Ito ang ating planeta.
Ang planetang Earth.
Ang planetang kinatatayuan ko ngayon.
Maliban nalang kung pinapanood mo ito, sakay ng eroplano
o habang nahuhulog mula sa gusali,
malamang gano'on na nga.
Ito ang nakakamanghang kwento kung paano binago ng sangkatauhan ang ating mundo
mula sa walang kabuluhang kalikasan tulad nito
hanggang sa puno ng modernong bagay tulad nito,
pati na din ang paglikha nito gamit lang ang sariling mga kamay niya
at imahinasyon
at mga kagamitan, at kuryente, at internet.
Isang paglalakbay na magdadala sa'kin sa bawat sulok ng mundo
hanggang sa kaya ng pera at pahintulot ng restriksiyon sa pandemya.
Makita ng malapitan ang mga kaakit-akit na tagumpay ng uri natin.
At magtatanong din ako…
Sino ka?
…sa mga akademya, matatalino, at mga eksperto
na tutulong sa akin sa paglutas ng misteryo ng sibilisasyon.
Bakit sinasabing misteryo ang paggawa ng mga pyramid
kahit halatang malalaking bato lang na nakaayos na patatsulok?
Hindi lang ito kwento ng planeta natin.
Kwento din ito ng mundo natin. O parehas.
Samahan n'yo ako, Philomena Cunk,
sa makasaysayang pagtingin sa mundong gawa natin.
Ito ang Cunk On Earth!
UNANG KABANATA: NANG MGA PASIMULA
Walang sibilisasyon sa Earth ng bilyun-bilyong taon.
Mga hayop, halaman, at hanging nakikisama't nakikihalubilo lang.
Maganda siguro, pero nakakainip din.
Hanggang sa dumating ang nilalang na nagbago n'on.
Ang tao.
Katulad ba natin ang mga Tao Noon?
Pareho ba ang karne niya sa'tin?
Ito ba'y…
May brand name ba s'ya tulad ng baka o baboy?
Sa alam natin, katulad nila tayo.
ARKEOLOGO
Buto lang meron tayo, siyempre, at katulad lang din ito ng sa atin.
Maipapalagay lang natin na nababalot din ito ng mga laman dati
na tulad ng sa'tin, pero wala akong alam na brand name
na meron sila.
Basta laman lang?
Laman lang, tingin ko, oo.
Mahirap ngang mag-isip ng brand name
para sa laman ng tao, 'di ba?
"LamangTao?"
Lagi nating ipinapalagay na 'di matalino
ang mga tao noon dahil sa makapal nilang kilay at pagsambit ng "Ug,"
pero mga pioneer na imbentor sila.
Sila ang unang gumamit ng mga kagamitan
na nalimutan na ng karamihan ng mga kalalakihan ngayon.
Kaya tumatawag pa sila ng gagawa, isang tunay na lalaki.
Paano nakagawa ng kagamitan ang Tao Noon habang naglalakad paggapang?
Tingin namin, 'di naman sila naglakad ng paggapang nang matagal.
Sigurado kaming patayo na silang maglakad
ng mga dalawang milyong taon na.
Ginawa ba nila ang mga kagamitan gamit ang mga paa nila sa harap
o mga paa sa likod?
Parang 'di naging magaling ang mga tao
gumawa ng mga bagay gamit ang paa
kaya malamang, paa sa harap ang gamit nila.
Sige. Sa terminong binti, binti sa taas?
Oo. Siguradong mga binti sa taas ang ginamit,
o ang mga tinatawag nating braso't kamay.
Isang inimbento nga nila ay apoy,
na nagbigay liwanag sa gabi't nagpainit sa kanila,
at masaklap na mas pinapahaba pa ang matrabaho nilang mga buhay.
Pero kinailangan nilang mag-imbento ng gagawin sa mahabang gabi
at ang inimbento nila ay sining.
