1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
ISANG SERIES MULA SA NETFLIX

2
00:00:14,040 --> 00:00:17,760
Ang sinasabi ko ay bagay
na makikilala natin

3
00:00:17,840 --> 00:00:22,120
bilang advanced civilization
na nabuhay noong Ice Age.

4
00:00:22,960 --> 00:00:25,640
Di ko sinasabing lumipad sila sa buwan.

5
00:00:29,840 --> 00:00:33,920
Pero ang sinasabi ko
ay higit silang advanced

6
00:00:34,000 --> 00:00:35,800
sa kaalaman sa siyensiya.

7
00:00:38,080 --> 00:00:40,920
Kaalaman sa Earth, kaalaman sa kalawakan,

8
00:00:41,000 --> 00:00:42,560
higit sa itinuro sa'tin.

9
00:00:44,800 --> 00:00:48,040
At kayang gumawa
ng kamangha-manghang mga likha,

10
00:00:49,320 --> 00:00:52,720
gaya ng pupuntahan ko
sa rehiyon ng Cappadocia sa Turkey.

11
00:00:54,400 --> 00:00:58,440
May antigong survival bunker
sa ilalim ng lupa…

12
00:01:02,040 --> 00:01:06,440
ginawa di lamang para tirahan ng ilang tao
kundi sapat para sa libu-libo.

13
00:01:08,200 --> 00:01:11,840
Matagal nang pinagtatalunan
ng mga tanyag na historyador iyon,

14
00:01:11,920 --> 00:01:14,480
pero naniniwala akong maipapaliwanag

15
00:01:14,560 --> 00:01:19,800
kung paanong ang hinahanap kong
makalumang sibilisasyon ay nawala.

16
00:01:21,120 --> 00:01:24,160
Ito ang kuwento ng Derinkuyu.

17
00:01:34,160 --> 00:01:39,360
NAKAKAMATAY NA TAGLAMIG

18
00:01:42,680 --> 00:01:46,960
Nagpunta ako sa rehiyon ng Turkey
na kilala bilang Cappadocia.

19
00:01:49,560 --> 00:01:55,880
Mga 240 milya hilagang-kanluran
ng misteryosong Göbekli Tepe…

20
00:01:57,320 --> 00:01:59,480
na sinadyang ibaon,

21
00:02:01,040 --> 00:02:05,720
ginugunita ang panahon ng mga kataklismo
sa pagtatapos ng Ice Age.

22
00:02:09,440 --> 00:02:13,600
Milyong taon na ang nakararaan,
nagbago ang lupain ng rehiyong ito

23
00:02:13,680 --> 00:02:20,320
sa pamamagitan ng mga pagsabog ng bulkan,
nag-iiwan ng patung-patong na mga abo,

24
00:02:20,400 --> 00:02:25,160
na isiniksik ng sanlibong taon sa isang
malambot na batong tinatawag na tuff.

25
00:02:26,920 --> 00:02:29,720
Mabilis mahulma ang bato ng mga elemento,

26
00:02:29,800 --> 00:02:32,760
gumagawa ng tinatawag
na "tsimineya ng mga diwata."

27
00:02:33,880 --> 00:02:37,200
Pero isang bato na kaya ring bumuo

28
00:02:37,280 --> 00:02:41,040
ng isa sa pinaka-kahanga-hangang
large-scale projects

29
00:02:41,120 --> 00:02:46,160
na nasilayan ng sangkatauhan
sa ilalim ng malambot na batong ito.

30
00:02:47,240 --> 00:02:49,360
Ilang milya lang mula rito,

31
00:02:49,440 --> 00:02:54,440
nalantad ang isang misteryosong
tagong siyudad na nilikha noon.

32
00:02:54,520 --> 00:02:57,840
Isa iyong likha
ng 'di pa kilalang sibilisasyon

33
00:02:57,920 --> 00:03:00,520
na malinaw na namumuhay sa takot.

34
00:03:00,600 --> 00:03:03,760
Ang malaking tanong ay, takot sa ano?

35
00:03:14,520 --> 00:03:18,160
Ang pinakamalapit na bayan, ang Derinkuyu,
ay di kapuna-puna.

36
00:03:20,800 --> 00:03:26,320
Pero noong 1963, may developers na
nakabutas ng sahig ng inaayos na bahay,

37
00:03:27,920 --> 00:03:33,880
para lang matuklasan ang malalim na tunnel
na patungo sa isang nakalimutang mundo.

