1
00:00:09,000 --> 00:00:11,440
<i>Ito ang ating planeta.</i>

2
00:00:11,520 --> 00:00:12,960
<i>Ang planetang Earth.</i>

3
00:00:13,039 --> 00:00:15,720
Ang planetang kinatatayuan ko ngayon.

4
00:00:15,800 --> 00:00:18,240
Maliban nalang kung pinapanood mo ito,
sakay ng eroplano

5
00:00:18,320 --> 00:00:20,240
o habang nahuhulog mula sa gusali,

6
00:00:20,320 --> 00:00:22,200
malamang gano'on na nga.

7
00:00:22,280 --> 00:00:26,680
Ito ang nakakamanghang kwento kung paano
binago ng sangkatauhan ang ating mundo

8
00:00:26,760 --> 00:00:29,680
mula sa walang kabuluhang
kalikasan tulad nito

9
00:00:29,760 --> 00:00:32,400
hanggang sa puno
ng modernong bagay tulad nito,

10
00:00:32,480 --> 00:00:36,000
pati na din ang paglikha nito
gamit lang ang sariling mga kamay niya

11
00:00:36,960 --> 00:00:38,440
at imahinasyon

12
00:00:38,520 --> 00:00:41,720
at mga kagamitan,
at kuryente, at internet.

13
00:00:42,680 --> 00:00:45,680
<i>Isang paglalakbay na magdadala sa'kin</i>
<i>sa bawat sulok ng mundo</i>

14
00:00:45,760 --> 00:00:48,560
<i>hanggang sa kaya ng pera at</i>
<i>pahintulot ng restriksiyon sa pandemya.</i>

15
00:00:49,240 --> 00:00:52,960
<i>Makita ng malapitan ang mga</i>
<i>kaakit-akit na tagumpay ng uri natin.</i>

16
00:00:54,120 --> 00:00:55,960
<i>At magtatanong din ako…</i>

17
00:00:56,520 --> 00:00:57,600
Sino ka?

18
00:00:57,680 --> 00:01:00,440
<i>…sa mga akademya, matatalino,</i>
<i>at mga eksperto</i>

19
00:01:00,520 --> 00:01:04,080
<i>na tutulong sa akin sa paglutas</i>
<i>ng misteryo ng sibilisasyon.</i>

20
00:01:04,160 --> 00:01:07,640
Bakit sinasabing misteryo
ang paggawa ng mga pyramid

21
00:01:07,720 --> 00:01:11,240
kahit halatang malalaking bato lang
na nakaayos na patatsulok?

22
00:01:12,760 --> 00:01:15,280
Hindi lang ito kwento ng planeta natin.

23
00:01:15,360 --> 00:01:19,000
Kwento din ito ng mundo natin.
O parehas.

24
00:01:19,080 --> 00:01:21,080
<i>Samahan n'yo ako, Philomena Cunk,</i>

25
00:01:21,160 --> 00:01:24,400
<i>sa makasaysayang pagtingin</i>
<i>sa mundong gawa natin.</i>

26
00:01:24,480 --> 00:01:27,600
Ito ang <i>Cunk On Earth!</i>

27
00:01:42,320 --> 00:01:44,400
UNANG KABANATA:
NANG MGA PASIMULA

28
00:01:44,480 --> 00:01:47,760
<i>Walang sibilisasyon</i>
<i>sa Earth ng bilyun-bilyong taon.</i>

29
00:01:47,840 --> 00:01:51,640
<i>Mga hayop, halaman, at hanging</i>
<i>nakikisama't nakikihalubilo lang.</i>

30
00:01:51,720 --> 00:01:54,560
<i>Maganda siguro, pero nakakainip din.</i>

31
00:01:55,400 --> 00:01:58,400
Hanggang sa dumating
ang nilalang na nagbago n'on.

32
00:01:58,480 --> 00:01:59,920
Ang tao.

33
00:02:00,600 --> 00:02:02,560
Katulad ba natin ang mga Tao Noon?

34
00:02:02,640 --> 00:02:05,840
Pareho ba ang karne niya sa'tin?

35
00:02:05,920 --> 00:02:07,400
Ito ba'y…

36
00:02:07,480 --> 00:02:10,080
May brand name ba s'ya
tulad ng baka o baboy?

37
00:02:10,160 --> 00:02:12,360
Sa alam natin, katulad nila tayo.

38
00:02:12,440 --> 00:02:13,600
ARKEOLOGO

39
00:02:13,680 --> 00:02:17,080
Buto lang meron tayo, siyempre,
at katulad lang din ito ng sa atin.

40
00:02:17,160 --> 00:02:20,400
Maipapalagay lang natin
na nababalot din ito ng mga laman dati

41
00:02:20,480 --> 00:02:23,640
na tulad ng sa'tin,
pero wala akong alam na brand name

42
00:02:23,720 --> 00:02:24,640
na meron sila.

43
00:02:24,720 --> 00:02:26,280
Basta laman lang?

44
00:02:26,360 --> 00:02:28,080
Laman lang, tingin ko, oo.

45
00:02:28,160 --> 00:02:30,520
Mahirap ngang mag-isip ng brand name

46
00:02:30,600 --> 00:02:32,160
para sa laman ng tao, 'di ba?

47
00:02:34,240 --> 00:02:35,120
"LamangTao?"

48
00:02:37,200 --> 00:02:39,160
Lagi nating ipinapalagay na 'di matalino

49
00:02:39,240 --> 00:02:41,640
ang mga tao noon dahil sa makapal
nilang kilay at pagsambit ng "Ug,"

50
00:02:41,720 --> 00:02:44,600
pero mga pioneer na imbentor sila.

51
00:02:45,840 --> 00:02:47,800
<i>Sila ang unang gumamit ng mga kagamitan</i>

52
00:02:47,880 --> 00:02:51,320
<i>na nalimutan na ng karamihan</i>
<i>ng mga kalalakihan ngayon.</i>

53
00:02:51,400 --> 00:02:54,360
<i>Kaya tumatawag pa sila ng gagawa,</i>
<i>isang tunay na lalaki.</i>

54
00:02:56,600 --> 00:03:00,920
Paano nakagawa ng kagamitan ang Tao Noon
habang naglalakad paggapang?

55
00:03:01,000 --> 00:03:04,720
Tingin namin, 'di naman sila naglakad
ng paggapang nang matagal.

56
00:03:04,800 --> 00:03:06,840
Sigurado kaming patayo na silang maglakad

57
00:03:06,920 --> 00:03:08,960
ng mga dalawang milyong taon na.

58
00:03:09,040 --> 00:03:12,160
Ginawa ba nila ang mga kagamitan
gamit ang mga paa nila sa harap

59
00:03:12,240 --> 00:03:13,800
o mga paa sa likod?

60
00:03:13,880 --> 00:03:15,800
Parang 'di naging magaling ang mga tao

61
00:03:15,880 --> 00:03:17,160
gumawa ng mga bagay gamit ang paa

62
00:03:17,240 --> 00:03:20,400
kaya malamang,
paa sa harap ang gamit nila.

63
00:03:20,480 --> 00:03:23,400
Sige. Sa terminong binti, binti sa taas?

64
00:03:23,480 --> 00:03:26,760
Oo. Siguradong
mga binti sa taas ang ginamit,

65
00:03:26,840 --> 00:03:29,920
o ang mga tinatawag nating braso't kamay.

66
00:03:31,000 --> 00:03:33,680
<i>Isang inimbento nga nila ay apoy,</i>

67
00:03:33,760 --> 00:03:36,400
<i>na nagbigay liwanag sa gabi't</i>
<i>nagpainit sa kanila,</i>

68
00:03:36,480 --> 00:03:40,120
<i>at masaklap na mas pinapahaba pa</i>
<i>ang matrabaho nilang mga buhay.</i>

69
00:03:40,200 --> 00:03:43,720
Pero kinailangan nilang mag-imbento
ng gagawin sa mahabang gabi

70
00:03:43,800 --> 00:03:45,840
at ang inimbento nila ay sining.

