1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
SERIAL NETFLIX

2
00:00:14,040 --> 00:00:17,760
Uważam, że podczas epoki lodowej

3
00:00:17,840 --> 00:00:22,120
istniała jakaś zaawansowana cywilizacja.

4
00:00:22,960 --> 00:00:25,640
Nie mówię, że ci ludzie latali na księżyc.

5
00:00:29,840 --> 00:00:33,920
Ale że byli dużo bardziej rozwinięci,

6
00:00:34,000 --> 00:00:35,800
jeśli chodzi o wiedzę naukową…

7
00:00:38,080 --> 00:00:40,920
wiedzę o ziemi, wiedzę o wszechświecie,

8
00:00:41,000 --> 00:00:42,560
niż nas uczono.

9
00:00:44,800 --> 00:00:48,040
Byli niezwykle uzdolnionymi inżynierami,

10
00:00:49,320 --> 00:00:52,720
jak budowniczowie tego,
co znajduje się w tureckiej Kapadocji.

11
00:00:54,400 --> 00:00:58,440
Głęboko pod ziemią
znajduje się starożytny bunkier…

12
00:01:02,040 --> 00:01:06,440
zdolny pomieścić
nie kilka osób, a tysiące.

13
00:01:08,200 --> 00:01:11,840
Historycy od dawna
zastanawiali się nad jego przeznaczeniem,

14
00:01:11,920 --> 00:01:14,480
ale ja uważam,
że jego istnienie może tłumaczyć,

15
00:01:14,560 --> 00:01:19,800
jak zaginiona cywilizacja,
której szukam, przestała istnieć.

16
00:01:21,120 --> 00:01:24,160
Oto historia Derinkuyu.

17
00:01:34,160 --> 00:01:39,360
OKRUTNA ZIMA

18
00:01:42,680 --> 00:01:46,960
Przyjechałem do tureckiej Kapadocji.

19
00:01:49,560 --> 00:01:55,880
Około 386 kilometrów na północny zachód
od tajemniczego Göbekli Tepe…

20
00:01:55,960 --> 00:01:57,240
GÖBEKLI TEPE
TURCJA

21
00:01:57,320 --> 00:01:59,480
…które zostało celowo zakopane

22
00:02:01,040 --> 00:02:05,720
ku pamięci ogromnych kataklizmów
epoki lodowej.

23
00:02:09,440 --> 00:02:13,600
Miliony lat temu okoliczny krajobraz

24
00:02:13,680 --> 00:02:20,320
odmieniły erupcje wulkanów,
które pozostawiły po sobie popiół,

25
00:02:20,400 --> 00:02:25,160
po stuleciach zmieniony w miękki tuf.

26
00:02:26,920 --> 00:02:29,720
Żywioły łatwo kształtowały tę skałę,

27
00:02:29,800 --> 00:02:32,760
tworząc „bajeczne kominy”,
jak nazywają je miejscowi.

28
00:02:33,880 --> 00:02:37,200
Ale skała ta była również budulcem

29
00:02:37,280 --> 00:02:41,040
jednego z największych projektów,

30
00:02:41,120 --> 00:02:46,160
które ludzkość miała okazję
stworzyć pod ziemią.

31
00:02:47,240 --> 00:02:49,360
Kilka kilometrów stąd

32
00:02:49,440 --> 00:02:54,440
odkryto tajemnicze ukryte miasto
stworzone tysiące lat temu.

33
00:02:54,520 --> 00:02:57,840
To dzieło
wciąż niezidentyfikowanej cywilizacji,

34
00:02:57,920 --> 00:03:00,520
motywowanej niewątpliwie przez strach.

35
00:03:00,600 --> 00:03:03,760
Pytanie brzmi, strach przed czym?

36
00:03:14,520 --> 00:03:18,160
Najbliższe miasto, Derinkuyu,
niczym się nie wyróżnia.

37
00:03:20,800 --> 00:03:26,320
Ale w roku 1963 budowlańcy
odkryli pod podłogą remontowanego domu

38
00:03:27,920 --> 00:03:33,880
głęboki tunel
prowadzący do zapomnianego świata.

39
00:03:35,360 --> 00:03:39,360
Mijając zakurzone ulice tego miasteczka,
trudno uwierzyć,

40
00:03:39,840 --> 00:03:43,240
że w skale tuż pod moimi stopami

41
00:03:43,840 --> 00:03:47,600
wykuto ogromny i tajemniczy
podziemny kompleks.

42
00:03:50,840 --> 00:03:54,200
Jeśli macie klaustrofobię,
uznajcie to za ostrzeżenie.

43
00:03:56,960 --> 00:03:58,720
Zmierzamy pod ziemię.

44
00:04:06,040 --> 00:04:09,080
Podziemne miasto Derinkuyu.

45
00:04:12,720 --> 00:04:15,560
Tunele i komnaty

46
00:04:15,640 --> 00:04:19,040
sięgające nawet 85 metrów pod ziemię,

47
00:04:21,279 --> 00:04:24,040
18 poziomów pomieszczeń i tuneli.