Pumapasok ako ng kuweba, 'di dahil sa naligaw ako, o isa akong lobo,
kundi dahil lang sa utos ng mga producer na tingnan ko
ang mga sining sa kuweba.
Ang mga pinta sa kuweba na tulad nito
ay isa sa mga unang halimbawa ng sibilisasyon sa Earth.
'Wag mag-alala't gaganda pa 'to.
Ang mga unang pintor ng kuweba'y nagsimula sa pagpinta ng maaabot nila
tulad ng mga kamay nila.
Tapos nagsangay ito sa mga kuwento.
Sa simula, mga nakakainip tungkol sa mga nakatayo lang na baka.
Pero 'di nagtagal, gumawa sila ng mga eksenang labanan tulad nito.
Tao laban sa baka, sa 2D.
Sa taong-kuweba, katumbas nito
ang Fast and Furious Part Seven.
Nagawan na ba ng pelikula ang mga pininta sa kuweba?
Mukha yatang mahirap kunin ang pahintulo't nila, 'di ba?
Maraming taon ang lumipas bago dumating ang paggawa ng pelikula
kaysa sa mga pagpinta sa kuweba.
Kaya walang pader sa kuweba na nagsasabing,
"Diyos ko, ang gandang kwento.
Ipagawa natin kay Steven Spielberg."
Mahirap gumawa ng kwentong isa't kalahating oras
base lang sa isang panig ng kuweba.
May mga naniniwalang relihiyoso ang mga bayolenteng imaheng ito,
na iginuhit para magbigay swerte sa mga darating na paglaban.
'Di natin alam kung bakit may giyera sa pagitan ng tao at baka
at sa kasawiang-palad ay 'di na natin ito malalaman.
Sa katunayan, 'di din natin malalaman ang pangalan ng pintor o nitong mga baka
dahil halos siguradong patay na ang nagpinta nito.
Nakakayamot ang pangangaso ng hayop araw-araw
hanggang sa may nakaisip na pagkain din ang mga halaman,
na mas madaling makuha dahil 'di sila tumatakas.
Itong simpleng gawi ng katamaran ay humantong sa pag-imbento ng pagsasaka,
isang luksong pasulong, na mas mapanganib na ngayon
dahil baka matapakan mo ang mga kagamitang pangsaka
na ngayon'y nagkalat na.
Trigo ang tinanim ng mga unang magsasaka, at ginawang tinapay ito.
Nagtanim din sila ng sebada, gisantes, at lentils,
at maaaring nakapag-vegan burger sila
para ilagay sa tinapay nila,
pero swerte nalang at 'di nila kinailangan.
Kasi inimbento din nila ito, ang bakod,
isang high-tech na bagay para ikulong ang mga hayop.
Agad na inalipin ng mga tao ang mga tupa, manok, kambing,
at ang kanilang numero unong kaaway, ang baka.
Naging parang zoo ang mga sakahan,
pero, syempre sa zoo, 'di mo pwedeng kunin ang gusto mong hayop
para patayin at kainin.
Maliban na lang kung ang zoo ay nalulugi
at wala ng pag-asa.
Ginawa nilang alaga ang mga hayop na 'di nila makain o masakyan
kung maganda sila.
Pinaamo ng Tao Noon ang mga aso para makasama
at mga pusa para sa kung anumang gamit sa kanila.
Ito ang unang pagkakataon na masasabing maginhawa ang buhay.
Maayos ang mga tirahan ng mga tao,
na naging siyudad na din nang kalaunan.
Mahirap paniwalaang dinadaanan ko
ang pinakaunang siyudad kasi wala ako doon.
Nasa Iraq 'yon, na milya-milya ang layo, at talagang mapanganib.
Pero parang ganito ang mga labi n'on,
kaya 'di mo malalaman na wala ako doon
kung 'di ko aksidenteng nasabi sa inyo.