71
00:03:48,880 --> 00:03:53,480
<i>Pumapasok ako ng kuweba, 'di dahil</i>
<i>sa naligaw ako, o isa akong lobo,</i>

72
00:03:54,320 --> 00:03:58,640
<i>kundi dahil lang sa utos</i>
<i>ng mga producer na tingnan ko</i>

73
00:03:58,720 --> 00:04:00,360
<i>ang mga sining sa kuweba.</i>

74
00:04:01,640 --> 00:04:03,960
Ang mga pinta sa kuweba na tulad nito

75
00:04:04,040 --> 00:04:07,920
ay isa sa mga unang
halimbawa ng sibilisasyon sa Earth.

76
00:04:10,000 --> 00:04:11,560
'Wag mag-alala't gaganda pa 'to.

77
00:04:12,680 --> 00:04:17,280
<i>Ang mga unang pintor ng kuweba'y</i>
<i>nagsimula sa pagpinta ng maaabot nila</i>

78
00:04:17,360 --> 00:04:18,720
<i>tulad ng mga kamay nila.</i>

79
00:04:18,800 --> 00:04:21,079
<i>Tapos nagsangay ito sa mga kuwento.</i>

80
00:04:21,160 --> 00:04:24,880
<i>Sa simula, mga nakakainip</i>
<i>tungkol sa mga nakatayo lang na baka.</i>

81
00:04:25,440 --> 00:04:29,200
Pero 'di nagtagal, gumawa sila
ng mga eksenang labanan tulad nito.

82
00:04:29,280 --> 00:04:32,200
Tao laban sa baka, sa 2D.

83
00:04:32,280 --> 00:04:34,560
Sa taong-kuweba, katumbas nito

84
00:04:34,640 --> 00:04:36,640
ang <i>Fast and Furious Part Seven.</i>

85
00:04:38,000 --> 00:04:41,080
Nagawan na ba ng pelikula
ang mga pininta sa kuweba?

86
00:04:41,160 --> 00:04:44,360
Mukha yatang mahirap kunin
ang pahintulo't nila, 'di ba?

87
00:04:44,440 --> 00:04:47,160
Maraming taon ang lumipas
bago dumating ang paggawa ng pelikula

88
00:04:47,240 --> 00:04:48,880
kaysa sa mga pagpinta sa kuweba.

89
00:04:48,960 --> 00:04:51,080
Kaya walang pader sa kuweba
na nagsasabing,

90
00:04:51,160 --> 00:04:53,360
"Diyos ko, ang gandang kwento.

91
00:04:53,440 --> 00:04:56,520
Ipagawa natin kay Steven Spielberg."

92
00:04:56,600 --> 00:04:59,440
Mahirap gumawa
ng kwentong isa't kalahating oras

93
00:04:59,520 --> 00:05:01,880
base lang sa isang panig ng kuweba.

94
00:05:01,960 --> 00:05:05,400
<i>May mga naniniwalang relihiyoso</i>
<i>ang mga bayolenteng imaheng ito,</i>

95
00:05:05,480 --> 00:05:08,600
<i>na iginuhit para magbigay swerte</i>
<i>sa mga darating na paglaban.</i>

96
00:05:08,680 --> 00:05:11,280
'Di natin alam kung bakit may giyera
sa pagitan ng tao at baka

97
00:05:11,360 --> 00:05:13,360
at sa kasawiang-palad
ay 'di na natin ito malalaman.

98
00:05:13,440 --> 00:05:17,600
Sa katunayan, 'di din natin malalaman
ang pangalan ng pintor o nitong mga baka

99
00:05:17,680 --> 00:05:21,000
dahil halos siguradong patay na
ang nagpinta nito.

100
00:05:22,320 --> 00:05:25,520
<i>Nakakayamot ang</i>
<i>pangangaso ng hayop araw-araw</i>

101
00:05:25,600 --> 00:05:29,360
<i>hanggang sa may nakaisip</i>
<i>na pagkain din ang mga halaman,</i>

102
00:05:29,440 --> 00:05:32,920
<i>na mas madaling makuha</i>
<i>dahil 'di sila tumatakas.</i>

103
00:05:34,360 --> 00:05:39,280
Itong simpleng gawi ng katamaran
ay humantong sa pag-imbento ng pagsasaka,

104
00:05:39,360 --> 00:05:42,640
isang luksong pasulong,
na mas mapanganib na ngayon

105
00:05:42,720 --> 00:05:45,360
dahil baka matapakan mo
ang mga kagamitang pangsaka

106
00:05:45,440 --> 00:05:46,880
na ngayon'y nagkalat na.

107
00:05:47,880 --> 00:05:51,120
<i>Trigo ang tinanim ng mga unang magsasaka,</i>
<i>at ginawang tinapay ito.</i>

108
00:05:51,760 --> 00:05:54,800
<i>Nagtanim din sila</i>
<i>ng sebada, gisantes, at lentils,</i>

109
00:05:54,880 --> 00:05:56,840
<i>at maaaring nakapag-vegan burger sila</i>

110
00:05:56,920 --> 00:05:58,560
<i>para ilagay sa tinapay nila,</i>

111
00:05:58,640 --> 00:06:00,920
<i>pero swerte nalang</i>
<i>at 'di nila kinailangan.</i>

112
00:06:01,960 --> 00:06:04,760
Kasi inimbento din nila ito, ang bakod,

113
00:06:04,840 --> 00:06:07,640
isang high-tech na bagay
para ikulong ang mga hayop.

114
00:06:08,800 --> 00:06:12,360
<i>Agad na inalipin ng mga tao</i>
<i>ang mga tupa, manok, kambing,</i>

115
00:06:12,440 --> 00:06:15,360
<i>at ang kanilang</i>
<i>numero unong kaaway, ang baka.</i>

116
00:06:15,440 --> 00:06:17,520
<i>Naging parang zoo ang mga sakahan,</i>

117
00:06:17,600 --> 00:06:21,160
<i>pero, syempre sa zoo,</i>
<i>'di mo pwedeng kunin ang gusto mong hayop</i>

118
00:06:21,240 --> 00:06:22,480
<i>para patayin at kainin.</i>

119
00:06:22,560 --> 00:06:25,640
<i>Maliban na lang kung ang zoo ay nalulugi</i>

120
00:06:25,720 --> 00:06:27,480
<i>at wala ng pag-asa.</i>

121
00:06:28,120 --> 00:06:32,080
<i>Ginawa nilang alaga ang mga hayop</i>
<i>na 'di nila makain o masakyan</i>

122
00:06:32,160 --> 00:06:33,480
<i>kung maganda sila.</i>

123
00:06:33,560 --> 00:06:36,800
Pinaamo ng Tao Noon ang mga aso
para makasama

124
00:06:38,040 --> 00:06:40,520
at mga pusa
para sa kung anumang gamit sa kanila.

125
00:06:41,240 --> 00:06:46,000
<i>Ito ang unang pagkakataon</i>
<i>na masasabing maginhawa ang buhay.</i>

126
00:06:46,080 --> 00:06:48,040
<i>Maayos ang mga tirahan ng mga tao,</i>

127
00:06:48,120 --> 00:06:51,080
<i>na naging siyudad na din nang kalaunan.</i>

128
00:06:51,160 --> 00:06:53,200
Mahirap paniwalaang dinadaanan ko

129
00:06:53,280 --> 00:06:55,960
ang pinakaunang siyudad
kasi wala ako doon.

130
00:06:56,040 --> 00:06:59,920
Nasa Iraq 'yon, na milya-milya ang layo,
at talagang mapanganib.

131
00:07:00,000 --> 00:07:02,520
Pero parang ganito ang mga labi n'on,

132
00:07:02,600 --> 00:07:04,320
kaya 'di mo malalaman na wala ako doon

133
00:07:04,400 --> 00:07:06,520
kung 'di ko aksidenteng nasabi sa inyo.