48
00:04:26,839 --> 00:04:31,320
Cały kompleks wykuto w skale
przy użyciu toporów.

49
00:04:32,680 --> 00:04:34,840
Skupisko wąskich tuneli,

50
00:04:34,920 --> 00:04:37,960
jak również wielkich,
otwartych przestrzeni.

51
00:04:39,080 --> 00:04:44,200
Z wewnątrz nie da się
określić skali tego miejsca.

52
00:04:45,680 --> 00:04:48,440
Ale większość tego miasta już zmapowano.

53
00:04:50,000 --> 00:04:52,920
A jeśli pominąć skały
między przestrzeniami,

54
00:04:53,720 --> 00:04:55,840
zobaczymy plan miasta,

55
00:04:57,200 --> 00:04:59,000
który jest niebywały.

56
00:05:02,600 --> 00:05:09,120
Miasto wygląda jak ogromna hodowla mrówek,
pełna podziemnych jaskiń i tuneli,

57
00:05:09,200 --> 00:05:12,680
rozciągająca się
na cztery kilometry kwadratowe.

58
00:05:14,160 --> 00:05:20,000
By zapewnić wentylację, w Derinkuyu
zbudowano 15 000 kanałów powietrznych

59
00:05:20,080 --> 00:05:22,360
łączących górne poziomy z powierzchnią…

60
00:05:25,200 --> 00:05:27,760
jak również ponad 50 pionowych szybów,

61
00:05:27,840 --> 00:05:32,720
z których część sięga lustra wody
85 metrów pod powierzchnią ziemi,

62
00:05:36,280 --> 00:05:38,320
skąd nazwa kompleksu.

63
00:05:38,400 --> 00:05:41,120
Derinkuyu oznacza „głęboką studnię”.

64
00:05:45,040 --> 00:05:48,480
Geniusz i złożoność
tej konstrukcji widać w tym,

65
00:05:48,560 --> 00:05:53,640
że pomieściłaby nawet 20 000 ludzi.

66
00:05:54,320 --> 00:05:55,560
Ale pozostają pytania.

67
00:05:56,240 --> 00:05:59,520
Jakich ludzi, kiedy i po co?

68
00:06:02,600 --> 00:06:04,360
Trudno powiedzieć,

69
00:06:05,080 --> 00:06:09,840
ponieważ jest jak miejsce zbrodni,
po którym od wieków deptano.

70
00:06:11,360 --> 00:06:13,200
TURCJA
SYRIA

71
00:06:13,280 --> 00:06:15,640
Wiele kultur tu się przewijało.

72
00:06:15,720 --> 00:06:16,920
KAPADOCJA

73
00:06:17,000 --> 00:06:21,240
Przez wieki Kapadocja
była istotnym strategicznie miejscem

74
00:06:22,400 --> 00:06:26,920
pośrodku legendarnego Jedwabnego Szlaku
łączącego Azję z Europą,

75
00:06:27,560 --> 00:06:29,880
sięgającego czasów Aleksandra Wielkiego.

76
00:06:29,960 --> 00:06:30,800
JEDWABNY SZLAK

77
00:06:32,280 --> 00:06:34,480
Turecka naukowczyni, Sevim Tunçdemir,

78
00:06:34,560 --> 00:06:38,440
jest ekspertką od tuneli z Derinkuyu
i ich mieszkańców.

79
00:06:38,960 --> 00:06:39,880
DYREKTOR MUZEUM

80
00:06:39,960 --> 00:06:41,640
Żyło tu wiele cywilizacji.

81
00:06:41,720 --> 00:06:45,080
Możemy zacząć od początku.

82
00:06:46,160 --> 00:06:47,440
Hetyci,

83
00:06:47,520 --> 00:06:50,080
Frygijczycy, Persowie,

84
00:06:50,920 --> 00:06:52,600
królestwo Kapadocji,

85
00:06:52,680 --> 00:06:54,080
Cesarstwo Rzymskie.

86
00:06:54,160 --> 00:06:56,960
Wszyscy korzystali z tego miejsca.

87
00:06:57,520 --> 00:07:01,280
Było w użyciu nawet
w czasach Imperium Osmańskiego.

88
00:07:01,360 --> 00:07:02,200
1400 N.E.

89
00:07:04,800 --> 00:07:06,760
Kiedy odkryto tunele,

90
00:07:06,840 --> 00:07:10,440
archeolodzy znaleźli w nich
artefakty wczesnych chrześcijan,

91
00:07:12,000 --> 00:07:15,200
a na najgłębszych poziomach
tajne miejsca spotkań

92
00:07:15,280 --> 00:07:18,200
wykute na kształt kościołów.