38
00:03:35,360 --> 00:03:39,360
Mahirap paniwalaan, habang naglalakad ka
sa kalsada ng bayang ito,

39
00:03:39,840 --> 00:03:43,240
na itinayo sa buhay na bedrock
na tinatayuan ko ngayon

40
00:03:43,840 --> 00:03:47,600
ay isang sinauna, tago
at misteryosong lugar sa ilalim ng lupa.

41
00:03:50,840 --> 00:03:54,200
Kung claustrophobic ka,
binabalaan na kita.

42
00:03:56,960 --> 00:03:58,720
Patungo tayo sa ilalim.

43
00:04:06,040 --> 00:04:09,080
Ito ang siyudad sa ilalim ng Derinkuyu.

44
00:04:12,720 --> 00:04:15,560
Magkakasunod na lagusan at silid

45
00:04:15,640 --> 00:04:19,040
na ang lalim ay umaabot
hanggang 85 metro sa ilalim…

46
00:04:21,279 --> 00:04:24,040
gumagawa ng 18 palapag
ng mga silid at lagusan.

47
00:04:26,839 --> 00:04:31,320
Ang buong complex ay hinukay
mula sa bato gamit ang mga palakol.

48
00:04:32,680 --> 00:04:34,840
Isang nakalilitong lungga

49
00:04:34,920 --> 00:04:37,960
na paminsan-minsan ay
may malaki, bukas na espasyo.

50
00:04:39,080 --> 00:04:44,200
Mula sa loob, imposibleng malaman
ang laki ng buong lugar.

51
00:04:45,680 --> 00:04:48,440
Pero karamihan dito
ay nailagay na sa mapa,

52
00:04:50,000 --> 00:04:52,920
at kung aalisin natin ang bato sa pagitan,

53
00:04:53,720 --> 00:04:55,840
makikita natin ang nagsangang bahagi

54
00:04:57,200 --> 00:04:59,000
at kamangha-mangha iyon.

55
00:05:02,600 --> 00:05:09,120
Isa iyong ant farm na ginawang
kasing-laki ng tao, may kuweba at lagusan

56
00:05:09,200 --> 00:05:12,680
umaabot hanggang four square kilometers.

57
00:05:14,160 --> 00:05:20,000
Para mapanatili ang bentilasyon,
mayroong 15,000 air ducts ang Derinkuyu,

58
00:05:20,080 --> 00:05:22,360
kinokonekta ang itaas na bahagi…

59
00:05:25,200 --> 00:05:27,760
at higit 50 na patayong mga poste,

60
00:05:27,840 --> 00:05:32,720
ang iba'y umaabot hanggang sa water table
85 metro ang lalim mula sa ibabaw…

61
00:05:36,280 --> 00:05:38,320
na pinagmulan ng pangalan nito.

62
00:05:38,400 --> 00:05:41,120
Ang Derinkuyu ay, "malalim na balon."

63
00:05:45,040 --> 00:05:48,480
Napakaganda sa malikhain
at kumplekadong arkitektura nito,

64
00:05:48,560 --> 00:05:53,640
tinatayang 20,000 katao
ang kayang kanlungin ng Derinkuyu.

65
00:05:54,320 --> 00:05:55,560
Pero may mga tanong.

66
00:05:56,240 --> 00:05:59,520
Anong mga tao, kailan at bakit?

67
00:06:02,600 --> 00:06:04,360
Mahirap makasiguro,

68
00:06:05,080 --> 00:06:09,840
dahil ang Derinkuyu ay tila
binalewala sa mga nakalipas na henerasyon.

69
00:06:13,280 --> 00:06:15,640
Maraming kultura ang dumaan dito.

70
00:06:17,000 --> 00:06:21,240
Ilang siglo nang okupado ng Cappadocia
ang isang mahalagang lugar…

71
00:06:22,400 --> 00:06:26,920
kasama ng maalamat na Silk Road
na kumukonekta sa Asya papuntang Europa,

72
00:06:27,560 --> 00:06:29,880
mula panahon ni Alexander the Great.

73
00:06:29,960 --> 00:06:30,800
ANG SILK ROAD

74
00:06:32,280 --> 00:06:34,480
Iskolar ng Turkey, Sevim Tunçdemir,

75
00:06:34,560 --> 00:06:38,440
ay eksperto sa mga lagusan ng Derinkuyu
at mga nanirahan doon.