134
00:07:07,960 --> 00:07:10,960
<i>Nakakalumbay na</i>
<i>mga bato at alikabok na lang ito ngayon,</i>

135
00:07:11,040 --> 00:07:14,920
<i>pero kung gumawa ka ng simulasyon</i>
<i>gamit ang modernong kompyuter,</i>

136
00:07:15,000 --> 00:07:18,600
<i>ang mga resulta ay nakakapigil-hininga.</i>

137
00:07:18,680 --> 00:07:21,200
<i>Nagsimula na nga ang sibilisasyon.</i>

138
00:07:22,040 --> 00:07:24,040
Sino ang nag-imbento ng sibilisasyon?

139
00:07:24,640 --> 00:07:26,760
Ang sibilisasyon ay hindi isang bagay…

140
00:07:26,840 --> 00:07:28,280
NG PUBLIKONG UGNAYAN SA AGHAM

141
00:07:28,360 --> 00:07:31,560
…na inimbento o biglang nagsimula.

142
00:07:31,640 --> 00:07:36,160
Pinag-uusapan natin ang sibilisasyon
nang magsimula ang pagsasaka,

143
00:07:36,240 --> 00:07:40,320
sa simula ng pagtatayo ng mga siyudad

144
00:07:40,400 --> 00:07:42,480
at paggagawa ng mga batas.

145
00:07:42,560 --> 00:07:45,080
Iyon ay unti-unting nangyari

146
00:07:45,160 --> 00:07:47,880
sa iba't ibang panig ng mundo
sa halip na biglaang na-imbento.

147
00:07:47,960 --> 00:07:53,360
Kung gayon, 'di ito nagmula
sa isang taong ayaw magpakilala?

148
00:07:53,440 --> 00:07:54,480
Hindi.

149
00:07:55,160 --> 00:07:58,120
Kasi 'di dapat natin sundan iyon
kung ganoon nga.

150
00:07:58,200 --> 00:07:59,640
Ibig mo bang sabihin, 'di tayo dapat…

151
00:07:59,720 --> 00:08:03,720
Kung mula sa isang taong ayaw makilala,

152
00:08:03,800 --> 00:08:06,120
hindi ba kahina-hinala iyon?

153
00:08:06,720 --> 00:08:09,720
<i>Inimbento ang sibilisasyon sa Mesopotamia</i>

154
00:08:09,800 --> 00:08:12,280
<i>ng isang tao o mga taong hindi kilala.</i>

155
00:08:12,360 --> 00:08:15,440
<i>Pero kung sinuman sila,</i>
<i>nauuna sila sa panahon nila.</i>

156
00:08:15,520 --> 00:08:18,200
May mga bagay ba tayong
meron din ang Mesopotamian?

157
00:08:18,280 --> 00:08:20,840
ALALAY NA TAGAPAG-INGAT
NG SINAUNANG MESOPOTOMYANONG SULAT

158
00:08:20,920 --> 00:08:22,280
-Oo.
-Tulad ng ano?

159
00:08:23,080 --> 00:08:27,440
Mga sandata, alahas, templo, hayop.

160
00:08:27,520 --> 00:08:31,680
Ay, oo. Hindi, ibig kong sabihin
ay mga paa, kilay, at mga ganoon.

161
00:08:31,760 --> 00:08:33,600
-Oo.
-Talaga?

162
00:08:34,160 --> 00:08:38,960
Buo ang mga laman-loob nila, mga butas,

163
00:08:39,039 --> 00:08:40,320
mga parte na gumagana,

164
00:08:40,400 --> 00:08:42,960
may mga parte sa labas, at sa loob.

165
00:08:43,039 --> 00:08:45,559
Pareho ang dami ng butas nila?

166
00:08:45,640 --> 00:08:48,919
Kung mapapanatag ka ng agham, oo.

167
00:08:50,120 --> 00:08:53,120
Ang isa sa kanilang
pinakamakabuluhang killer apps

168
00:08:53,200 --> 00:08:56,120
ay ginagamit pa natin ngayon.

169
00:08:56,200 --> 00:08:57,200
Ang bilog.

170
00:08:58,000 --> 00:09:01,000
Mukhang kumplikado
sa mga tulad n'yo ang gulong,

171
00:09:01,080 --> 00:09:04,160
pero simple lang ang paggana nila.

172
00:09:05,680 --> 00:09:11,440
Ang pirasong bilog na ito'y
umiikot sa parang lawit sa gitna,

173
00:09:11,520 --> 00:09:17,000
tapos, habang itong balat
ng gulong ay tumutulak laban sa lupa,

174
00:09:17,080 --> 00:09:22,840
ginugulong ng puwersa ang buong planeta,
pabalik at palayo sa'yo,

175
00:09:22,920 --> 00:09:26,320
na nagbibigay ng impresyong sumusulong ka,

176
00:09:26,400 --> 00:09:29,280
na talaga namang ginagagawa mo.

177
00:09:31,160 --> 00:09:33,360
<i>Ang gulong ay nagbigay-daan</i>

178
00:09:33,440 --> 00:09:36,880
sa paglakbay at pagkalakal,
at kinailangan bilangin ang pag-aari nila.

179
00:09:36,960 --> 00:09:40,600
<i>At tumungo iyon sa masaklap</i>
<i>na pag-imbento ng matematika.</i>

180
00:09:40,680 --> 00:09:42,320
Mag-usap tayo tungkol sa mga numero.

181
00:09:42,400 --> 00:09:45,680
Mas kaunti ba ang kwenta
ng numero n'ong sinaunang panahon,

182
00:09:45,760 --> 00:09:48,360
o parehas, mas malaki lang
ang halaga nila ngayon?

183
00:09:49,240 --> 00:09:53,440
Magkatulad noon
at ngayon ang halaga ng numero, oo.

184
00:09:53,520 --> 00:09:55,720
Kinailangan pa rin magbilang ng tao.

185
00:09:55,800 --> 00:09:58,680
At pareho ba
ang bilang ng mga numero nila,

186
00:09:58,760 --> 00:10:01,360
tulad nang isa hanggang 700,

187
00:10:01,440 --> 00:10:04,080
ang pinakamalaking numero ang 700?

188
00:10:04,160 --> 00:10:05,800
'Di naman 700 ang pinakamalaki.

189
00:10:05,880 --> 00:10:08,120
Maaari pang bumiling hangga't gusto mo.

190
00:10:08,200 --> 00:10:10,600
Hindi. May napanood ako sa YouTube,

191
00:10:10,680 --> 00:10:13,440
sabi daw na pagkatapos ng 700,
naulit ang mga numero.

192
00:10:13,520 --> 00:10:16,480
Naiba lang ang pangalan,
kaya parang tuloy pa rin.

193
00:10:17,200 --> 00:10:18,720
Gusto mong ipadala ko sa'yo?

194
00:10:19,360 --> 00:10:23,000
<i>Sa pagtaas</i>
<i>ng mga numero ng hindi hihigit sa 700,</i>

195
00:10:23,080 --> 00:10:25,440
<i>kinailangan ng tao ng tulong sa pagbilang.</i>

196
00:10:26,320 --> 00:10:27,960
Dito pumasok ito.

197
00:10:28,040 --> 00:10:30,280
Abako ang tawag dito.

198
00:10:31,160 --> 00:10:35,480
<i>Gamit ang abako, nabibilang ng mga ninuno</i>
<i>natin ang dami ng mga pag-aari nila.</i>

199
00:10:36,040 --> 00:10:39,320
<i>Maikli ang hakbang mula dito</i>
<i>patungo sa pag-imbento</i>

200
00:10:40,000 --> 00:10:41,840
<i>ng perang hinahawakan.</i>

201
00:10:41,920 --> 00:10:45,320
Inimbento ng mga sinaunang tao
ang salapi para mas madali ang buhay,

202
00:10:45,400 --> 00:10:48,440
pero aksidente nilang naimbento
ang kapitalismo,

203
00:10:48,520 --> 00:10:50,160
na papatay sa lahat.