93
00:07:19,800 --> 00:07:21,360
Pierwotną teorią,

94
00:07:21,440 --> 00:07:24,080
którą wielu historyków wciąż powtarza,

95
00:07:24,680 --> 00:07:26,680
było, że tunele pod Derinkuyu

96
00:07:26,760 --> 00:07:30,200
zostały wykute przez chrześcijan
w VII wieku naszej ery.

97
00:07:30,280 --> 00:07:32,120
650 N.E.

98
00:07:32,200 --> 00:07:34,920
Mieli się w nich chronić przed Arabami.

99
00:07:36,440 --> 00:07:38,920
Turyści z zachodu lubią tę opowieść.

100
00:07:39,880 --> 00:07:42,200
Jest jednak całkowicie nieprawdziwa.

101
00:07:45,160 --> 00:07:49,280
Późniejsze wykopaliska wykazały,
że ludzie korzystali z tego miejsca

102
00:07:49,360 --> 00:07:52,000
nawet w VIII wieku p.n.e.

103
00:07:52,080 --> 00:07:52,920
750 P.N.E.

104
00:07:53,000 --> 00:07:55,720
Setki lat
przed pojawieniem się chrześcijan.

105
00:07:57,840 --> 00:08:01,760
Zauważamy to raz po raz
na wielu stanowiskach archeologicznych.

106
00:08:01,840 --> 00:08:06,240
Uważa się, że archeolodzy
posiadają wiedzę,

107
00:08:06,320 --> 00:08:09,000
jednak okazuje się, że się mylą.

108
00:08:09,760 --> 00:08:11,040
Mylą fakty.

109
00:08:11,120 --> 00:08:14,640
Późniejsze wykopaliska
udowodniły, że się mylą.

110
00:08:15,200 --> 00:08:18,600
Nie ufajcie tabliczkom. Sprawdzajcie sami.

111
00:08:18,680 --> 00:08:21,200
Nie ufajcie tak zwanym ekspertom.

112
00:08:25,080 --> 00:08:28,400
Wiele kultur przez wieki
korzystało z tych tuneli,

113
00:08:29,480 --> 00:08:33,280
ale ja chcę wiedzieć, kto był pierwszy.

114
00:08:34,440 --> 00:08:36,360
Jak daleko w przeszłość sięgają?

115
00:08:38,400 --> 00:08:43,679
Historyk Hüsam Süleymangil
bada to miejsce od dekad,

116
00:08:43,760 --> 00:08:46,400
próbując odkryć jego tajemnicze początki.

117
00:08:47,720 --> 00:08:53,720
Kiedy patrzę na złożoność Derinkuyu,
jestem zadziwiony.

118
00:08:53,800 --> 00:08:57,680
Jak myślisz, kiedy rozpoczęła się budowa?

119
00:08:57,760 --> 00:08:59,680
Są różne teorie.

120
00:08:59,760 --> 00:09:00,600
HISTORYK

121
00:09:00,680 --> 00:09:02,760
Żadna z nich nie jest potwierdzona.

122
00:09:02,840 --> 00:09:03,680
Rozumiem.

123
00:09:03,760 --> 00:09:05,800
Nie znaleziono żadnych zapisów.

124
00:09:05,880 --> 00:09:09,920
Żadnego materiału organicznego
do datowania węglowego.

125
00:09:10,000 --> 00:09:11,480
Cokolwiek poddano datowaniu?

126
00:09:11,560 --> 00:09:13,760
Z tego, co mi wiadomo, nie.

127
00:09:13,840 --> 00:09:14,680
To bardzo dziwne.

128
00:09:14,760 --> 00:09:17,240
Data więc pozostaje tajemnicą.

129
00:09:21,400 --> 00:09:23,400
Mam swoje teorie,

130
00:09:23,480 --> 00:09:25,160
ale Hüsam sugeruje datę,

131
00:09:25,240 --> 00:09:29,000
kiedy z tych jaskiń
korzystała najstarsza znana kultura.

132
00:09:29,800 --> 00:09:32,040
Myślę, że najbardziej prawdopodobne jest,

133
00:09:32,120 --> 00:09:35,360
że było to w VIII wieku p.n.e.

134
00:09:37,200 --> 00:09:39,160
W tamtym czasie tę część świata

135
00:09:39,240 --> 00:09:42,280
zamieszkiwali Frygijczycy

136
00:09:43,400 --> 00:09:47,040
żyjący w strachu
przed innym imperium, Asyryjczykami.

137
00:09:49,000 --> 00:09:52,960
Wiemy, że z południowego wschodu
nacierała tu wielka armia Asyryjczyków.

138
00:09:55,240 --> 00:09:59,120
Frygijczycy musieli
śmiertelnie się jej bać.

139
00:10:02,160 --> 00:10:05,240
Asyryjczycy znani byli
ze skórowania więźniów,

140
00:10:05,800 --> 00:10:09,640
nabijania ich na pale
i palenia dzieci żywcem.

141
00:10:12,800 --> 00:10:14,320
Według późniejszych źródeł,

142
00:10:14,400 --> 00:10:18,000
kiedy Asyryjczycy najechali tutejszy lud,

143
00:10:18,640 --> 00:10:22,280
zaskoczyła ich
innowacyjna taktyka obrońców.