Nakakalumbay na mga bato at alikabok na lang ito ngayon,
pero kung gumawa ka ng simulasyon gamit ang modernong kompyuter,
ang mga resulta ay nakakapigil-hininga.
Nagsimula na nga ang sibilisasyon.
Sino ang nag-imbento ng sibilisasyon?
Ang sibilisasyon ay hindi isang bagay…
NG PUBLIKONG UGNAYAN SA AGHAM
…na inimbento o biglang nagsimula.
Pinag-uusapan natin ang sibilisasyon nang magsimula ang pagsasaka,
sa simula ng pagtatayo ng mga siyudad
at paggagawa ng mga batas.
Iyon ay unti-unting nangyari
sa iba't ibang panig ng mundo sa halip na biglaang na-imbento.
Kung gayon, 'di ito nagmula sa isang taong ayaw magpakilala?
Hindi.
Kasi 'di dapat natin sundan iyon kung ganoon nga.
Ibig mo bang sabihin, 'di tayo dapat…
Kung mula sa isang taong ayaw makilala,
hindi ba kahina-hinala iyon?
Inimbento ang sibilisasyon sa Mesopotamia
ng isang tao o mga taong hindi kilala.
Pero kung sinuman sila, nauuna sila sa panahon nila.
May mga bagay ba tayong meron din ang Mesopotamian?
ALALAY NA TAGAPAG-INGAT NG SINAUNANG MESOPOTOMYANONG SULAT
-Oo. -Tulad ng ano?
Mga sandata, alahas, templo, hayop.
Ay, oo. Hindi, ibig kong sabihin ay mga paa, kilay, at mga ganoon.
-Oo. -Talaga?
Buo ang mga laman-loob nila, mga butas,
mga parte na gumagana,
may mga parte sa labas, at sa loob.
Pareho ang dami ng butas nila?
Kung mapapanatag ka ng agham, oo.
Ang isa sa kanilang pinakamakabuluhang killer apps
ay ginagamit pa natin ngayon.
Ang bilog.
Mukhang kumplikado sa mga tulad n'yo ang gulong,
pero simple lang ang paggana nila.
Ang pirasong bilog na ito'y umiikot sa parang lawit sa gitna,
tapos, habang itong balat ng gulong ay tumutulak laban sa lupa,
ginugulong ng puwersa ang buong planeta, pabalik at palayo sa'yo,
na nagbibigay ng impresyong sumusulong ka,
na talaga namang ginagagawa mo.
Ang gulong ay nagbigay-daan
sa paglakbay at pagkalakal, at kinailangan bilangin ang pag-aari nila.
At tumungo iyon sa masaklap na pag-imbento ng matematika.
Mag-usap tayo tungkol sa mga numero.
Mas kaunti ba ang kwenta ng numero n'ong sinaunang panahon,
o parehas, mas malaki lang ang halaga nila ngayon?
Magkatulad noon at ngayon ang halaga ng numero, oo.
Kinailangan pa rin magbilang ng tao.
At pareho ba ang bilang ng mga numero nila,
tulad nang isa hanggang 700,
ang pinakamalaking numero ang 700?
'Di naman 700 ang pinakamalaki.
Maaari pang bumiling hangga't gusto mo.
Hindi. May napanood ako sa YouTube,
sabi daw na pagkatapos ng 700, naulit ang mga numero.
Naiba lang ang pangalan, kaya parang tuloy pa rin.
Gusto mong ipadala ko sa'yo?
Sa pagtaas ng mga numero ng hindi hihigit sa 700,
kinailangan ng tao ng tulong sa pagbilang.
Dito pumasok ito.
Abako ang tawag dito.
Gamit ang abako, nabibilang ng mga ninuno natin ang dami ng mga pag-aari nila.
Maikli ang hakbang mula dito patungo sa pag-imbento
ng perang hinahawakan.
Inimbento ng mga sinaunang tao ang salapi para mas madali ang buhay,
pero aksidente nilang naimbento ang kapitalismo,
na papatay sa lahat.