204
00:10:50,240 --> 00:10:53,440
Paumanhin, 'di 'yon tanong.
Nabasa ko lang sa Twitter 'yon.

205
00:10:54,200 --> 00:10:55,960
Sa pagsakop sa mga numero,

206
00:10:56,040 --> 00:10:59,480
umusad ang
sangkatauhan sa mas nakakainip pa

207
00:10:59,560 --> 00:11:01,800
sa pag-imbento ng pagsusulat.

208
00:11:02,840 --> 00:11:06,440
Ang pag-imbento ba
sa pagsusulat ay makabuluhang pag-uunlad,

209
00:11:06,520 --> 00:11:09,720
o minsang pagsikat ba siya
tulad ng rap metal?

210
00:11:10,440 --> 00:11:12,360
Tingin ko sa pag-isip ng pagsusulat,

211
00:11:12,440 --> 00:11:15,760
pagsulpot n'on sa mundo,
hindi na iyon mapigilan.

212
00:11:15,840 --> 00:11:18,360
Mas higit na malaki pa kaysa sa rap metal?

213
00:11:18,440 --> 00:11:19,680
-Oo, higit doon.
-Oo.

214
00:11:19,760 --> 00:11:21,240
Kung acid jazz naman?

215
00:11:23,240 --> 00:11:25,360
Nauuna pa rin ang pagsusulat doon.

216
00:11:25,440 --> 00:11:27,280
Hindi, ano ba ang palagay mo sa acid jazz.

217
00:11:27,360 --> 00:11:28,560
Ano 'to?

218
00:11:28,640 --> 00:11:30,360
Molde iyan. Hindi 'yan ang tunay.

219
00:11:30,440 --> 00:11:34,920
Humahalili iyan sa isang
tabletang luwad mula sa Mesopotamia

220
00:11:35,000 --> 00:11:36,480
na may cuneiform na sulat.

221
00:11:36,560 --> 00:11:39,920
Mula sa tabletang luwad
ang unang pagsusulat sa mundo.

222
00:11:40,000 --> 00:11:43,520
Parang nakakainip naman
ang pabalat nitong libro, hindi ba?

223
00:11:43,600 --> 00:11:45,680
Parang 'di din bumubukas ng maayos.

224
00:11:45,760 --> 00:11:48,560
Isa ka ba sa mga taong humuhusga
ng balat ng libro?

225
00:11:48,640 --> 00:11:50,120
Oo.

226
00:11:50,200 --> 00:11:52,640
Malungkot at ligaw na pananaw iyon.

227
00:11:52,720 --> 00:11:57,160
Kung sinigaw ang pagbasa nito,
'yan ba ang magiging unang audiobook?

228
00:12:02,360 --> 00:12:03,320
Hindi.

229
00:12:05,320 --> 00:12:06,960
Binago ng pagsusulat ang mundo.

230
00:12:07,040 --> 00:12:09,040
Biglang 'di na kailangan maglaho

231
00:12:09,120 --> 00:12:11,800
ng mga ideyang nasa loob ng isip
ng mga namayapa na.

232
00:12:13,000 --> 00:12:16,440
<i>Sa halip, pwede mong isulat</i>
<i>ang mga ideya mo,</i>

233
00:12:16,520 --> 00:12:18,640
<i>at maaaring kahit na sinuman ay</i>

234
00:12:18,720 --> 00:12:21,400
<i>ilagay ang mga ideya sa mga utak nila</i>

235
00:12:21,480 --> 00:12:24,560
<i>gamit ang wireless</i>
<i>sa pamamagitan ng mga mata nila.</i>

236
00:12:25,720 --> 00:12:29,800
<i>Nakakamanghang kahit na</i>
<i>libu-libong taon na ang imbensyong 'to,</i>

237
00:12:29,880 --> 00:12:31,800
<i>may pagsusulat pa rin ngayon</i>

238
00:12:31,880 --> 00:12:35,520
<i>sa ilalim</i>
<i>ng mga pinapanood nating video sa online.</i>

239
00:12:35,600 --> 00:12:38,400
At dito din natin matatagpuan
ang isa pang inimbentong wika,

240
00:12:38,480 --> 00:12:41,040
na tumagal hanggang ngayon, ang emoji.

241
00:12:41,120 --> 00:12:43,800
O sa tawag ng mga sinaunang taga-Ehipto,

242
00:12:43,880 --> 00:12:46,120
ang hyeroglipiko.

243
00:12:46,200 --> 00:12:49,960
<i>Nagkwento sila gamit ang hyeroglipiko.</i>

244
00:12:50,040 --> 00:12:52,360
<i>Para itong mas naiintindihang komiks</i>
<i>na Marvel.</i>

245
00:12:52,440 --> 00:12:56,440
<i>Sa halip na ilagay sa publiko</i>
<i>para sa kasiyahan ng mga buhay na tao,</i>

246
00:12:56,520 --> 00:13:00,520
<i>itong mga Ehiptong komiks</i>
<i>ay ipininta sa mga pader ng mga libingan</i>

247
00:13:00,600 --> 00:13:02,760
<i>para aliwin ang mga patay,</i>

248
00:13:02,840 --> 00:13:06,480
<i>at ang mga libingang iyon</i>
<i>ay nasa ilalim ng isang pinakakilala</i>

249
00:13:06,560 --> 00:13:10,120
<i>at pinakamatulis na gusali sa kasaysayan.</i>

250
00:13:10,200 --> 00:13:11,640
<i>'Yon ay ang mga Pyramid.</i>

251
00:13:12,280 --> 00:13:14,720
'Pag tiningnan mo ang mga pyramid,
imposibleng 'di mo maisip

252
00:13:14,800 --> 00:13:17,800
na mga tatsulok lang sila

253
00:13:17,880 --> 00:13:19,680
na may mga parisukat na puwit.

254
00:13:19,760 --> 00:13:20,960
May tawag sa korteng 'yon

255
00:13:21,040 --> 00:13:23,400
pero walang nakakaalam kung ano 'yon.

256
00:13:23,480 --> 00:13:26,640
Isa sa mga walang-hanggang misteryo
ng mga pyramid iyon.

257
00:13:26,720 --> 00:13:28,880
Bakit ganoon ang hugis ng mga pyramid?

258
00:13:28,960 --> 00:13:31,880
Para 'di tulugan ng mga walang bahay?

259
00:13:31,960 --> 00:13:34,960
Tingin ko hindi madami
ang mga walang bahay sa sinaunang Ehipto.

260
00:13:35,040 --> 00:13:36,400
-Hindi pala?
-Hindi.

261
00:13:36,480 --> 00:13:39,680
Tingin ko nag-aalagaan
at nagtutulungan ang mga tao.

262
00:13:39,760 --> 00:13:43,600
Tama. Baka ayos din sa ulan
dahil gugulong lang ito paalis.

263
00:13:43,680 --> 00:13:46,400
Paano ginawa
ng mga taga-Ehipto ang mga pyramid?

264
00:13:46,480 --> 00:13:48,760
Nagsimula ba sila sa itaas pababa

265
00:13:48,840 --> 00:13:50,720
o sa ibaba pataas?

266
00:13:50,800 --> 00:13:52,560
Nagsimula sila sa ibaba pataas

267
00:13:52,640 --> 00:13:55,560
dahil imposibleng
sa taas sila mag-umpisa pababa.

268
00:14:00,040 --> 00:14:02,280
Paniwala ng mga taga-Ehipto
na ang pinakamakabuluhan

269
00:14:02,360 --> 00:14:04,360
sa buhay ay ang mamatay,

270
00:14:04,440 --> 00:14:08,320
at kung mas importante ka,
mas kumplikado dapat ang pagkamatay mo.

