ISANG SERIES MULA SA NETFLIX
Ang sinasabi ko ay bagay na makikilala natin
bilang advanced civilization na nabuhay noong Ice Age.
Di ko sinasabing lumipad sila sa buwan.
Pero ang sinasabi ko ay higit silang advanced
sa kaalaman sa siyensiya.
Kaalaman sa Earth, kaalaman sa kalawakan,
higit sa itinuro sa'tin.
At kayang gumawa ng kamangha-manghang mga likha,
gaya ng pupuntahan ko sa rehiyon ng Cappadocia sa Turkey.
May antigong survival bunker sa ilalim ng lupa…
ginawa di lamang para tirahan ng ilang tao kundi sapat para sa libu-libo.
Matagal nang pinagtatalunan ng mga tanyag na historyador iyon,
pero naniniwala akong maipapaliwanag
kung paanong ang hinahanap kong makalumang sibilisasyon ay nawala.
Ito ang kuwento ng Derinkuyu.
NAKAKAMATAY NA TAGLAMIG
Nagpunta ako sa rehiyon ng Turkey na kilala bilang Cappadocia.
Mga 240 milya hilagang-kanluran ng misteryosong Göbekli Tepe…
na sinadyang ibaon,
ginugunita ang panahon ng mga kataklismo sa pagtatapos ng Ice Age.
Milyong taon na ang nakararaan, nagbago ang lupain ng rehiyong ito
sa pamamagitan ng mga pagsabog ng bulkan, nag-iiwan ng patung-patong na mga abo,
na isiniksik ng sanlibong taon sa isang malambot na batong tinatawag na tuff.
Mabilis mahulma ang bato ng mga elemento,
gumagawa ng tinatawag na "tsimineya ng mga diwata."
Pero isang bato na kaya ring bumuo
ng isa sa pinaka-kahanga-hangang large-scale projects
na nasilayan ng sangkatauhan sa ilalim ng malambot na batong ito.
Ilang milya lang mula rito,
nalantad ang isang misteryosong tagong siyudad na nilikha noon.
Isa iyong likha ng 'di pa kilalang sibilisasyon
na malinaw na namumuhay sa takot.
Ang malaking tanong ay, takot sa ano?
Ang pinakamalapit na bayan, ang Derinkuyu, ay di kapuna-puna.
Pero noong 1963, may developers na nakabutas ng sahig ng inaayos na bahay,
para lang matuklasan ang malalim na tunnel na patungo sa isang nakalimutang mundo.
Mahirap paniwalaan, habang naglalakad ka sa kalsada ng bayang ito,
na itinayo sa buhay na bedrock na tinatayuan ko ngayon
ay isang sinauna, tago at misteryosong lugar sa ilalim ng lupa.
Kung claustrophobic ka, binabalaan na kita.
Patungo tayo sa ilalim.
Ito ang siyudad sa ilalim ng Derinkuyu.
Magkakasunod na lagusan at silid
na ang lalim ay umaabot hanggang 85 metro sa ilalim…
gumagawa ng 18 palapag ng mga silid at lagusan.
Ang buong complex ay hinukay mula sa bato gamit ang mga palakol.
Isang nakalilitong lungga
na paminsan-minsan ay may malaki, bukas na espasyo.
Mula sa loob, imposibleng malaman ang laki ng buong lugar.
Pero karamihan dito ay nailagay na sa mapa,
at kung aalisin natin ang bato sa pagitan,
makikita natin ang nagsangang bahagi
at kamangha-mangha iyon.
Isa iyong ant farm na ginawang kasing-laki ng tao, may kuweba at lagusan
umaabot hanggang four square kilometers.
Para mapanatili ang bentilasyon, mayroong 15,000 air ducts ang Derinkuyu,
kinokonekta ang itaas na bahagi…
at higit 50 na patayong mga poste,
ang iba'y umaabot hanggang sa water table 85 metro ang lalim mula sa ibabaw…
na pinagmulan ng pangalan nito.
Ang Derinkuyu ay, "malalim na balon."
Napakaganda sa malikhain at kumplekadong arkitektura nito,
tinatayang 20,000 katao ang kayang kanlungin ng Derinkuyu.
Pero may mga tanong.
Anong mga tao, kailan at bakit?
Mahirap makasiguro,
dahil ang Derinkuyu ay tila binalewala sa mga nakalipas na henerasyon.
Maraming kultura ang dumaan dito.