144
00:10:27,920 --> 00:10:31,240
Frygijczycy walczyli z Asyryjczykami

145
00:10:31,320 --> 00:10:32,840
w sposób partyzancki,

146
00:10:32,920 --> 00:10:35,440
atakując z niespodziewanych miejsc.

147
00:10:35,520 --> 00:10:37,000
Kiedy żołnierze ich ścigali,

148
00:10:37,080 --> 00:10:39,680
ci używali tych miejsc jako kryjówek.

149
00:10:42,600 --> 00:10:45,400
Uświęcony zwyczaj wojny partyzanckiej.

150
00:10:47,840 --> 00:10:51,320
Podobne tunele kopał Wietkong
w Wietnamie Południowym.

151
00:10:52,680 --> 00:10:54,880
To samo robili Afgańczycy,

152
00:10:55,400 --> 00:10:59,200
chowając się przed silniejszymi siłami
Sowietów, a potem Amerykanów.

153
00:11:01,920 --> 00:11:03,480
Oficjalna wersja głosi,

154
00:11:03,560 --> 00:11:07,400
że Frygijczycy wykuli te tunele
jako tajną bazę wojskową,

155
00:11:08,080 --> 00:11:11,920
co nabiera sensu, kiedy spojrzymy
na pewną ciekawą cechę tego miejsca.

156
00:11:14,080 --> 00:11:17,520
Ogromne kamienne dyski,
które można przesuwać,

157
00:11:17,600 --> 00:11:19,120
by blokować przejście.

158
00:11:22,160 --> 00:11:25,960
Kamienie te mają średnicę
nawet półtora metra

159
00:11:26,640 --> 00:11:28,200
i ważą nawet do pół tony.

160
00:11:32,480 --> 00:11:35,560
Pośrodku dysku znajduje się otwór.

161
00:11:36,520 --> 00:11:41,400
Wystarczy włożyć mniejszy kamień,
by zamknąć drzwi

162
00:11:42,360 --> 00:11:46,040
i nie pozwolić nikomu się przedostać.

163
00:11:54,560 --> 00:11:58,360
Ale czy Frygijczycy
stworzyli ten pomysłowy mechanizm,

164
00:11:59,640 --> 00:12:01,560
czy był on tu już wcześniej?

165
00:12:03,520 --> 00:12:05,880
Drzwi są wykute z tego samego popiołu,

166
00:12:05,960 --> 00:12:07,640
z którego są bajeczne kominy.

167
00:12:11,600 --> 00:12:16,720
Ta sama miękka skała
pozwoliła komuś to wykopać.

168
00:12:18,880 --> 00:12:22,720
Szczelnie zamykane drzwi
dzielą jeden poziom od drugiego,

169
00:12:22,800 --> 00:12:26,360
musiało wymagać to
dużej wiedzy na temat inżynierii.

170
00:12:26,440 --> 00:12:28,080
Jednak skała jest miękka,

171
00:12:28,160 --> 00:12:31,160
zdeterminowani najeźdźcy
z młotami i dłutami

172
00:12:31,240 --> 00:12:33,120
łatwo mogliby się przebić,

173
00:12:33,200 --> 00:12:37,400
sprawiając, że cały wysiłek
poszedłby na marne.

174
00:12:37,480 --> 00:12:41,480
Zaczynam się zastanawiać, czy w ogóle
chodziło o ludzkich najeźdźców.

175
00:12:44,240 --> 00:12:48,080
Mniej przypomina mi to
fortyfikacje obronne,

176
00:12:48,160 --> 00:12:51,600
a bardziej pomysłowy sposób
na zapewnienie ludziom prywatności

177
00:12:53,200 --> 00:12:55,200
lub zabezpieczenie przed ogniem.

178
00:12:57,560 --> 00:13:02,080
Nawet jeśli to miejsce
zbudowano jako bazę wojskową,

179
00:13:02,160 --> 00:13:04,000
dlaczego akurat tu?

180
00:13:06,000 --> 00:13:07,840
Nie było tu czego bronić.

181
00:13:09,640 --> 00:13:11,560
Nie było tu żadnych osad

182
00:13:12,240 --> 00:13:16,680
aż do roku 1830.

183
00:13:21,520 --> 00:13:26,080
Pomysł, że ludzie chronili się tu
przed najeźdźcami

184
00:13:26,160 --> 00:13:27,840
ma dla mnie niewiele sensu.

185
00:13:27,920 --> 00:13:30,560
Kiedy najeźdźcy atakują,

186
00:13:30,640 --> 00:13:33,400
chcą przejąć i okupować dany teren.

187
00:13:33,480 --> 00:13:37,280
Zablokowaliby wyjścia i czekali,
aż obrońcy umrą z głodu.

188
00:13:38,160 --> 00:13:41,160
Ten pomysł nie ma dla mnie sensu.