271
00:14:08,400 --> 00:14:11,480
<i>Paro ang tawag sa mga haring taga-Ehipto,</i>

272
00:14:11,560 --> 00:14:12,520
<i>at sa pagkamatay nila,</i>

273
00:14:12,600 --> 00:14:15,360
<i>ginagawa silang mummy</i>
<i>tulad sa sikat na Scooby-Doo.</i>

274
00:14:16,280 --> 00:14:20,880
Nahumaling ng husto ang mga sinaunang
taga-Ehipto sa mga patay na tao, 'di ba?

275
00:14:20,960 --> 00:14:24,880
Pero patay na sila,
kaya ganoon pa rin ba ang iniisip nila?

276
00:14:24,960 --> 00:14:28,280
Hindi nahumaling sa mga patay
ang sinaunang taga-Ehiptio,

277
00:14:28,360 --> 00:14:30,600
pero nahumaling sila sa buhay.

278
00:14:30,680 --> 00:14:32,840
Gusto nilang mabuhay,
at gusto nilang siguruhin

279
00:14:32,920 --> 00:14:34,960
na mabubuhay silang muli,

280
00:14:35,040 --> 00:14:36,840
kaya ginawa nila ang mummification.

281
00:14:36,920 --> 00:14:39,640
Paano nila ginagawang mummy ang tao?

282
00:14:39,720 --> 00:14:41,600
Ikwento mo sa'kin ang proseso.

283
00:14:41,680 --> 00:14:46,120
Kukunin ang bangkay at ilalatag sa mesa,

284
00:14:46,200 --> 00:14:49,680
tapos huhugasan ito't magsisimula ka
sa pagtanggal ng utak.

285
00:14:49,760 --> 00:14:53,920
Tapos maghihiwa sila
sa gitna ng katawan,

286
00:14:54,000 --> 00:14:56,120
at aalisin ang sa tingin nila'y nabubulok.

287
00:14:56,200 --> 00:14:59,160
Tapos ay babalutin nila ito ng asin
at papatuyuin,

288
00:14:59,240 --> 00:15:02,920
tapos babalutin ng benda,
tapos iyon na ang mummy.

289
00:15:03,000 --> 00:15:04,680
Parang yung tipong spa treatment

290
00:15:04,760 --> 00:15:06,920
ni Gwyneth Paltrow kada linggo.

291
00:15:07,800 --> 00:15:10,840
Nakapagbisikleta na ba ang mummy?

292
00:15:10,920 --> 00:15:12,440
Wala akong alam doon.

293
00:15:12,520 --> 00:15:14,800
Walang bisikleta
ang mga sinaunang taga-Ehipto.

294
00:15:14,880 --> 00:15:16,840
-Tama.
-Wala din silang kalsada.

295
00:15:16,920 --> 00:15:20,080
Kaya 'di sila pwedeng magkabisikleta
at 'di sila makakakasakay nito.

296
00:15:20,160 --> 00:15:21,520
Ewan ko kung bakit ko natanong iyon.

297
00:15:22,160 --> 00:15:24,200
Wala na akong ibang maisip.

298
00:15:26,920 --> 00:15:31,000
<i>Habang nag-iwan ng pamanang</i>
<i>templo at libingan ang mga paro ng Ehipto,</i>

299
00:15:31,080 --> 00:15:35,480
<i>sa kabilang dako, may mas</i>
<i>nakakamanghang imperyong sumusulpot.</i>

300
00:15:35,560 --> 00:15:38,320
Ang Gresya, ang bansa, hindi ang musikal,

301
00:15:38,400 --> 00:15:41,000
ang pinanggalingan
ng simula ng sibilisasyon.

302
00:15:41,640 --> 00:15:44,800
Madaming imbensyon ang sinaunang Griyego,
ang nasa atin pa ngayon,

303
00:15:44,880 --> 00:15:46,640
tulad ng gamot at oliba.

304
00:15:46,720 --> 00:15:51,120
At marami din ang namatay na,
tulad ng demokrasya at mga poste.

305
00:15:52,000 --> 00:15:54,240
<i>Kasama itong mga nakakamanghang labi,</i>

306
00:15:54,320 --> 00:15:58,840
<i>pinayabong din ng sinaunang Griyego</i>
<i>ang kultura, tulad ng yogurt</i>

307
00:15:58,920 --> 00:16:01,920
<i>at teatro,</i>
<i>at sa maraming iba't ibang anyo nito.</i>

308
00:16:02,000 --> 00:16:04,160
Mahilig sa trahedya ang mga Griyego.

309
00:16:04,240 --> 00:16:06,680
Sa trahedya,
malulungkot ang mga nangyayari,

310
00:16:06,760 --> 00:16:09,240
tulad ng mga namamatay o nagpapakamatay,

311
00:16:09,320 --> 00:16:12,960
pero matagal nang nangyari
ang mga sinaunang Griyegong trahedya.

312
00:16:13,040 --> 00:16:16,040
Malungkot pa rin ba
ang mga nangyayari sa mga ganoon?

313
00:16:16,120 --> 00:16:17,120
Malungkot pa rin,

314
00:16:17,200 --> 00:16:19,160
dahil nagkukwento sila ukol sa tao…

315
00:16:19,240 --> 00:16:22,120
TAGAPAGLEKSYON NG SINAUNANG GRIYEGONG
WIKA'T PANITIKAN

316
00:16:22,200 --> 00:16:24,280
…na nakakapag-ugnay tayo.

317
00:16:24,360 --> 00:16:25,840
Pero ang tagal na n'on.

318
00:16:25,920 --> 00:16:27,720
Bakit dapat akong may pakialam?

319
00:16:27,800 --> 00:16:32,600
Dahil, inuulit ko, kadalasang ukol
sa sitwasyon ng tao ang trahedya.

320
00:16:32,680 --> 00:16:35,400
Kahit ngayon,
kung aksidente mong napatay mo ang ama mo

321
00:16:35,480 --> 00:16:37,320
at pinakasalan mo ang ina mo,

322
00:16:37,400 --> 00:16:41,080
sasama din ang loob mo
tulad ni Oedipus.

323
00:16:41,160 --> 00:16:45,600
Baka manhid ako, pero wala akong pakialam
sa mga tao sa sinaunang Griyego.

324
00:16:46,280 --> 00:16:47,720
Sayang naman.

325
00:16:47,800 --> 00:16:50,160
-May pakialam ka?
-Malaki ang pakialam ko.

326
00:16:50,240 --> 00:16:51,520
Oo, trabaho ko kasi.

327
00:16:52,200 --> 00:16:55,920
Nagsulat ang kaibigan kong si Paul
tungkol sa lalaking may patatas

328
00:16:56,000 --> 00:16:59,080
na naipit sa puwit n'ya
dahil lang sa isang masamang laro sa seks.

329
00:16:59,160 --> 00:17:01,240
Sa isang limerick niya ito isinulat.

330
00:17:01,320 --> 00:17:04,400
Walang namatay, pero parang nakakakilabot.

331
00:17:04,480 --> 00:17:06,320
Trahedya ba 'yon,

332
00:17:06,400 --> 00:17:10,440
o dapat bang magkaugat ang patatas at
mapatay siya para maging trahedya nga 'to?

333
00:17:11,400 --> 00:17:13,880
Parang isang malas na insidente 'yan.

334
00:17:13,960 --> 00:17:17,119
'Di ko lang alam kung maraming tao
ang makakaugnay diyan

335
00:17:17,200 --> 00:17:18,960
para tawaging isang trahedya ito.

336
00:17:19,040 --> 00:17:21,200
Sabi ni Paul na nangyari talaga 'yon.

337
00:17:21,280 --> 00:17:23,440
Sa totoo lang, inabala siya talaga.

338
00:17:23,520 --> 00:17:24,960
Kailangan niya ng bakasyon.

339
00:17:26,960 --> 00:17:30,800
Gumawa din ang mga Griyego
ng ibang uri ng teatro para sa mga hangal

340
00:17:30,880 --> 00:17:32,599
na kilala bilang isports.

