się jak memy, ale z całym stylem życia i linią ubrań. 450 00:28:16,520 --> 00:28:19,360 Przyjrzymy się dwóm najważniejszym księgom: 451 00:28:19,440 --> 00:28:21,480 Biblii i Koranowi, 452 00:28:21,560 --> 00:28:24,920 odpowiadając ostatecznie na pytanie: która jest lepsza? 453 00:28:44,960 --> 00:28:49,960 Napisy: Sylwia Sadowska