76
00:06:38,960 --> 00:06:39,880
SEVIM TUNÇDEMIR
DIREKTOR NG MUSEO

77
00:06:39,960 --> 00:06:41,640
Ang rehiyong ito ay naging tahanan
ng maraming sibilisasyon.

78
00:06:41,720 --> 00:06:45,080
Kung bibilangin natin mula pa sa umpisa,

79
00:06:46,160 --> 00:06:47,440
nariyan ang mga Hittite,

80
00:06:47,520 --> 00:06:50,080
ang mga Phrygian,
pagkatapos ay ang mga Persian,

81
00:06:50,920 --> 00:06:52,600
ang kaharian ng Cappadocian.

82
00:06:52,680 --> 00:06:54,080
ang Emperyong Romano.

83
00:06:54,160 --> 00:06:56,960
Lahat ng mga taong dumaan doon
ay ginamit iyon.

84
00:06:57,520 --> 00:07:02,080
Ginagamit pa sila hanggang
sa panahon ng Ottoman.

85
00:07:04,800 --> 00:07:06,760
Nang matuklasan ang mga lagusan,

86
00:07:06,840 --> 00:07:10,440
nakita ang mga arkeologo ng artifacts
mula sa mga Kristiyano,

87
00:07:12,000 --> 00:07:15,200
at sa pinakamalalim na lebel,
sikretong meeting rooms

88
00:07:15,280 --> 00:07:18,200
na inukit na nakataas ang kisame
gaya sa simbahan.

89
00:07:19,800 --> 00:07:21,360
Ang orhinal na teorya,

90
00:07:21,440 --> 00:07:24,080
na pinaniniwalaan
ng mga historyador ngayon,

91
00:07:24,680 --> 00:07:26,680
ay ang mga lagusan sa Derinkuyu

92
00:07:26,760 --> 00:07:30,200
ay inukit ng mga Kristiyano
noong ika-7 siglo AD…

93
00:07:32,200 --> 00:07:34,920
itinatago mula sa mga nananakop na Arabo.

94
00:07:36,440 --> 00:07:38,920
Isang kuwentong patok sa Western tourists.

95
00:07:39,880 --> 00:07:42,200
Isa pa, mali rin iyon.

96
00:07:45,160 --> 00:07:49,280
Kalaunan, nakahukay ng ebidensiya
ng ginamit ng mga tao itong siyudad

97
00:07:49,360 --> 00:07:52,000
noon pang ika-8 siglo BC…

98
00:07:52,800 --> 00:07:55,720
daang taon bago dumating
ang mga Kristiyano.

99
00:07:57,840 --> 00:08:01,760
Lagi naming nakikita ito
sa archaelogical sites sa buong mundo.

100
00:08:01,840 --> 00:08:06,240
May malaking notice base sa natanggap
na kaalaman ng mga arkeolohiya,

101
00:08:06,320 --> 00:08:09,000
at paulit-ulit na mali ang notice na iyon.

102
00:08:09,760 --> 00:08:11,040
Mali iyon.

103
00:08:11,120 --> 00:08:14,640
Kalaunan ay napatunayang mali
sa nahukay pero di rin binago.

104
00:08:15,200 --> 00:08:18,600
Wag maniwala sa noticeboards.
Ikaw mismo ang maghanap.

105
00:08:18,680 --> 00:08:21,200
Huwag umasa sa mga kunwaring eksperto.

106
00:08:25,080 --> 00:08:28,400
Maraming kultura ang gumamit
sa lagusan nang ilang siglo,

107
00:08:29,480 --> 00:08:33,280
pero ang gusto kong malaman
ay kung sinong nagsimula nito.

108
00:08:34,440 --> 00:08:36,360
Gaano katagal na iyon?

109
00:08:38,400 --> 00:08:43,679
Ilang dekada nang iniimbestigahan
ni Hüsam Süleymangil ang site na ito,

110
00:08:43,760 --> 00:08:46,400
sinusubukang alamin ang pinagmulan nito.

111
00:08:47,720 --> 00:08:53,720
Naguguluhan ako pag tinitingnan ko
ang Derinkuyu at pasikut-sikot nito.

112
00:08:53,800 --> 00:08:57,680
Kailan tingin mo nagsimula
ang proyektong ito?