341
00:17:32,680 --> 00:17:35,760
Sinimulan nila Olympic Games
ng mag-isa

342
00:17:35,840 --> 00:17:37,560
para Gresya lang ang panalo.

343
00:17:38,600 --> 00:17:42,600
<i>Ang mga lumahok sa mga unang Olympics</i>
<i>ay sumali ng hubad,</i>

344
00:17:42,680 --> 00:17:45,880
<i>medyo dahil mataas ang tingin</i>
<i>sa katawang pang-atleta,</i>

345
00:17:45,960 --> 00:17:48,600
<i>pero pangunahing dahilan</i>
<i>ay wala pang Lycra noon.</i>

346
00:17:48,680 --> 00:17:53,400
Dinig ko noong unang mga Olympic,
hubad na nagpapaligsahan ang mga atleta.

347
00:17:53,480 --> 00:17:56,280
Nagpaligsahan nga silang hubad.

348
00:17:56,360 --> 00:18:02,320
At may mga sulat ukol
sa pagiging erotikong tanawin nito minsan.

349
00:18:02,400 --> 00:18:05,160
Sa pagbubuno,
sa lahat ng pagkislot na 'yon,

350
00:18:05,240 --> 00:18:07,800
makikita na nila butas ng puwit ng lahat.

351
00:18:07,880 --> 00:18:10,880
'Di ba pwedeng sensurahin
para sa mga nanonood

352
00:18:10,960 --> 00:18:12,320
gumamit ng mga pangtakip?

353
00:18:13,120 --> 00:18:16,240
O hinging pumikit ang mga tao
kada may tutuwad?

354
00:18:18,800 --> 00:18:20,560
Tingin ko 'di gagana 'yon.

355
00:18:20,640 --> 00:18:22,800
Pero masisilipan mo sila.

356
00:18:23,640 --> 00:18:25,560
May tumitingin nga minsan.

357
00:18:25,640 --> 00:18:28,600
Aprubado ba talaga ni Zeus iyon?

358
00:18:30,760 --> 00:18:34,480
<i>Pero marahil ang pinakasikat</i>
<i>na pagbubuno na gawa ng Griyego</i>

359
00:18:34,560 --> 00:18:36,120
<i>ay ang pagbubuno ng isip.</i>

360
00:18:36,200 --> 00:18:40,040
<i>Ang pilosopiya sa madaling salita</i>
<i>ay pag-iisip tungkol sa pag-iisip,</i>

361
00:18:40,120 --> 00:18:42,560
<i>na parang pagsasayang ng oras,</i>
<i>dahil totoo 'yon.</i>

362
00:18:43,120 --> 00:18:45,880
<i>Pero baka mangatwiran ang pilosopo</i>
<i>na ang nasayang na oras</i>

363
00:18:45,960 --> 00:18:47,960
<i>ay 'di nangyari talaga,</i>

364
00:18:48,040 --> 00:18:50,000
<i>at baka doon ka na umalis</i>

365
00:18:50,080 --> 00:18:51,680
<i>para magbiskwit.</i>

366
00:18:53,880 --> 00:18:57,280
Ito ang mga sinaunang Griyegong pilosopo,
hindi ang mga tunay.

367
00:18:57,360 --> 00:18:59,440
Puro alikabok at buto na ang mga 'yon.

368
00:18:59,520 --> 00:19:01,200
Ngipin din kung swertehin.

369
00:19:01,280 --> 00:19:04,200
Mga estatwang gawa sa bato lang mga ito.

370
00:19:05,120 --> 00:19:09,400
Nag-isip ng mga mapusok at bagong teoryang
ukol sa buhay ang mga Griyegong pilosopo.

371
00:19:09,480 --> 00:19:11,920
Kaya kilala pa rin natin mga pangalan nila

372
00:19:12,000 --> 00:19:15,200
kahit na wala na silang
mga bagong gawang nilalabas.

373
00:19:15,280 --> 00:19:16,840
Si Socrates.

374
00:19:16,920 --> 00:19:18,440
Si Pythagoras.

375
00:19:18,520 --> 00:19:19,800
Ang isang ito.

376
00:19:19,880 --> 00:19:20,760
Siya.

377
00:19:21,920 --> 00:19:23,560
At ito si Plato.

378
00:19:23,640 --> 00:19:26,640
Kita mong kahit na ilang siglo na
mula ng mamatay s'ya,

379
00:19:26,720 --> 00:19:28,480
malalim pa rin ang iniisip niya,

380
00:19:28,560 --> 00:19:30,880
lumilikha ng mga teorya sa ulo niya.

381
00:19:30,960 --> 00:19:33,480
Kung pwede sanang lagyan ng mikropono
ang gilid ng utak niya

382
00:19:33,560 --> 00:19:36,240
para marinig natin mismo,
pero 'di pwede.

383
00:19:36,320 --> 00:19:37,760
Bukod dito, Gresya salita niya

384
00:19:37,840 --> 00:19:39,880
wala ni isa sa amin ang nakakaintindi.

385
00:19:41,240 --> 00:19:43,880
<i>Ipinamana ni Plato</i>
<i>ang kaalaman niya sa isang estudyanteng</i>

386
00:19:43,960 --> 00:19:47,280
<i>magiging isa</i>
<i>sa pinakamaimpluwensyang tagapag-isip,</i>

387
00:19:47,880 --> 00:19:49,040
<i>si Aristotle.</i>

388
00:19:49,120 --> 00:19:53,240
Madaming matalinong
nasabi si Aristotle, 'di ba?

389
00:19:53,320 --> 00:19:55,840
Ang paborito ko'y,
"Sumayaw ka na parang walang nanonood."

390
00:19:55,920 --> 00:19:59,400
Napakatotoo,
at pwedeng iangkop sa kahit ano.

391
00:20:00,560 --> 00:20:04,520
Kasi napakahina minsan ng kumpiyansa ko,

392
00:20:04,600 --> 00:20:07,400
at alam kong mukhang may kumpiyansa ako,

393
00:20:07,480 --> 00:20:09,720
pero minsan,
habang kausap ang mga eksperto,

394
00:20:10,600 --> 00:20:15,000
nag-aalala akong baka
ang maging dating ko ay tanga ako.

395
00:20:15,520 --> 00:20:19,000
At kapag iniisip ko ang,
"Sayaw na parang walang nanonood,"

396
00:20:19,080 --> 00:20:20,640
nakakatulong iyon.

397
00:20:20,720 --> 00:20:21,920
Parang ikinaloob.

398
00:20:22,640 --> 00:20:25,000
Anong nagpaisip kay Aristotle doon?

399
00:20:26,640 --> 00:20:30,120
'Di ko alam na sinabi ni Aristole 'yan

400
00:20:30,200 --> 00:20:33,000
tungkol sa pagsasayaw
na parang walang nanonood.

401
00:20:33,080 --> 00:20:35,280
Parang 'di niya sinabi 'yon.

402
00:20:35,360 --> 00:20:36,720
Sinabi niya, 'di ba?

403
00:20:36,800 --> 00:20:39,840
Kung sinabi niya 'yon, 'di ko alam
at 'di ko alam kung bakit

404
00:20:39,920 --> 00:20:41,520
pero tingin ko 'di n'ya sinabi.

405
00:20:42,680 --> 00:20:45,480
May nasabi ba siyang hawig

406
00:20:47,120 --> 00:20:49,960
ng kumpiyansa sa tao?

407
00:20:52,320 --> 00:20:53,800
Tingin ko wala.

408
00:20:53,880 --> 00:20:54,720
Tama.

409
00:20:57,240 --> 00:20:58,160
Sige.

410
00:21:00,320 --> 00:21:03,520
<i>Maaaring 'di magkasundo</i>
<i>ang mga eksperto sa mga sinabi nila,</i>

411
00:21:03,600 --> 00:21:07,080
<i>pero siguradong binago ng mga</i>
<i>sinaunang Griyego ang pag-iisip natin.</i>

412
00:21:07,920 --> 00:21:10,880
Nakapag-isip ba ang isang pilosopo
ng ideyang napakalaki

413
00:21:10,960 --> 00:21:12,200
na nabiyak pa ang ulo niya?