Ilang siglo nang okupado ng Cappadocia ang isang mahalagang lugar…
kasama ng maalamat na Silk Road na kumukonekta sa Asya papuntang Europa,
mula panahon ni Alexander the Great.
ANG SILK ROAD
Iskolar ng Turkey, Sevim Tunçdemir,
ay eksperto sa mga lagusan ng Derinkuyu at mga nanirahan doon.
SEVIM TUNÇDEMIR DIREKTOR NG MUSEO
Ang rehiyong ito ay naging tahanan ng maraming sibilisasyon.
Kung bibilangin natin mula pa sa umpisa,
nariyan ang mga Hittite,
ang mga Phrygian, pagkatapos ay ang mga Persian,
ang kaharian ng Cappadocian.
ang Emperyong Romano.
Lahat ng mga taong dumaan doon ay ginamit iyon.
Ginagamit pa sila hanggang sa panahon ng Ottoman.
Nang matuklasan ang mga lagusan,
nakita ang mga arkeologo ng artifacts mula sa mga Kristiyano,
at sa pinakamalalim na lebel, sikretong meeting rooms
na inukit na nakataas ang kisame gaya sa simbahan.
Ang orhinal na teorya,
na pinaniniwalaan ng mga historyador ngayon,
ay ang mga lagusan sa Derinkuyu
ay inukit ng mga Kristiyano noong ika-7 siglo AD…
itinatago mula sa mga nananakop na Arabo.
Isang kuwentong patok sa Western tourists.
Isa pa, mali rin iyon.
Kalaunan, nakahukay ng ebidensiya ng ginamit ng mga tao itong siyudad
noon pang ika-8 siglo BC…
daang taon bago dumating ang mga Kristiyano.
Lagi naming nakikita ito sa archaelogical sites sa buong mundo.
May malaking notice base sa natanggap na kaalaman ng mga arkeolohiya,
at paulit-ulit na mali ang notice na iyon.
Mali iyon.
Kalaunan ay napatunayang mali sa nahukay pero di rin binago.
Wag maniwala sa noticeboards. Ikaw mismo ang maghanap.
Huwag umasa sa mga kunwaring eksperto.
Maraming kultura ang gumamit sa lagusan nang ilang siglo,
pero ang gusto kong malaman ay kung sinong nagsimula nito.
Gaano katagal na iyon?
Ilang dekada nang iniimbestigahan ni Hüsam Süleymangil ang site na ito,
sinusubukang alamin ang pinagmulan nito.
Naguguluhan ako pag tinitingnan ko ang Derinkuyu at pasikut-sikot nito.
Kailan tingin mo nagsimula ang proyektong ito?
May magkakaibang teorya roon…
HÜSAM SÜLEYMANGIL HISTORYADOR
at wala ni isa ang napatunayan.
Tama.
Walang mahanap na impormasyon.
Wala silang mahanap na organic material para gamitin sa carbon date.
Meron bang carbon dates?
Ang alam ko, walang carbon dating.
Nakakamangha.
Kaya malaking misteryo pa rin ang date.
May sarili akong mga teorya,
pero may sinabi si Hüsam
base sa pinakamatandang kultura na ginamit sa mga kuwebang ito.
Ang malapit na teorya, ayon sa isip ko,
ay mga ika-8 siglo BC.
Noon, ang bahagong ito ng mundo
ay puno ng mga taong tinatawag na mga Phrygian,
na binabantaan ng isa pang emperyo, ang mga Assyrian.
Alam nating may malaking hukbo ng Assyrian mula hilagang-silangan.
Tiyak na takot na takot ang mga Phrygian sa pasugod na hukbo.
Kilala ang mga Assyrian sa pagbalat sa mga bilanggo,
tinutuhog sila at sinusunog nang buhay ang mga bata.
Ayon sa huling talaan,
nang magmartsa ang mga Assyrian laban sa mga tao rito,
nagulat sila sa kakaibang taktika ng mga dumedepensa.
Nilalabanan ng mga Phrygian ang hukbo ng mga Assyrian
tulad ng mga gerilya,
sinusugod ang hukbo sa di inaasahang lugar.
Kapag sinugod sila,
ginagamit nila ang mga ito bilang taguan.
Isa iyong time-honored strategy sa digmaan.
Ang mga katulad na lagusan ay hinukay ng Viet Cong.
At gano'n din ang ginawa ng Afghans
para magtago sa mas malakas na Soviet at umaatakeng Amerikano.