Paumanhin, 'di 'yon tanong. Nabasa ko lang sa Twitter 'yon.
Sa pagsakop sa mga numero,
umusad ang sangkatauhan sa mas nakakainip pa
sa pag-imbento ng pagsusulat.
Ang pag-imbento ba sa pagsusulat ay makabuluhang pag-uunlad,
o minsang pagsikat ba siya tulad ng rap metal?
Tingin ko sa pag-isip ng pagsusulat,
pagsulpot n'on sa mundo, hindi na iyon mapigilan.
Mas higit na malaki pa kaysa sa rap metal?
-Oo, higit doon. -Oo.
Kung acid jazz naman?
Nauuna pa rin ang pagsusulat doon.
Hindi, ano ba ang palagay mo sa acid jazz.
Ano 'to?
Molde iyan. Hindi 'yan ang tunay.
Humahalili iyan sa isang tabletang luwad mula sa Mesopotamia
na may cuneiform na sulat.
Mula sa tabletang luwad ang unang pagsusulat sa mundo.
Parang nakakainip naman ang pabalat nitong libro, hindi ba?
Parang 'di din bumubukas ng maayos.
Isa ka ba sa mga taong humuhusga ng balat ng libro?
Oo.
Malungkot at ligaw na pananaw iyon.
Kung sinigaw ang pagbasa nito, 'yan ba ang magiging unang audiobook?
Hindi.
Binago ng pagsusulat ang mundo.
Biglang 'di na kailangan maglaho
ng mga ideyang nasa loob ng isip ng mga namayapa na.
Sa halip, pwede mong isulat ang mga ideya mo,
at maaaring kahit na sinuman ay
ilagay ang mga ideya sa mga utak nila
gamit ang wireless sa pamamagitan ng mga mata nila.
Nakakamanghang kahit na libu-libong taon na ang imbensyong 'to,
may pagsusulat pa rin ngayon
sa ilalim ng mga pinapanood nating video sa online.
At dito din natin matatagpuan ang isa pang inimbentong wika,
na tumagal hanggang ngayon, ang emoji.
O sa tawag ng mga sinaunang taga-Ehipto,
ang hyeroglipiko.
Nagkwento sila gamit ang hyeroglipiko.
Para itong mas naiintindihang komiks na Marvel.
Sa halip na ilagay sa publiko para sa kasiyahan ng mga buhay na tao,
itong mga Ehiptong komiks ay ipininta sa mga pader ng mga libingan
para aliwin ang mga patay,
at ang mga libingang iyon ay nasa ilalim ng isang pinakakilala
at pinakamatulis na gusali sa kasaysayan.
'Yon ay ang mga Pyramid.
'Pag tiningnan mo ang mga pyramid, imposibleng 'di mo maisip
na mga tatsulok lang sila
na may mga parisukat na puwit.
May tawag sa korteng 'yon
pero walang nakakaalam kung ano 'yon.
Isa sa mga walang-hanggang misteryo ng mga pyramid iyon.
Bakit ganoon ang hugis ng mga pyramid?
Para 'di tulugan ng mga walang bahay?
Tingin ko hindi madami ang mga walang bahay sa sinaunang Ehipto.
-Hindi pala? -Hindi.
Tingin ko nag-aalagaan at nagtutulungan ang mga tao.
Tama. Baka ayos din sa ulan dahil gugulong lang ito paalis.
Paano ginawa ng mga taga-Ehipto ang mga pyramid?
Nagsimula ba sila sa itaas pababa
o sa ibaba pataas?
Nagsimula sila sa ibaba pataas
dahil imposibleng sa taas sila mag-umpisa pababa.
Paniwala ng mga taga-Ehipto na ang pinakamakabuluhan
sa buhay ay ang mamatay,
at kung mas importante ka, mas kumplikado dapat ang pagkamatay mo.