414
00:21:13,080 --> 00:21:14,240
Wala akong alam.

415
00:21:14,320 --> 00:21:16,680
Batid n'yo naman
na puno ng mga tubo ang utak?

416
00:21:16,760 --> 00:21:18,680
-Ang mga pilosopo…
-Hindi.

417
00:21:19,320 --> 00:21:20,920
-'Di n'yo alam?
-Hindi.

418
00:21:21,000 --> 00:21:22,640
Sige, puro tubo ang utak.

419
00:21:22,720 --> 00:21:26,680
Alam n'yo ba kung paanong
sinusubukang itulak ng mga pilosopo

420
00:21:26,760 --> 00:21:31,560
itong mga kaisipang 'to sa mga tubo?

421
00:21:31,640 --> 00:21:34,720
Kung may malaking ideya ka,
mainam ba kung pira-pirasuhin ito

422
00:21:34,800 --> 00:21:37,720
na kasinglaki ng mga gisante,

423
00:21:37,800 --> 00:21:40,720
tapos pisilin sila palabas ng sunud-sunod,

424
00:21:40,800 --> 00:21:43,800
o tiisin na lang at pwesahin itong palabas
sa tubo ng utak mo

425
00:21:43,880 --> 00:21:45,280
ng isang bagsakan?

426
00:21:45,360 --> 00:21:48,040
Parang pagkagat ng madiin
at pag-alala sa buhay.

427
00:21:48,720 --> 00:21:51,960
Interesanteng paraan 'yan

428
00:21:52,040 --> 00:21:56,200
ng paglalarawan sa dalawang laganap
na ugali sa pilosopiya.

429
00:21:56,280 --> 00:21:59,600
Isa ang mas analitikong istilo,

430
00:21:59,680 --> 00:22:04,800
ang pagpirara-piraso ng mga problema.

431
00:22:04,880 --> 00:22:09,200
-Mga gisante.
-At ang mas sintetikong paraan,

432
00:22:09,280 --> 00:22:12,720
na mas malaki ang pananaw.

433
00:22:12,800 --> 00:22:16,880
Kaya ang karakterisasyon mo

434
00:22:16,960 --> 00:22:19,880
ay nakakaintrigang pagsasalarawan

435
00:22:19,960 --> 00:22:23,400
ng dalawang pangunahing pagtahak
ng kasalukuyang pilosopiya.

436
00:22:24,000 --> 00:22:24,920
Mabuti iyon?

437
00:22:25,000 --> 00:22:26,400
-Napakabuti.
-Uy, ayos.

438
00:22:28,280 --> 00:22:31,720
<i>Samantala, ikinakalat</i>
<i>ang sinaunang Gresya sa mundo</i>

439
00:22:31,800 --> 00:22:34,600
<i>ng lalaking ito, Alexander the Great.</i>

440
00:22:35,120 --> 00:22:38,600
Si Alexander the Great
ay naging hari noong 20 siya,

441
00:22:38,680 --> 00:22:41,840
nagkampanyang militar sa Gitnang Silangan,

442
00:22:41,920 --> 00:22:46,240
at nagka-imperyo
mula Gresya hanggang India

443
00:22:46,320 --> 00:22:48,160
ng sumapit siya ng 30.

444
00:22:48,240 --> 00:22:49,920
Ano ang itsura ng buhok niya?

445
00:22:50,960 --> 00:22:51,840
'Di ko alam.

446
00:22:54,360 --> 00:22:58,000
<i>'Di lang si Alexander ang megastar</i>
<i>na may sariling imperyo.</i>

447
00:22:58,080 --> 00:23:02,360
<i>May mga malalaking bahagi ng Tsina</i>
<i>ang ipinagkaisa ni Qin Shi Huang,</i>

448
00:23:02,440 --> 00:23:05,360
<i>ang unang karakter na cartoon</i>
<i>na nagka-imperyo</i>

449
00:23:05,440 --> 00:23:07,200
<i>at ang gumawa ng Great Wall ng China.</i>

450
00:23:07,920 --> 00:23:12,400
Sabi nila na ang Great Wall ng China.
ay ang tanging palantandaang

451
00:23:12,480 --> 00:23:14,280
dinig mula sa kalawakan.

452
00:23:14,360 --> 00:23:15,520
MANANALAYSAY

453
00:23:15,600 --> 00:23:17,720
Oo, 'di mo… 'Di mo maririnig.

454
00:23:17,800 --> 00:23:20,720
At sabi nila makikita mo ito
mula sa kalawakan,

455
00:23:20,800 --> 00:23:22,440
pero 'di totoo iyon.

456
00:23:23,080 --> 00:23:24,800
-Sinubukan nila…
-'Di kita sa kalawakan?

457
00:23:24,880 --> 00:23:28,880
Sinubukan tingnan ng
mga Tsinong astronaut at 'di nila magawa.

458
00:23:28,960 --> 00:23:30,760
-'Di nila makita.
-Hindi kita.

459
00:23:30,840 --> 00:23:33,280
'Di nakikitang pader, parang forcefield.

460
00:23:33,360 --> 00:23:35,880
'Di nakikita mula lang sa kalawakan.

461
00:23:35,960 --> 00:23:38,000
Siguradong makikita ito sa lupa.

462
00:23:38,080 --> 00:23:39,640
Kakaiba 'yon, 'di ba?

463
00:23:39,720 --> 00:23:41,840
Isa ba 'yon sa mga malalaking misteryo?

464
00:23:41,920 --> 00:23:44,160
At may bubong ba ang Tsina?

465
00:23:45,240 --> 00:23:46,960
Higanteng Bubong ng Tsina?

466
00:23:47,040 --> 00:23:48,800
Walang higanteng bubong.

467
00:23:49,960 --> 00:23:53,480
<i>Ang imperyong Tsina</i>
<i>ay pinagmulan ng maraming paglikha</i>

468
00:23:53,560 --> 00:23:55,560
<i>at pilosopikal na pag-iisip</i>

469
00:23:55,640 --> 00:23:58,680
<i>na binanggit sa mga sinaunang dokumento,</i>
<i>ilang siglo pa bago lumabas</i>

470
00:23:58,760 --> 00:24:02,040
<i>ang walang kinalamang</i>
<i>awiting tekno na Belgian,</i>

471
00:24:02,120 --> 00:24:03,720
<i>ang "Pump Up the Jam."</i>

472
00:24:39,440 --> 00:24:42,680
May imperyo ang mga Griyego,
at gayun din ang mga Tsina,

473
00:24:42,760 --> 00:24:44,720
pero kadalasan pag sinabing "imperyo"

474
00:24:44,800 --> 00:24:47,880
isa lang ang sumasagi sa atin, <i>Star Wars.</i>

475
00:24:47,960 --> 00:24:48,920
O ang Roma.

476
00:24:49,000 --> 00:24:51,280
At kasaysayan ito, kaya Roma 'yon.

477
00:24:51,360 --> 00:24:55,720
<i>Umangat sa kataasan ang imperyo nito</i>
<i>sa pangunguna ni Julius Caesar,</i>

478
00:24:55,800 --> 00:24:58,440
<i>ang pinakakilabot na Roman</i>
<i>hanggang dumating si Polanski.</i>

479
00:24:59,240 --> 00:25:03,160
<i>Ang isang dahilan kaya marami tayong alam</i>
<i>tungkol sa mga Romano ngayon</i>

480
00:25:03,240 --> 00:25:04,640
<i>ay ang Wikipedia.</i>

481
00:25:05,200 --> 00:25:08,160
At madaming alam ang Wikipedia
sa mga Romano

482
00:25:08,240 --> 00:25:10,160
ay dahil sa nangyari sa Pompeii.