189
00:13:42,280 --> 00:13:45,520
Myślę, że naukowcy poszli za daleko,

190
00:13:45,600 --> 00:13:47,560
mówiąc o VIII wieku p.n.e.,

191
00:13:47,640 --> 00:13:50,800
tylko dlatego,
że znaleziono ślady ludzi z tego okresu.

192
00:13:50,880 --> 00:13:51,840
Tak.

193
00:13:51,920 --> 00:13:54,800
Nie wiemy, kiedy ten kompleks powstał.

194
00:13:54,880 --> 00:13:56,800
Mógł powstać wcześniej.

195
00:13:56,880 --> 00:13:58,680
Możliwe, to wciąż tajemnica.

196
00:13:58,760 --> 00:14:00,760
Najbardziej prawdopodobna teoria

197
00:14:00,840 --> 00:14:02,680
nie musi być jedyną słuszną.

198
00:14:07,600 --> 00:14:09,520
Datowanie tego podziemnego miasta

199
00:14:09,600 --> 00:14:13,480
to bardzo niepewne zadanie.

200
00:14:15,320 --> 00:14:19,480
Sugerowane daty pochodzą od czasów,
w których miejsce to było użytkowane.

201
00:14:19,560 --> 00:14:21,720
To, że dziś mieszkam w danym domu,

202
00:14:21,800 --> 00:14:24,120
nie znaczy, że ja go zbudowałem.

203
00:14:32,320 --> 00:14:36,520
Stąd pytanie o oficjalną wersję historii.

204
00:14:37,680 --> 00:14:39,120
Czy tunele mogą być starsze,

205
00:14:39,920 --> 00:14:43,320
o wiele starsze,
niż głosi oficjalna teoria?

206
00:14:45,320 --> 00:14:50,400
Może ludzie stworzyli je nie po to,
by schować się przed najeźdźcami,

207
00:14:51,920 --> 00:14:53,920
ale przed czymś zupełnie innym?

208
00:14:56,280 --> 00:15:00,320
Najstarsze poziomy, te blisko powierzchni,

209
00:15:00,400 --> 00:15:03,240
nie wyglądają na fortyfikacje,

210
00:15:03,320 --> 00:15:04,600
ale na miejsca do życia.

211
00:15:08,240 --> 00:15:14,320
Podziemne miasta stworzono,
by ludzie w nich żyli.

212
00:15:14,400 --> 00:15:17,800
Zwykłym, codziennym życiem.

213
00:15:19,040 --> 00:15:21,640
Mieli tu wszelkie zasoby.

214
00:15:23,160 --> 00:15:28,040
Wybudowali kuchnie, spiżarnie
i miejsca do życia.

215
00:15:30,640 --> 00:15:34,000
Sekcje, o których wiemy,
że były wykorzystywane do gotowania,

216
00:15:34,080 --> 00:15:36,720
mają nawet małe kominy.

217
00:15:37,760 --> 00:15:41,200
Przy wejściach są nawet komnaty
określone jako stajnie.

218
00:15:41,840 --> 00:15:45,520
Zwierzęta byłyby
najcenniejszą własnością tych ludzi.

219
00:15:48,600 --> 00:15:51,640
Jedno miejsce zidentyfikowano nawet
jako winiarnię,

220
00:15:52,320 --> 00:15:53,760
gdzie gnieciono winogrona.

221
00:15:55,840 --> 00:15:58,680
Fakt, tunele byłyby doskonałą winnicą.

222
00:15:59,600 --> 00:16:01,480
Temperatura jest dogodna,

223
00:16:01,560 --> 00:16:04,840
niezależnie od tej na powierzchni.

224
00:16:06,160 --> 00:16:08,560
Jedzenie dłużej pozostałoby świeże.

225
00:16:10,920 --> 00:16:16,680
Derinkuyu stworzono
dla dużej liczby ludzi.

226
00:16:17,600 --> 00:16:18,800
Podziemny bunkier.

227
00:16:22,800 --> 00:16:24,520
Pomyślcie o współczesności

228
00:16:24,600 --> 00:16:28,440
i istniejących
podziemnych pomieszczeniach.

229
00:16:29,240 --> 00:16:31,600
Cheyenne Mountain Complex w Kolorado.

230
00:16:33,120 --> 00:16:34,400
DÌXIÀ CHÉNG
CHINY

231
00:16:34,480 --> 00:16:38,240
Sieć tuneli Dìxià Chéng pod Pekinem.

232
00:16:38,800 --> 00:16:40,120
PREZYDENCKIE CENTRUM OPERACYJNE
USA

233
00:16:40,200 --> 00:16:43,520
Prezydenckie Centrum Operacyjne
pod Białym Domem.

234
00:16:45,080 --> 00:16:48,600
Żadnego z tych kompleksów
nie zbudowano, by się bronić.