Paro ang tawag sa mga haring taga-Ehipto,
at sa pagkamatay nila,
ginagawa silang mummy tulad sa sikat na Scooby-Doo.
Nahumaling ng husto ang mga sinaunang taga-Ehipto sa mga patay na tao, 'di ba?
Pero patay na sila, kaya ganoon pa rin ba ang iniisip nila?
Hindi nahumaling sa mga patay ang sinaunang taga-Ehiptio,
pero nahumaling sila sa buhay.
Gusto nilang mabuhay, at gusto nilang siguruhin
na mabubuhay silang muli,
kaya ginawa nila ang mummification.
Paano nila ginagawang mummy ang tao?
Ikwento mo sa'kin ang proseso.
Kukunin ang bangkay at ilalatag sa mesa,
tapos huhugasan ito't magsisimula ka sa pagtanggal ng utak.
Tapos maghihiwa sila sa gitna ng katawan,
at aalisin ang sa tingin nila'y nabubulok.
Tapos ay babalutin nila ito ng asin at papatuyuin,
tapos babalutin ng benda, tapos iyon na ang mummy.
Parang yung tipong spa treatment
ni Gwyneth Paltrow kada linggo.
Nakapagbisikleta na ba ang mummy?
Wala akong alam doon.
Walang bisikleta ang mga sinaunang taga-Ehipto.
-Tama. -Wala din silang kalsada.
Kaya 'di sila pwedeng magkabisikleta at 'di sila makakakasakay nito.
Ewan ko kung bakit ko natanong iyon.
Wala na akong ibang maisip.
Habang nag-iwan ng pamanang templo at libingan ang mga paro ng Ehipto,
sa kabilang dako, may mas nakakamanghang imperyong sumusulpot.
Ang Gresya, ang bansa, hindi ang musikal,
ang pinanggalingan ng simula ng sibilisasyon.
Madaming imbensyon ang sinaunang Griyego, ang nasa atin pa ngayon,
tulad ng gamot at oliba.
At marami din ang namatay na, tulad ng demokrasya at mga poste.
Kasama itong mga nakakamanghang labi,
pinayabong din ng sinaunang Griyego ang kultura, tulad ng yogurt
at teatro, at sa maraming iba't ibang anyo nito.
Mahilig sa trahedya ang mga Griyego.
Sa trahedya, malulungkot ang mga nangyayari,
tulad ng mga namamatay o nagpapakamatay,
pero matagal nang nangyari ang mga sinaunang Griyegong trahedya.
Malungkot pa rin ba ang mga nangyayari sa mga ganoon?
Malungkot pa rin,
dahil nagkukwento sila ukol sa tao…
TAGAPAGLEKSYON NG SINAUNANG GRIYEGONG WIKA'T PANITIKAN
…na nakakapag-ugnay tayo.
Pero ang tagal na n'on.
Bakit dapat akong may pakialam?
Dahil, inuulit ko, kadalasang ukol sa sitwasyon ng tao ang trahedya.
Kahit ngayon, kung aksidente mong napatay mo ang ama mo
at pinakasalan mo ang ina mo,
sasama din ang loob mo tulad ni Oedipus.
Baka manhid ako, pero wala akong pakialam sa mga tao sa sinaunang Griyego.
Sayang naman.
-May pakialam ka? -Malaki ang pakialam ko.
Oo, trabaho ko kasi.
Nagsulat ang kaibigan kong si Paul tungkol sa lalaking may patatas
na naipit sa puwit n'ya dahil lang sa isang masamang laro sa seks.
Sa isang limerick niya ito isinulat.
Walang namatay, pero parang nakakakilabot.
Trahedya ba 'yon,
o dapat bang magkaugat ang patatas at mapatay siya para maging trahedya nga 'to?
Parang isang malas na insidente 'yan.
'Di ko lang alam kung maraming tao ang makakaugnay diyan
para tawaging isang trahedya ito.