483
00:25:12,440 --> 00:25:15,640
<i>Progresibo ang Pompeii,</i>
<i>meron silang sariling bulkan,</i>

484
00:25:15,720 --> 00:25:17,800
<i>na Latin para sa "Galit na Burol."</i>

485
00:25:18,640 --> 00:25:21,880
Mapayapang nabubuhay
ang mga tao at ang bulkan

486
00:25:21,960 --> 00:25:26,200
hanggang sa isang araw na nagkawatak-watak
sila't pumutok ang bulkan

487
00:25:26,280 --> 00:25:28,760
na naglibing sa Pompeii
sa ilalim ng makapal na abo.

488
00:25:29,800 --> 00:25:32,720
<i>Tumigil ang pang araw-araw na pamumuhay</i>

489
00:25:32,800 --> 00:25:36,280
<i>na parang may mahikang pumigil</i>
<i>sa mga kamay ng orasan</i>

490
00:25:36,360 --> 00:25:38,480
<i>at nagpasabog ng abo sa buong lugar.</i>

491
00:25:38,560 --> 00:25:41,080
Nakakamatay noon,
pero sa kabutihang-palad,

492
00:25:41,160 --> 00:25:43,760
nagbigay ito ng maraming impormasyon
sa mga arkeologo

493
00:25:43,840 --> 00:25:45,600
tungkol sa pamumuhay ng mga Romano.

494
00:25:45,680 --> 00:25:49,800
<i>Salamat sa bulkan, alam natin na ang</i>
<i>karaniwang Romano'y may abong balat,</i>

495
00:25:49,880 --> 00:25:53,000
<i>kalbo at magdamag na nakahiga</i>

496
00:25:53,080 --> 00:25:55,440
<i>sa maalikabok nilang mga bahay.</i>

497
00:25:55,960 --> 00:26:00,520
<i>Nagpreserba naman sila ng mga katibayan</i>
<i>sa pagiging sopistikado ng Romanong buhay,</i>

498
00:26:00,600 --> 00:26:04,680
<i>na may mga ginhawang tulad</i>
<i>ng tubig sa bahay, at cunnilingus.</i>

499
00:26:04,760 --> 00:26:08,000
<i>Ang Imperyong Romano</i>
<i>ay napakaunlad para sa panahon nila.</i>

500
00:26:08,080 --> 00:26:10,360
Akala ng mga tao na maraming naimbento
ang mga Romano,

501
00:26:10,440 --> 00:26:14,960
pero kadalasan, sila lang ang nagperpekto
ng mga gawa ng iba.

502
00:26:15,040 --> 00:26:17,840
Sabihin mo kung ang sasabihin ko
ay inimbento ng Romano…

503
00:26:17,920 --> 00:26:19,240
TAGAPAGLEKSYON NG KLASIKO

504
00:26:19,320 --> 00:26:20,320
…o pineperpekto.

505
00:26:20,400 --> 00:26:21,840
Ha? Inimbento o pinerpekto.

506
00:26:22,600 --> 00:26:23,600
Subukan mo ako.

507
00:26:23,680 --> 00:26:26,280
-Pampainit sa ilalim ng sahig.
-Inimbento.

508
00:26:26,840 --> 00:26:27,840
Ding!

509
00:26:27,920 --> 00:26:30,400
-Ang kalendaryo.
-Pinerpekto.

510
00:26:31,720 --> 00:26:32,600
Ang bagal mo…

511
00:26:33,600 --> 00:26:35,680
kaya 'di mo masasagot ang susunod.

512
00:26:35,760 --> 00:26:36,760
Mga kalsada.

513
00:26:36,840 --> 00:26:39,320
Hindi, mga Persyano ang nag-imbento nito.

514
00:26:39,400 --> 00:26:42,000
At madaming may alam tungkol sa kalsada.

515
00:26:42,080 --> 00:26:44,000
Ang bagal mo,
'di mo na pwedeng sagutin yan.

516
00:26:44,080 --> 00:26:46,000
-Ay, oo.
-Semento.

517
00:26:46,080 --> 00:26:47,960
-Inimbento. Oo.
-Ding!

518
00:26:48,040 --> 00:26:48,960
Ang alpabeto.

519
00:26:49,640 --> 00:26:51,680
Ay, talagang 'di inimbento,

520
00:26:51,760 --> 00:26:53,640
at baka 'di din pinerpekto.

521
00:26:53,720 --> 00:26:55,560
-Ibig ko sabihin…
-Pumili ka ng isa.

522
00:26:55,640 --> 00:26:56,880
-Nakapili na ako?
-Oo.

523
00:26:59,000 --> 00:27:01,680
-Mali ang pinerpekto…
-Ding!

524
00:27:01,760 --> 00:27:04,320
-Pagpapaputi sa butas ng puwit.
-Ano?

525
00:27:04,400 --> 00:27:05,680
Pagpapaputi sa butas ng puwit.

526
00:27:06,480 --> 00:27:07,880
Pagpapaputi sa butas ng puwit…

527
00:27:10,280 --> 00:27:13,440
-Ewan ko kung anong magagawa nila.
-Subukan mo.

528
00:27:13,520 --> 00:27:15,760
-'Di ko nga alam iyon.
-Pagpapaputi 'yon ng puwit.

529
00:27:15,840 --> 00:27:17,960
-Talaga?
-Oo, papaputiin nila.

530
00:27:18,800 --> 00:27:20,080
'Di ganoon sa'min.

531
00:27:20,160 --> 00:27:22,840
Pero, 'di ko alam
ang ginawa nila doon. Pass.

532
00:27:22,920 --> 00:27:24,960
Imbento o pinerpekto? Walang pass dito.

533
00:27:28,240 --> 00:27:29,520
-Pagpapaputi?
-Oo.

534
00:27:30,480 --> 00:27:31,920
Pagpapaputi ng butas ng puwit.

535
00:27:35,600 --> 00:27:37,640
Sige. Inimbento, pero…

536
00:27:39,640 --> 00:27:42,160
<i>Ilang 100,000 taon noon,</i>

537
00:27:42,240 --> 00:27:45,080
<i>nakatira sa kuweba</i>
<i>na parang hayop ang mga tao.</i>

538
00:27:45,160 --> 00:27:49,480
<i>Ngayon, pagkatapos ng mga serye</i>
<i>ng pagsusulong sa teknolohiya't kultura,</i>

539
00:27:49,560 --> 00:27:52,000
<i>nakatira na tayo sa siyudad na parang tao.</i>

540
00:27:52,080 --> 00:27:53,880
<i>Sa pagtingin sa sinaunang Romano,</i>

541
00:27:53,960 --> 00:27:57,240
<i>napatawad na ang ating mga ninuno</i>
<i>sa yabang na naramdaman nila</i>

542
00:27:57,320 --> 00:27:58,720
<i>na parang si James Corden.</i>

543
00:27:59,360 --> 00:28:01,120
Pero 'di alam ng imperyo ng Romano

544
00:28:01,200 --> 00:28:04,680
na makakaharap nila ang pinakamalaki
nilang hamon, isang lalaki ng kapayapaan,

545
00:28:04,760 --> 00:28:06,520
si Hesukristo.

546
00:28:06,600 --> 00:28:08,320
Pangalan ng kalye, "Anak ng Diyos."

547
00:28:09,120 --> 00:28:12,640
<i>Sa susunod, titingnan natin</i>
<i>ang relihiyon at ang pagkalat nito,</i>

548
00:28:12,720 --> 00:28:16,440
<i>na parang mga meme, pero may</i>
<i>pamumuhay at mga damit na kasama.</i>

549
00:28:16,520 --> 00:28:19,360
Tatalakayin din ang dalawa
sa pinakamahalagang libro sa kasaysayan,

550
00:28:19,440 --> 00:28:21,440
ang Bibliya at ang Koran,

551
00:28:21,520 --> 00:28:24,640
at ang pinakasagot sa tanong
na alin ang mas magaling?

552
00:28:46,920 --> 00:28:49,920
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni:
Jem De Ocampo