113
00:08:57,760 --> 00:08:59,680
May magkakaibang teorya roon…

114
00:08:59,760 --> 00:09:00,600
HÜSAM SÜLEYMANGIL
HISTORYADOR

115
00:09:00,680 --> 00:09:02,760
at wala ni isa ang napatunayan.

116
00:09:02,840 --> 00:09:03,680
Tama.

117
00:09:03,760 --> 00:09:05,800
Walang mahanap na impormasyon.

118
00:09:05,880 --> 00:09:09,920
Wala silang mahanap na organic material
para gamitin sa carbon date.

119
00:09:10,000 --> 00:09:11,480
Meron bang carbon dates?

120
00:09:11,560 --> 00:09:13,760
Ang alam ko, walang carbon dating.

121
00:09:13,840 --> 00:09:14,680
Nakakamangha.

122
00:09:14,760 --> 00:09:17,240
Kaya malaking misteryo pa rin ang date.

123
00:09:21,400 --> 00:09:23,400
May sarili akong mga teorya,

124
00:09:23,480 --> 00:09:25,160
pero may sinabi si Hüsam

125
00:09:25,240 --> 00:09:29,000
base sa pinakamatandang kultura
na ginamit sa mga kuwebang ito.

126
00:09:29,800 --> 00:09:32,040
Ang malapit na teorya, ayon sa isip ko,

127
00:09:32,120 --> 00:09:35,360
ay mga ika-8 siglo BC.

128
00:09:37,200 --> 00:09:39,160
Noon, ang bahagong ito ng mundo

129
00:09:39,240 --> 00:09:42,280
ay puno ng mga taong
tinatawag na mga Phrygian,

130
00:09:43,400 --> 00:09:47,040
na binabantaan ng isa pang emperyo,
ang mga Assyrian.

131
00:09:49,000 --> 00:09:52,960
Alam nating may malaking hukbo ng Assyrian
mula hilagang-silangan.

132
00:09:55,240 --> 00:09:59,120
Tiyak na takot na takot ang mga Phrygian
sa pasugod na hukbo.

133
00:10:02,160 --> 00:10:05,240
Kilala ang mga Assyrian
sa pagbalat sa mga bilanggo,

134
00:10:05,800 --> 00:10:09,640
tinutuhog sila at sinusunog nang buhay
ang mga bata.

135
00:10:12,800 --> 00:10:14,320
Ayon sa huling talaan,

136
00:10:14,400 --> 00:10:18,000
nang magmartsa ang mga Assyrian
laban sa mga tao rito,

137
00:10:18,640 --> 00:10:22,280
nagulat sila sa kakaibang taktika
ng mga dumedepensa.

138
00:10:27,920 --> 00:10:31,240
Nilalabanan ng mga Phrygian ang hukbo
ng mga Assyrian

139
00:10:31,320 --> 00:10:32,840
tulad ng mga gerilya,

140
00:10:32,920 --> 00:10:35,440
sinusugod ang hukbo
sa di inaasahang lugar.

141
00:10:35,520 --> 00:10:37,000
Kapag sinugod sila,

142
00:10:37,080 --> 00:10:39,680
ginagamit nila ang mga ito bilang taguan.

143
00:10:42,600 --> 00:10:45,400
Isa iyong time-honored strategy
sa digmaan.

144
00:10:47,840 --> 00:10:51,320
Ang mga katulad na lagusan ay hinukay
ng Viet Cong.

145
00:10:52,680 --> 00:10:54,880
At gano'n din ang ginawa ng Afghans

146
00:10:55,400 --> 00:10:59,200
para magtago sa mas malakas na Soviet
at umaatakeng Amerikano.

147
00:11:01,920 --> 00:11:03,480
Itong opisyal na posisyon,

148
00:11:03,560 --> 00:11:07,400
na hinukay ng Phrygian ang lagusan
bilang lihim na base militar,

149
00:11:08,080 --> 00:11:11,920
ay sinusuportahan ng mas matalinong
features ng lugar na ito…

150
00:11:14,080 --> 00:11:17,520
malalaking bilog na bato
na maaaring pagulungin,

151
00:11:17,600 --> 00:11:19,120
sinasarhan ang daanan.

152
00:11:22,160 --> 00:11:25,960
Ang mga pintong ito
ay umaabot hanggang limang talampakan

153
00:11:26,640 --> 00:11:28,200
at kalahating tonelada.