235
00:16:49,920 --> 00:16:52,120
Zostały stworzone jako miejsca ucieczki,

236
00:16:52,200 --> 00:16:55,800
by ratować się przed zagrożeniem z góry.

237
00:16:58,000 --> 00:17:00,800
Myślę, że właśnie o to chodziło…

238
00:17:04,040 --> 00:17:05,280
w Derinkuyu.

239
00:17:07,760 --> 00:17:11,319
Wierzę też, że bunkier ten
powstał dużo wcześniej,

240
00:17:11,400 --> 00:17:13,920
niż twierdzą archeolodzy.

241
00:17:15,599 --> 00:17:17,400
Ślady sugerują,

242
00:17:17,480 --> 00:17:20,760
że historia Derinkuyu
może sięgać ostatniej epoki lodowej.

243
00:17:25,319 --> 00:17:29,359
Wskazują na to znaki
pozostawione przez topory

244
00:17:29,440 --> 00:17:31,040
na ścianach Derinkuyu.

245
00:17:32,760 --> 00:17:35,120
Półtora kilometra od Derinkuyu

246
00:17:35,200 --> 00:17:38,680
tureccy archeolodzy
badający starożytne koryto rzeki

247
00:17:38,760 --> 00:17:41,560
odkryli topory i kamienne narzędzia

248
00:17:42,160 --> 00:17:46,600
datowane na około 9500 rok p.n.e.,

249
00:17:47,800 --> 00:17:49,400
końcówkę ostatniej epoki lodowej.

250
00:17:50,200 --> 00:17:51,520
Takich samych narzędzi

251
00:17:51,600 --> 00:17:55,560
użyto do wykucia najstarszych komnat.

252
00:17:58,080 --> 00:17:59,120
TURCJA

253
00:17:59,200 --> 00:18:02,920
Pomyślcie o częściowo podziemnej
komnacie w Karahan Tepe,

254
00:18:03,000 --> 00:18:05,320
niecałe 480 kilometrów stąd.

255
00:18:06,040 --> 00:18:08,080
Jej kamienne kolumny przypominają

256
00:18:08,160 --> 00:18:11,320
naturalne bajeczne kominy w Kapadocji.

257
00:18:14,160 --> 00:18:15,440
Nikt nie kłóci się z tym,

258
00:18:15,520 --> 00:18:18,800
że tę komnatę wykuto
pod koniec ostatniej epoki lodowej,

259
00:18:20,760 --> 00:18:22,400
więc i Derinkuyu

260
00:18:22,480 --> 00:18:24,920
mogło powstać w tym samym czasie.

261
00:18:29,960 --> 00:18:33,080
Głębokość, złożoność i skala Derinkuyu

262
00:18:33,160 --> 00:18:37,400
to coś, co trudno zignorować,

263
00:18:38,560 --> 00:18:43,040
budowniczowie musieli włożyć
w to przedsięwzięcie mnóstwo wysiłku.

264
00:18:45,600 --> 00:18:48,800
Jeszcze bardziej niezwykły jest fakt,

265
00:18:49,520 --> 00:18:53,080
że to nie jedyne
podziemne miasto w Kapadocji.

266
00:18:58,200 --> 00:19:01,040
W roku 2013 budowlańcy natknęli się

267
00:19:01,120 --> 00:19:03,400
na tunele w Nevşehir,

268
00:19:05,360 --> 00:19:07,000
27 kilometrów stąd.

269
00:19:08,040 --> 00:19:11,880
Znaleźli tam podziemne miasto
jeszcze większe niż Derinkuyu.

270
00:19:14,800 --> 00:19:17,840
Od tamtej pory znaleziono kolejne miasta.

271
00:19:19,520 --> 00:19:20,960
TURCJA

272
00:19:21,040 --> 00:19:23,720
Szokujące jest, że w Kapadocji…

273
00:19:23,800 --> 00:19:24,640
KAPADOCJA

274
00:19:24,720 --> 00:19:28,880
…archeolodzy zidentyfikowali
36 podziemnych miast.

275
00:19:32,560 --> 00:19:35,080
A jeśli doliczymy do nich dwupoziomowe,

276
00:19:35,600 --> 00:19:37,760
będzie ich aż 200.

277
00:19:43,200 --> 00:19:47,160
Jedno z tych miast, oddalone zaledwie
osiem kilometrów od Derinkuyu,

278
00:19:47,240 --> 00:19:49,400
skrywa niezwykłą tajemnicę.

279
00:19:51,240 --> 00:19:54,000
Tunele w Kaymaklı sięgają ośmiu poziomów

280
00:19:54,080 --> 00:19:56,840
na terenie większym niż Derinkuyu.

281
00:19:58,920 --> 00:20:02,640
Na podstawie komór na zapasy

282
00:20:02,720 --> 00:20:08,200
archeolodzy uważają,
że miasto pomieściłoby 3500 ludzi.

283
00:20:12,600 --> 00:20:18,320
Ale najważniejsza rzecz
znajduje się na trzecim poziomie w dół.