Itong opisyal na posisyon,
na hinukay ng Phrygian ang lagusan bilang lihim na base militar,
ay sinusuportahan ng mas matalinong features ng lugar na ito…
malalaking bilog na bato na maaaring pagulungin,
sinasarhan ang daanan.
Ang mga pintong ito ay umaabot hanggang limang talampakan
at kalahating tonelada.
Sa loob nito ay may butas.
Maglagay ng mas maliit na pansarang bato bilang hawakan at maisasara mo ang pinto,
gumagawa ng makinis, di natitinag na harang sa mga nasa labas.
Pero ginawa nga kaya ng mga Phrygian ang mga pintong ito,
o naroon na iyon una pa lang?
Inukit sila sa parehong siniksik na abo
gaya sa fairy chimneys.
Parehong malambot na bato na dahilan kaya nahukay ang lugar na ito.
Tunay nga silang naisasarang pinto, pinaghihiwalay ang mga lebel,
na kailangan ng sopistikadong paggawa para sumakto iyon.
Pero malambot ang bato
at ang mga umaatakeng armado ng sledgehammer at pait
ay maaaring makapasok agad,
kaya wala ring silbi ang pagsisikap nilang gawin ang megaliths na ito.
Iniisip ko na kung talaga bang ginawa sila para harangan ang mga tao.
Para sa 'kin, hindi sila pangdepensa
at mas lamang na paraan para magkaroon sila ng privacy,
o pigilan ang pagkalat ng apoy.
Kahit pa orihinal na ginawa sila para sa mga militar,
bakit dito huhukayin?
Walang dapat depensahan.
Walang mga tirahan
sa ibabaw ng Derinkuyu hanggang 1830.
Ang paniniwalang dito nagtatago ang mga tao mula sa mga umaatake
ay hindi ko maintindihan.
Kapag pumasok sa teritoryo ang kalaban,
naroon sila para kunin, ariin at tirahan iyon.
Haharangan lang nila ang pasukan at hintayin kang mamatay.
Kaya walang silbi ang ideyang iyon.
Tingin ko, sumobra ang mga iskolar
sa pagsasabing sa 8-siglo BC ito
dahil iyon ang pinakaunang date na ginamit iyon.
Tama.
Pero di natin alam kung noon nga sila ginawa.
Siguro, gawa na iyon.
Posible, pero misteryo pa rin.
-Iyon ang kapani-paniwala, -Oo.
di ang nag-iisang teorya.
Ang petsa ng siyudad na ito
ay di tiyak gaya ng pagbibigay ng petsa sa arkeolohiya.
Lahat ng prinisintang petsa ay mula sa paggamit ng estruktura.
Di dahil ngayon ay may bahay ako
ay ginawa agad iyon bago ako lumipat.
Dahil doon ay nagduda ako sa opisyal na petsa ng mga lagusang ito.
Mas matanda kaya sila,
mas matanda, kaysa sa sinasabi sa tinanggap na teorya?
At ang dahilan ba ng paggawa rito ay hindi pagtago sa nananakop na hukbo
kundi pagtatago sa ibang bagay?
Karamihan sa makalumang palapag, ang mga pinakamalapit sa ibabaw,
tila hindi dinesenyo ang mga silid sa pagdepensa
kundi pang-araw-araw.
Ang mga siyudad sa ilalim ay ginawa upang matirhan ng mga tao.
Sa madaling salita, para sa pang-araw-araw na pamumuhay.
At para dito, narito lahat ng mapagkukunan.
Mula sa kusina, pantry hanggang sa silid-tulugan.
May mga bahaging alam nating magagamit para sa pagluluto
at gumawa sila ng maliliit na tsimenea.
Sa pasukan, may mga silid na pinangalanang kuwadra.
Ang mga hayop ang pinakamahalagang pag-aari ng mga taong iyon.
Isang bahagi ang tinukoy bilang antigong winery
sa pagdurog ng ubas.
Nababagay ngang taguan ng wine ang mga lagusan.
Komportable ang temperatura,
kahit gaano pa kainit o kalamig sa ibabaw.
Matagal magiging sariwa ang pagkain dito.
Malinaw na ginawa ang Derinkuyu para gamitin ng nakararami.
Taguan sa ilalim.
Isipin lahat ng halimbawang
gumawa ang mga tao ng malawak na tirahan sa ilalim ng lupa.
Cheyenne Mountain Complex sa Colorado.