154
00:11:32,480 --> 00:11:35,560
Sa loob nito ay may butas.

155
00:11:36,520 --> 00:11:41,400
Maglagay ng mas maliit na pansarang bato
bilang hawakan at maisasara mo ang pinto,

156
00:11:42,360 --> 00:11:46,040
gumagawa ng makinis, di natitinag
na harang sa mga nasa labas.

157
00:11:54,560 --> 00:11:58,360
Pero ginawa nga kaya ng mga Phrygian
ang mga pintong ito,

158
00:11:59,640 --> 00:12:01,560
o naroon na iyon una pa lang?

159
00:12:03,520 --> 00:12:05,880
Inukit sila sa parehong siniksik na abo

160
00:12:05,960 --> 00:12:07,640
gaya sa fairy chimneys.

161
00:12:11,600 --> 00:12:16,720
Parehong malambot na bato na dahilan
kaya nahukay ang lugar na ito.

162
00:12:18,880 --> 00:12:22,720
Tunay nga silang naisasarang pinto,
pinaghihiwalay ang mga lebel,

163
00:12:22,800 --> 00:12:26,360
na kailangan ng sopistikadong
paggawa para sumakto iyon.

164
00:12:26,440 --> 00:12:28,080
Pero malambot ang bato

165
00:12:28,160 --> 00:12:31,160
at ang mga umaatakeng armado
ng sledgehammer at pait

166
00:12:31,240 --> 00:12:33,120
ay maaaring makapasok agad,

167
00:12:33,200 --> 00:12:37,400
kaya wala ring silbi ang pagsisikap nilang
gawin ang megaliths na ito.

168
00:12:37,480 --> 00:12:41,480
Iniisip ko na kung talaga bang ginawa sila
para harangan ang mga tao.

169
00:12:44,240 --> 00:12:48,080
Para sa 'kin, hindi sila pangdepensa

170
00:12:48,160 --> 00:12:51,600
at mas lamang na paraan
para magkaroon sila ng privacy,

171
00:12:53,200 --> 00:12:55,200
o pigilan ang pagkalat ng apoy.

172
00:12:57,560 --> 00:13:02,080
Kahit pa orihinal na ginawa sila
para sa mga militar,

173
00:13:02,160 --> 00:13:04,000
bakit dito huhukayin?

174
00:13:06,000 --> 00:13:07,840
Walang dapat depensahan.

175
00:13:09,640 --> 00:13:11,560
Walang mga tirahan

176
00:13:12,240 --> 00:13:16,680
sa ibabaw ng Derinkuyu hanggang 1830.

177
00:13:21,520 --> 00:13:26,080
Ang paniniwalang dito nagtatago
ang mga tao mula sa mga umaatake

178
00:13:26,160 --> 00:13:27,840
ay hindi ko maintindihan.

179
00:13:27,920 --> 00:13:30,560
Kapag pumasok sa teritoryo ang kalaban,

180
00:13:30,640 --> 00:13:33,400
naroon sila para kunin,
ariin at tirahan iyon.

181
00:13:33,480 --> 00:13:37,280
Haharangan lang nila ang pasukan
at hintayin kang mamatay.

182
00:13:38,160 --> 00:13:41,160
Kaya walang silbi ang ideyang iyon.

183
00:13:42,280 --> 00:13:45,520
Tingin ko, sumobra ang mga iskolar

184
00:13:45,600 --> 00:13:47,560
sa pagsasabing sa 8-siglo BC ito

185
00:13:47,640 --> 00:13:50,800
dahil iyon ang pinakaunang date
na ginamit iyon.

186
00:13:50,880 --> 00:13:51,840
Tama.

187
00:13:51,920 --> 00:13:54,800
Pero di natin alam
kung noon nga sila ginawa.

188
00:13:54,880 --> 00:13:56,800
Siguro, gawa na iyon.

189
00:13:56,880 --> 00:13:58,680
Posible, pero misteryo pa rin.

190
00:13:58,760 --> 00:14:00,760
-Iyon ang kapani-paniwala,
-Oo.

191
00:14:00,840 --> 00:14:02,680
di ang nag-iisang teorya.

192
00:14:07,600 --> 00:14:09,520
Ang petsa ng siyudad na ito

193
00:14:09,600 --> 00:14:13,480
ay di tiyak gaya ng pagbibigay ng petsa
sa arkeolohiya.