284
00:20:22,920 --> 00:20:26,320
Długi podziemny tunel.

285
00:20:32,200 --> 00:20:33,840
Dziś nie da się nim przejść,

286
00:20:33,920 --> 00:20:39,000
ale niektórzy twierdzą,
że łączy Kaymaklı z Derinkuyu.

287
00:20:41,280 --> 00:20:43,840
Prosta linia o długości
około ośmiu kilometrów.

288
00:20:48,800 --> 00:20:51,280
Archeolodzy potwierdzili,

289
00:20:51,360 --> 00:20:55,400
że co najmniej sześć innych
podziemnych kompleksów w Kapadocji

290
00:20:55,480 --> 00:20:59,040
jest połączonych ze sobą
podobnymi przejściami.

291
00:21:00,760 --> 00:21:03,920
Uważam, że to wszystko zmienia.

292
00:21:05,200 --> 00:21:09,560
Podziemne labirynty
to nie odizolowane bunkry.

293
00:21:09,640 --> 00:21:12,720
To część ogromnego projektu

294
00:21:12,800 --> 00:21:16,560
liczącego tuziny podobnych miejsc
w całym regionie.

295
00:21:16,640 --> 00:21:17,560
KAPADOCJA

296
00:21:17,640 --> 00:21:21,400
Tylko bardzo zmotywowana kultura
mogła zrobić coś takiego.

297
00:21:23,760 --> 00:21:27,040
Jakie zagrożenie mogło na nich czyhać,

298
00:21:27,120 --> 00:21:30,240
skoro cały lud,

299
00:21:30,320 --> 00:21:35,200
setki albo tysiące ludzi,
wykuło podziemne miasta, by w nich żyć?

300
00:21:36,200 --> 00:21:39,240
Musi istnieć lepsze wytłumaczenie

301
00:21:39,320 --> 00:21:43,120
niż nadciągający najeźdźcy.

302
00:21:46,160 --> 00:21:50,160
Odpowiedź może kryć się
w jednym z najstarszych tutejszych mitów,

303
00:21:51,320 --> 00:21:55,640
który sięga tysięcy lat,
aż do zaratusztrian.

304
00:21:59,000 --> 00:22:02,600
To słynni wirujący derwisze z Kapadocji.

305
00:22:07,280 --> 00:22:10,360
Wyznawcy religii zwanej sufizmem.

306
00:22:14,720 --> 00:22:18,320
To jedna z pozostałości zaratusztrianizmu.

307
00:22:20,800 --> 00:22:25,200
Niektórzy twierdzą,
że starożytny perski prorok, Zaratusztra,

308
00:22:25,280 --> 00:22:28,600
założył jedną z najstarszych
wciąż praktykowanych religii.

309
00:22:32,080 --> 00:22:37,000
Jego święte teksty odnoszą się
do podziemnego miasta

310
00:22:37,080 --> 00:22:41,280
i mówią nam, kto je stworzył i dlaczego.

311
00:22:41,800 --> 00:22:46,640
Zaratusztra opowiada
o pierwszym królu i twórcy cywilizacji,

312
00:22:46,720 --> 00:22:48,080
człowieku zwanym Yima.

313
00:22:54,000 --> 00:22:57,000
Pewnego dnia, kiedy Yima był nad rzeką,

314
00:22:57,080 --> 00:23:01,720
wielki bóg Ahura Mazda
zjawił się przed nim i go ostrzegł.

315
00:23:02,800 --> 00:23:06,080
Nie przed potopem, a przed okrutną zimą.

316
00:23:07,320 --> 00:23:12,160
Kazał Yimie zbudować varę,
potężne podziemne schronienie.

317
00:23:14,040 --> 00:23:17,920
Miał tam sprowadzić
najlepszych spośród ludzi oraz zwierzęta,

318
00:23:18,000 --> 00:23:19,280
parę z każdego gatunku.

319
00:23:20,320 --> 00:23:23,600
Yima miał ukryć tam nasiona
wszystkich drzew i owoców,

320
00:23:23,680 --> 00:23:27,840
by nie skończyły mu się zapasy,
póki nie skończy się zima.

321
00:23:28,720 --> 00:23:31,680
Święty tekst mówi nam również,

322
00:23:31,760 --> 00:23:37,080
że koniec zimy zapowie wąż na niebie.

323
00:23:40,560 --> 00:23:42,720
Mityczna vara

324
00:23:42,800 --> 00:23:46,760
bardzo przypomina
tutejsze podziemne miasta.

325
00:23:47,800 --> 00:23:50,800
Jednak historycy
nie chcą widzieć podobieństwa.

326
00:23:51,920 --> 00:23:54,440
Mit o Yimie to kolejny z mitów,

327
00:23:54,520 --> 00:23:56,880
o których archeolodzy myślą,
że są bez znaczenia,

328
00:23:56,960 --> 00:24:00,560
jednak mówią
o zbliżającej się okrutnej zimie.