Ang mga lagusan ng Dixia Cheng ay hinukay sa ilalim ng Beijing.
Presidential Emergency Operations Center sa White House.
Wala sa mga ito ang itinayo para dumepensa sa mga mananakop.
Ginawa iyon para maging taguan,
para magligtas ng buhay kung may banta sa ibabaw.
Tingin ko, iyon ang nangyayari…
sa Derinkuyu.
Pero naniniwala rin akong matagal nang ginawa itong bunker
kaysa sa pinaniniwalaan ng mga arkeologo.
May ebidensiyang nagsasabing
meron nang Derinkuyu noong Ice Age.
Mula iyon sa mga halatang markang iniwan ng mga palakol
sa mga pader ng Derinkuyu.
Isang milya lang sa labas ng Derinkuyu,
ang mga arkeologong Turkish na ginagalugad ang ilog
ay nakakita ng ilang palakol at batong gamit
na mula sa 9,500 BC,
ang katapusan ng Ice Age.
Ang parehong mga gamit
na humulma sa pinakamababaw at pinakamatandang silid ng Derinkuyu.
Isipin mo ang semi-subterranean chamber sa Karahan Tepe.
wala pang 300 milya mula rito,
na may mga posteng nahahawig
sa natural na fairy chimney ng Cappadocia.
Dahil walang umaapela
ang mga ito'y inukit sa pagtatapos ng Ice Age,
posibleng ang Derinkuyu
ay ginawa sa panahong iyon din.
Habang nilalantad ng Derinkuyu ang lalim at kabuuan,
mahirap di pansinin ang lawak ng lugar
at ang napakalaking effort na ibinuhos sa paghuhukay nito.
Ang mas nakakamangha pa sa pagbuo nito
ay di lang ito ang tanging siyudad sa ilalim ng Cappadocia.
Noong 2013, natuklasan ng mga construction worker
ang maraming lagusan sa Nevsehir,
17 milya ang layo.
Ang nahanap nila ay siyudad sa ilalim na mas malaki sa Derinkuyu.
Mula noon, marami pang gaya noon ang natuklasan.
Ang nakakamangha pa rito sa Cappadocia…
natuklasan ng mga arkeologo ang 36 na ganoon pang mga siyudad.
Kung bibilangin ang dalawang palapag lang,
lalaki pa ang bilang sa 200.
Isa sa mga siyudad na mga ito ay limang milya ang layo sa Derinkuyu,
at may nakamamanghang sikreto.
Ang mga lagusan sa Kaymakli ay may 8 palapag
at mas malawak pa sa Derinkuyu.
Base sa bilang ng mga silid na inukit sa mga pader,
iniisip ng mga arkeologo na ang bunker ay kayang magkanlong ng 3,500 katao.
Pero ang pinakanakamamanghang bahagi ng Kaymakli ay makikita sa ikatlong palapag.
Ang lagusan sa ilalim ay napakalayo ng nararating.
Hindi iyon madaanan ngayon,
pero ang lagusang ito ay sinasabing nagdurugtong sa Kaymakli at Derinkuyu.
Isang diretsong daanang umaabot ng 5 milya.
Ang totoo, kinumpirma ng mga arkeologo
na anim sa mga tirahan sa ilalim ng Cappadocia
ay konektado sa isa't isa ng mga kaparehong daanan.
Ang tingin ko, binabago nito ang lahat.
Ang mga labyrinth na ito sa ilalim ay di lang magkakahiwalay na tirahan.
Bahagi sila ng malaki at pangmalawakang proyektong
sangkot ang ilang dosenang pang kaparehong lugar na nakakalat.
Tanging grupo lang na may layunin ang gagawa ng ganoong trabaho.
Anong klaseng banta ang napakalubha
na mapipilitan ang napakaraming tao,
maaaring daang libo, na umukit ng panibagong buhay sa ilalim ng lupa?
Malamang may paliwanag kung bakit ginawa ang mga ito
na mas kapani-paniwala kaysa sa pagtatago mula sa mga mananakop.
Maaaring nakatago ang sagot sa pinakamatandang alamat ng rehiyon,
na naganap, ilang libong taon na ang nakararaan sa mga Zoroastrian.
Ito ay ilan sa mga tanyag na mga dervish sa Cappadocia.
Masugid na tagasunod ng relihiyong Sufism.
Isa sa ilang natitira sa sinaunang kultura ng Zoroastrianism.