Sabi ni Paul na nangyari talaga 'yon.
Sa totoo lang, inabala siya talaga.
Kailangan niya ng bakasyon.
Gumawa din ang mga Griyego ng ibang uri ng teatro para sa mga hangal
na kilala bilang isports.
Sinimulan nila Olympic Games ng mag-isa
para Gresya lang ang panalo.
Ang mga lumahok sa mga unang Olympics ay sumali ng hubad,
medyo dahil mataas ang tingin sa katawang pang-atleta,
pero pangunahing dahilan ay wala pang Lycra noon.
Dinig ko noong unang mga Olympic, hubad na nagpapaligsahan ang mga atleta.
Nagpaligsahan nga silang hubad.
At may mga sulat ukol sa pagiging erotikong tanawin nito minsan.
Sa pagbubuno, sa lahat ng pagkislot na 'yon,
makikita na nila butas ng puwit ng lahat.
'Di ba pwedeng sensurahin para sa mga nanonood
gumamit ng mga pangtakip?
O hinging pumikit ang mga tao kada may tutuwad?
Tingin ko 'di gagana 'yon.
Pero masisilipan mo sila.
May tumitingin nga minsan.
Aprubado ba talaga ni Zeus iyon?
Pero marahil ang pinakasikat na pagbubuno na gawa ng Griyego
ay ang pagbubuno ng isip.
Ang pilosopiya sa madaling salita ay pag-iisip tungkol sa pag-iisip,
na parang pagsasayang ng oras, dahil totoo 'yon.
Pero baka mangatwiran ang pilosopo na ang nasayang na oras
ay 'di nangyari talaga,
at baka doon ka na umalis
para magbiskwit.
Ito ang mga sinaunang Griyegong pilosopo, hindi ang mga tunay.
Puro alikabok at buto na ang mga 'yon.
Ngipin din kung swertehin.
Mga estatwang gawa sa bato lang mga ito.
Nag-isip ng mga mapusok at bagong teoryang ukol sa buhay ang mga Griyegong pilosopo.
Kaya kilala pa rin natin mga pangalan nila
kahit na wala na silang mga bagong gawang nilalabas.
Si Socrates.
Si Pythagoras.
Ang isang ito.
Siya.
At ito si Plato.
Kita mong kahit na ilang siglo na mula ng mamatay s'ya,
malalim pa rin ang iniisip niya,
lumilikha ng mga teorya sa ulo niya.
Kung pwede sanang lagyan ng mikropono ang gilid ng utak niya
para marinig natin mismo, pero 'di pwede.
Bukod dito, Gresya salita niya
wala ni isa sa amin ang nakakaintindi.
Ipinamana ni Plato ang kaalaman niya sa isang estudyanteng
magiging isa sa pinakamaimpluwensyang tagapag-isip,
si Aristotle.
Madaming matalinong nasabi si Aristotle, 'di ba?
Ang paborito ko'y, "Sumayaw ka na parang walang nanonood."
Napakatotoo, at pwedeng iangkop sa kahit ano.
Kasi napakahina minsan ng kumpiyansa ko,
at alam kong mukhang may kumpiyansa ako,
pero minsan, habang kausap ang mga eksperto,
nag-aalala akong baka ang maging dating ko ay tanga ako.
At kapag iniisip ko ang, "Sayaw na parang walang nanonood,"
nakakatulong iyon.
Parang ikinaloob.
Anong nagpaisip kay Aristotle doon?
'Di ko alam na sinabi ni Aristole 'yan
tungkol sa pagsasayaw na parang walang nanonood.
Parang 'di niya sinabi 'yon.
Sinabi niya, 'di ba?
Kung sinabi niya 'yon, 'di ko alam at 'di ko alam kung bakit
pero tingin ko 'di n'ya sinabi.
May nasabi ba siyang hawig
ng kumpiyansa sa tao?
Tingin ko wala.
Tama.
Sige.