194
00:14:15,320 --> 00:14:19,480
Lahat ng prinisintang petsa
ay mula sa paggamit ng estruktura.

195
00:14:19,560 --> 00:14:21,720
Di dahil ngayon ay may bahay ako

196
00:14:21,800 --> 00:14:24,120
ay ginawa agad iyon bago ako lumipat.

197
00:14:32,320 --> 00:14:36,520
Dahil doon ay nagduda ako
sa opisyal na petsa ng mga lagusang ito.

198
00:14:37,680 --> 00:14:39,120
Mas matanda kaya sila,

199
00:14:39,920 --> 00:14:43,320
mas matanda, kaysa sa sinasabi
sa tinanggap na teorya?

200
00:14:45,320 --> 00:14:50,400
At ang dahilan ba ng paggawa rito
ay hindi pagtago sa nananakop na hukbo

201
00:14:51,920 --> 00:14:53,920
kundi pagtatago sa ibang bagay?

202
00:14:56,280 --> 00:15:00,320
Karamihan sa makalumang palapag,
ang mga pinakamalapit sa ibabaw,

203
00:15:00,400 --> 00:15:03,240
tila hindi dinesenyo ang mga silid
sa pagdepensa

204
00:15:03,320 --> 00:15:04,600
kundi pang-araw-araw.

205
00:15:08,240 --> 00:15:14,320
Ang mga siyudad sa ilalim ay ginawa
upang matirhan ng mga tao.

206
00:15:14,400 --> 00:15:17,800
Sa madaling salita,
para sa pang-araw-araw na pamumuhay.

207
00:15:19,040 --> 00:15:21,640
At para dito,
narito lahat ng mapagkukunan.

208
00:15:23,160 --> 00:15:28,040
Mula sa kusina,
pantry hanggang sa silid-tulugan.

209
00:15:30,640 --> 00:15:34,000
May mga bahaging alam nating magagamit
para sa pagluluto

210
00:15:34,080 --> 00:15:36,720
at gumawa sila ng maliliit na tsimenea.

211
00:15:37,760 --> 00:15:41,200
Sa pasukan, may mga silid
na pinangalanang kuwadra.

212
00:15:41,840 --> 00:15:45,520
Ang mga hayop ang pinakamahalagang
pag-aari ng mga taong iyon.

213
00:15:48,600 --> 00:15:51,640
Isang bahagi ang tinukoy
bilang antigong winery

214
00:15:52,320 --> 00:15:53,760
sa pagdurog ng ubas.

215
00:15:55,840 --> 00:15:58,680
Nababagay ngang taguan ng wine
ang mga lagusan.

216
00:15:59,600 --> 00:16:01,480
Komportable ang temperatura,

217
00:16:01,560 --> 00:16:04,840
kahit gaano pa kainit o kalamig sa ibabaw.

218
00:16:06,160 --> 00:16:08,560
Matagal magiging sariwa ang pagkain dito.

219
00:16:10,920 --> 00:16:16,680
Malinaw na ginawa ang Derinkuyu
para gamitin ng nakararami.

220
00:16:17,600 --> 00:16:18,800
Taguan sa ilalim.

221
00:16:22,800 --> 00:16:24,520
Isipin lahat ng halimbawang

222
00:16:24,600 --> 00:16:28,440
gumawa ang mga tao
ng malawak na tirahan sa ilalim ng lupa.

223
00:16:29,240 --> 00:16:31,600
Cheyenne Mountain Complex sa Colorado.

224
00:16:34,080 --> 00:16:38,240
Ang mga lagusan ng Dixia Cheng
ay hinukay sa ilalim ng Beijing.

225
00:16:39,680 --> 00:16:43,520
Presidential Emergency
Operations Center sa White House.

226
00:16:45,080 --> 00:16:48,600
Wala sa mga ito ang itinayo
para dumepensa sa mga mananakop.

227
00:16:49,920 --> 00:16:52,120
Ginawa iyon para maging taguan,

228
00:16:52,200 --> 00:16:55,800
para magligtas ng buhay
kung may banta sa ibabaw.

229
00:16:58,000 --> 00:17:00,800
Tingin ko, iyon ang nangyayari…

230
00:17:04,040 --> 00:17:05,280
sa Derinkuyu.