329
00:24:03,320 --> 00:24:05,480
Geolodzy potwierdzili,

330
00:24:05,560 --> 00:24:09,520
że Ziemię nawiedził czas wielkich powodzi
w okresie młodszego dryasu,

331
00:24:09,600 --> 00:24:12,080
przypominający to, co czytamy w mitach.

332
00:24:13,160 --> 00:24:17,240
Zauważyli też, że potem
temperatura znacznie spadła.

333
00:24:18,520 --> 00:24:20,240
Okrutna zima.

334
00:24:21,800 --> 00:24:26,000
Do tego koniec zimy

335
00:24:26,080 --> 00:24:29,000
miał zapowiedzieć ogromny wąż na niebie,

336
00:24:30,480 --> 00:24:34,520
a węże znajdowaliśmy już w mitach Azteków

337
00:24:36,000 --> 00:24:37,560
i Irokezów.

338
00:24:37,640 --> 00:24:40,600
Węże zawsze wiązano z kataklizmami.

339
00:24:46,120 --> 00:24:48,920
Przypominają mi się słupy z Göbekli Tepe

340
00:24:49,000 --> 00:24:54,240
pełne symboli węży spadających z nieba.

341
00:24:55,160 --> 00:24:58,960
A także wąż z maltańskiej Ġgantii.

342
00:24:59,920 --> 00:25:01,960
Czy Kopiec Węża w Ameryce Północnej.

343
00:25:02,880 --> 00:25:07,400
Oczywiście archeolodzy nie łączą ze sobą
starożytnych symboli i tradycji

344
00:25:07,480 --> 00:25:10,320
z różnych części świata, nie mówiąc już…

345
00:25:10,400 --> 00:25:11,280
MEKSYK

346
00:25:11,360 --> 00:25:12,920
…o jednym wydarzeniu.

347
00:25:13,800 --> 00:25:18,000
Widzieliśmy jednak, jak różne i rzekomo
niepowiązane ze sobą konstrukcje

348
00:25:18,080 --> 00:25:19,480
z różnych miejsc na świecie

349
00:25:19,560 --> 00:25:23,680
wydają się czerpać z dziedzictwa
bardzo starożytnej wiedzy.

350
00:25:24,000 --> 00:25:26,560
Nieznanego wspólnego dziedzictwa.

351
00:25:27,760 --> 00:25:30,920
Zaskakuje nas, że podczas epoki lodowej

352
00:25:31,000 --> 00:25:35,040
mogła istnieć cywilizacja,
która wpłynęła na cały świat,

353
00:25:35,120 --> 00:25:39,560
i która żyła obok ludów
zbieracko-łowieckich, o których wiemy.

354
00:25:40,360 --> 00:25:42,520
Cywilizacja, która przepadła,

355
00:25:42,600 --> 00:25:45,520
gdy pojawiły się kataklizmy
młodszego dryasu.

356
00:25:47,480 --> 00:25:52,000
Czy nawiązania do węży
mogą być częścią tego dziedzictwa?

357
00:25:52,920 --> 00:25:56,320
Ostrzeżeniem, które pozostawili.

358
00:26:04,160 --> 00:26:11,040
Myślę, że ludzkość to gatunek z amnezją.

359
00:26:12,680 --> 00:26:15,480
Tak mocno oberwaliśmy w głowę

360
00:26:15,560 --> 00:26:17,520
podczas kataklizmów epoki lodowej,

361
00:26:17,600 --> 00:26:21,680
że zapomnieliśmy
o istotnej części naszej historii.

362
00:26:23,000 --> 00:26:28,200
To duży problem,
ponieważ wiele z tych mitów,

363
00:26:28,280 --> 00:26:32,760
w tym historia Yimy,
kończy się ostrzeżeniem od bogów,

364
00:26:32,840 --> 00:26:36,760
że pewnego dnia
czeka nas podobna katastrofa.

365
00:26:39,120 --> 00:26:40,080
Czy to możliwe?

366
00:26:41,800 --> 00:26:46,720
Przez dłuższy czas nie wiedzieliśmy,
co spowodowało powodzie,

367
00:26:46,800 --> 00:26:50,160
pożary i mrozy młodszego dryasu,

368
00:26:51,080 --> 00:26:55,120
ale nowe odkrycia geologów
sugerują coś przerażającego.

369
00:26:56,440 --> 00:26:58,760
Ślady widoczne do dziś

370
00:26:58,840 --> 00:27:01,840
na naznaczonym krajobrazie
prehistorycznej Ameryki,

371
00:27:01,920 --> 00:27:03,440
dokąd wybieram się teraz.

372
00:27:04,440 --> 00:27:08,320
Jestem przekonany,
że początek symboliki węży

373
00:27:08,400 --> 00:27:11,160
ma związek z wężami na niebie,

374
00:27:11,240 --> 00:27:12,840
które nazywamy kometami.

375
00:27:41,600 --> 00:27:46,600
Napisy: Jakub Jadowski