Maaaring 'di magkasundo ang mga eksperto sa mga sinabi nila,
pero siguradong binago ng mga sinaunang Griyego ang pag-iisip natin.
Nakapag-isip ba ang isang pilosopo ng ideyang napakalaki
na nabiyak pa ang ulo niya?
Wala akong alam.
Batid n'yo naman na puno ng mga tubo ang utak?
-Ang mga pilosopo… -Hindi.
-'Di n'yo alam? -Hindi.
Sige, puro tubo ang utak.
Alam n'yo ba kung paanong sinusubukang itulak ng mga pilosopo
itong mga kaisipang 'to sa mga tubo?
Kung may malaking ideya ka, mainam ba kung pira-pirasuhin ito
na kasinglaki ng mga gisante,
tapos pisilin sila palabas ng sunud-sunod,
o tiisin na lang at pwesahin itong palabas sa tubo ng utak mo
ng isang bagsakan?
Parang pagkagat ng madiin at pag-alala sa buhay.
Interesanteng paraan 'yan
ng paglalarawan sa dalawang laganap na ugali sa pilosopiya.
Isa ang mas analitikong istilo,
ang pagpirara-piraso ng mga problema.
-Mga gisante. -At ang mas sintetikong paraan,
na mas malaki ang pananaw.
Kaya ang karakterisasyon mo
ay nakakaintrigang pagsasalarawan
ng dalawang pangunahing pagtahak ng kasalukuyang pilosopiya.
Mabuti iyon?
-Napakabuti. -Uy, ayos.
Samantala, ikinakalat ang sinaunang Gresya sa mundo
ng lalaking ito, Alexander the Great.
Si Alexander the Great ay naging hari noong 20 siya,
nagkampanyang militar sa Gitnang Silangan,
at nagka-imperyo mula Gresya hanggang India
ng sumapit siya ng 30.
Ano ang itsura ng buhok niya?
'Di ko alam.
'Di lang si Alexander ang megastar na may sariling imperyo.
May mga malalaking bahagi ng Tsina ang ipinagkaisa ni Qin Shi Huang,
ang unang karakter na cartoon na nagka-imperyo
at ang gumawa ng Great Wall ng China.
Sabi nila na ang Great Wall ng China. ay ang tanging palantandaang
dinig mula sa kalawakan.
MANANALAYSAY
Oo, 'di mo… 'Di mo maririnig.
At sabi nila makikita mo ito mula sa kalawakan,
pero 'di totoo iyon.
-Sinubukan nila… -'Di kita sa kalawakan?
Sinubukan tingnan ng mga Tsinong astronaut at 'di nila magawa.
-'Di nila makita. -Hindi kita.
'Di nakikitang pader, parang forcefield.
'Di nakikita mula lang sa kalawakan.
Siguradong makikita ito sa lupa.
Kakaiba 'yon, 'di ba?
Isa ba 'yon sa mga malalaking misteryo?
At may bubong ba ang Tsina?
Higanteng Bubong ng Tsina?
Walang higanteng bubong.
Ang imperyong Tsina ay pinagmulan ng maraming paglikha
at pilosopikal na pag-iisip
na binanggit sa mga sinaunang dokumento, ilang siglo pa bago lumabas
ang walang kinalamang awiting tekno na Belgian,
ang "Pump Up the Jam."
May imperyo ang mga Griyego, at gayun din ang mga Tsina,
pero kadalasan pag sinabing "imperyo"
isa lang ang sumasagi sa atin, Star Wars.
O ang Roma.
At kasaysayan ito, kaya Roma 'yon.
Umangat sa kataasan ang imperyo nito sa pangunguna ni Julius Caesar,
ang pinakakilabot na Roman hanggang dumating si Polanski.
Ang isang dahilan kaya marami tayong alam tungkol sa mga Romano ngayon
ay ang Wikipedia.
At madaming alam ang Wikipedia sa mga Romano
ay dahil sa nangyari sa Pompeii.