Ang sinaunang propeta ng Persia, si Zoroaster, ay natuklasan ang sinasabing
pinakamatandang relihiyong patuloy pa rin.
Ang sagradong mga salita nito ay tumutukoy sa siyudad sa ilalim gaya ng Derinkuyu,
eksaktong sinasabi kung bakit iyon ginawa at sinong gumawa.
Winika ni Zoroaster ang ukol sa unang hari at nakatuklas ng sibilisasyon,
isang lalaki, si Yima.
Isang araw, habang nasa tabi ng ilog si Yima,
ang diyos na si Ahura Mazda ay nagpakita sa kanya dala ang isang babala.
Di tungkol sa baha, ngunit sa nakamamatay na taglamig.
At sinabi niyang magtayo ng vara, isang napakalaking kanlungan sa ilalim.
Isasama niya ang pinakamahusay na lalaki at babae, at mga hayop,
dalawa kada uri.
Dapat itago ni Yima ang buto ng bawa't puno at prutas,
gumagawa ng di nauubos na suplay hanggang matapos ang taglamig.
At sinasabi rin ng sagradong mga salita
na ang simula ng nakamamatay na taglamig ay ibabalita ng serpiyente sa langit.
Ang sinasabing maalamat na vara
ay tila mga siyudad sa ilalim na nakita natin dito sa Cappadocia.
Pero ayaw kilalanin ng mga historyador iyon.
Ang alamat ni Yima ay isa lang sa alamat
na iniisip na hindi mahalaga,
gayunman, sinasabi nito ang pagdating ng matinding taglamig.
At kinumpirma ng mga geologist
na may panahon ng malalaking pagbaha sa panahon ng Younger Dryas,
nahahawig sa mga inilarawan sa mga alamat,
pero kalaunan ay sinabi nilang bumagsak ang temperatura sa mundo.
Nakamamatay na taglamig nga.
At nariyan pa ang detalyeng nagkukonekta sa simula ng taglamig
sa pagdating ng isang malaking ahas mula sa langit
gaya ng mga ahas na nakita natin sa alamat ng mga sinaunang Aztec,
o ng Iroquois.
Palaging idinidikit ang serpiyente sa mga sakuna.
Naaalala ko rin ang mga poste sa Göbekli Tepe
na puno ng inukit na mga ahas na tila bumabagsak mula sa kalangitan.
O ng mga ahas na inukit sa malaking templo ng Malta sa Ġgantija.
O Serpent Mound sa North America.
Siyempre, di kinukonekta ng mga arkeologo ang mga simbolong ito at tradisyon
mula sa magkabilang panig ng mundo sa isa't isa…
lalo sa isang pangyayari.
Nakita na natin ang pagkakaiba at wala dapat pagkakapareho na estruktura
sa buong mundo
ay tila nakinabang sa pamana ng sinaunang kaalaman.
Pamanang di alam saan nagmula.
Ang nakakagulat na implikasyon ay noong Ice Age,
isang makabagong sibilisasyon, na kumalat sa mundo ang impluwensiya,
ang namuhay kasama ng mga mangangasong alam din nating buhay noon.
Isang sibilisasyong winasak
ng isang misteryosong sakuna ng Younger Dryas.
Maaari kayang ang mga tinukoy na ahas ay bahagi ng pamanang iyon?
Isang babalang iniwan ng mga nabuhay.
Para sa 'kin, ang pinatutunguhan noon ay, tayong mga tao ay mabilis makalimot.
Hindi na maalala ang mga sakunang naganap
sa pagtatapos ng huling Ice Age,
na nalimutan natin ang mahalagang kabanata ng sarili nating kuwento.
At maaaring malaking problema iyon dahil karamihan sa mga alamat na ito,
isang kuwento tungkol kay Yima ang nagtapos sa babala mula sa mga diyos
na isang araw, babalik ang kaparehong sakuna.
Maaari kaya?
Sa mahabang panahon, nanatiling misteryo kung ano ang pinagmulan ng mga pagbaha,
sunog at pagbagsak ng temperatura noong Younger Dryas,
pero pinakikita ng bagong heolohikal na ebidensiya ang posibilidad.
Ebidensiyang malinaw pa rin ngayon
sa may ukang lupain ng prehistoric America,
kung saan ako patungo.
Nahihimok na akong ang pinagmulan ng simbulo ng serpiyente
ay may kinalaman sa mga ahas sa langit
na tinatawag nating kometa.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Reyselle Revita