Progresibo ang Pompeii, meron silang sariling bulkan,
na Latin para sa "Galit na Burol."
Mapayapang nabubuhay ang mga tao at ang bulkan
hanggang sa isang araw na nagkawatak-watak sila't pumutok ang bulkan
na naglibing sa Pompeii sa ilalim ng makapal na abo.
Tumigil ang pang araw-araw na pamumuhay
na parang may mahikang pumigil sa mga kamay ng orasan
at nagpasabog ng abo sa buong lugar.
Nakakamatay noon, pero sa kabutihang-palad,
nagbigay ito ng maraming impormasyon sa mga arkeologo
tungkol sa pamumuhay ng mga Romano.
Salamat sa bulkan, alam natin na ang karaniwang Romano'y may abong balat,
kalbo at magdamag na nakahiga
sa maalikabok nilang mga bahay.
Nagpreserba naman sila ng mga katibayan sa pagiging sopistikado ng Romanong buhay,
na may mga ginhawang tulad ng tubig sa bahay, at cunnilingus.
Ang Imperyong Romano ay napakaunlad para sa panahon nila.
Akala ng mga tao na maraming naimbento ang mga Romano,
pero kadalasan, sila lang ang nagperpekto ng mga gawa ng iba.
Sabihin mo kung ang sasabihin ko ay inimbento ng Romano…
TAGAPAGLEKSYON NG KLASIKO
…o pineperpekto.
Ha? Inimbento o pinerpekto.
Subukan mo ako.
-Pampainit sa ilalim ng sahig. -Inimbento.
Ding!
-Ang kalendaryo. -Pinerpekto.
Ang bagal mo…
kaya 'di mo masasagot ang susunod.
Mga kalsada.
Hindi, mga Persyano ang nag-imbento nito.
At madaming may alam tungkol sa kalsada.
Ang bagal mo, 'di mo na pwedeng sagutin yan.
-Ay, oo. -Semento.
-Inimbento. Oo. -Ding!
Ang alpabeto.
Ay, talagang 'di inimbento,
at baka 'di din pinerpekto.
-Ibig ko sabihin… -Pumili ka ng isa.
-Nakapili na ako? -Oo.
-Mali ang pinerpekto… -Ding!
-Pagpapaputi sa butas ng puwit. -Ano?
Pagpapaputi sa butas ng puwit.
Pagpapaputi sa butas ng puwit…
-Ewan ko kung anong magagawa nila. -Subukan mo.
-'Di ko nga alam iyon. -Pagpapaputi 'yon ng puwit.
-Talaga? -Oo, papaputiin nila.
'Di ganoon sa'min.
Pero, 'di ko alam ang ginawa nila doon. Pass.
Imbento o pinerpekto? Walang pass dito.
-Pagpapaputi? -Oo.
Pagpapaputi ng butas ng puwit.
Sige. Inimbento, pero…
Ilang 100,000 taon noon,
nakatira sa kuweba na parang hayop ang mga tao.
Ngayon, pagkatapos ng mga serye ng pagsusulong sa teknolohiya't kultura,
nakatira na tayo sa siyudad na parang tao.
Sa pagtingin sa sinaunang Romano,
napatawad na ang ating mga ninuno sa yabang na naramdaman nila
na parang si James Corden.
Pero 'di alam ng imperyo ng Romano
na makakaharap nila ang pinakamalaki nilang hamon, isang lalaki ng kapayapaan,
si Hesukristo.
Pangalan ng kalye, "Anak ng Diyos."
Sa susunod, titingnan natin ang relihiyon at ang pagkalat nito,
na parang mga meme, pero may pamumuhay at mga damit na kasama.
Tatalakayin din ang dalawa sa pinakamahalagang libro sa kasaysayan,
ang Bibliya at ang Koran,
at ang pinakasagot sa tanong na alin ang mas magaling?
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Jem De Ocampo