231
00:17:07,760 --> 00:17:11,319
Pero naniniwala rin akong
matagal nang ginawa itong bunker

232
00:17:11,400 --> 00:17:13,920
kaysa sa pinaniniwalaan ng mga arkeologo.

233
00:17:15,599 --> 00:17:17,400
May ebidensiyang nagsasabing

234
00:17:17,480 --> 00:17:20,760
meron nang Derinkuyu noong Ice Age.

235
00:17:25,319 --> 00:17:29,359
Mula iyon sa mga halatang markang
iniwan ng mga palakol

236
00:17:29,440 --> 00:17:31,040
sa mga pader ng Derinkuyu.

237
00:17:32,760 --> 00:17:35,120
Isang milya lang sa labas ng Derinkuyu,

238
00:17:35,200 --> 00:17:38,680
ang mga arkeologong Turkish
na ginagalugad ang ilog

239
00:17:38,760 --> 00:17:41,560
ay nakakita ng ilang palakol
at batong gamit

240
00:17:42,160 --> 00:17:46,600
na mula sa 9,500 BC,

241
00:17:47,800 --> 00:17:49,400
ang katapusan ng Ice Age.

242
00:17:50,200 --> 00:17:51,520
Ang parehong mga gamit

243
00:17:51,600 --> 00:17:55,560
na humulma sa pinakamababaw
at pinakamatandang silid ng Derinkuyu.

244
00:17:59,200 --> 00:18:02,920
Isipin mo ang semi-subterranean chamber
sa Karahan Tepe.

245
00:18:03,000 --> 00:18:05,320
wala pang 300 milya mula rito,

246
00:18:06,040 --> 00:18:08,080
na may mga posteng nahahawig

247
00:18:08,160 --> 00:18:11,320
sa natural na fairy chimney ng Cappadocia.

248
00:18:14,160 --> 00:18:15,440
Dahil walang umaapela

249
00:18:15,520 --> 00:18:18,800
ang mga ito'y inukit
sa pagtatapos ng Ice Age,

250
00:18:20,760 --> 00:18:22,400
posibleng ang Derinkuyu

251
00:18:22,480 --> 00:18:24,920
ay ginawa sa panahong iyon din.

252
00:18:29,960 --> 00:18:33,080
Habang nilalantad ng Derinkuyu
ang lalim at kabuuan,

253
00:18:33,160 --> 00:18:37,400
mahirap di pansinin ang lawak ng lugar

254
00:18:38,560 --> 00:18:43,040
at ang napakalaking effort na ibinuhos
sa paghuhukay nito.

255
00:18:45,600 --> 00:18:48,800
Ang mas nakakamangha pa sa pagbuo nito

256
00:18:49,520 --> 00:18:53,080
ay di lang ito ang tanging siyudad
sa ilalim ng Cappadocia.

257
00:18:58,200 --> 00:19:01,040
Noong 2013, natuklasan
ng mga construction worker

258
00:19:01,120 --> 00:19:03,400
ang maraming lagusan sa Nevsehir,

259
00:19:05,360 --> 00:19:07,000
17 milya ang layo.

260
00:19:08,040 --> 00:19:11,880
Ang nahanap nila ay siyudad sa ilalim
na mas malaki sa Derinkuyu.

261
00:19:14,800 --> 00:19:17,840
Mula noon,
marami pang gaya noon ang natuklasan.

262
00:19:21,040 --> 00:19:23,720
Ang nakakamangha pa rito sa Cappadocia…

263
00:19:24,720 --> 00:19:28,880
natuklasan ng mga arkeologo
ang 36 na ganoon pang mga siyudad.

264
00:19:32,560 --> 00:19:35,080
Kung bibilangin ang dalawang palapag lang,

265
00:19:35,600 --> 00:19:37,760
lalaki pa ang bilang sa 200.

266
00:19:43,200 --> 00:19:47,160
Isa sa mga siyudad na mga ito
ay limang milya ang layo sa Derinkuyu,

267
00:19:47,240 --> 00:19:49,400
at may nakamamanghang sikreto.

268
00:19:51,240 --> 00:19:54,000
Ang mga lagusan sa Kaymakli
ay may 8 palapag

269
00:19:54,080 --> 00:19:56,840
at mas malawak pa sa Derinkuyu.

270
00:19:58,920 --> 00:20:02,640
Base sa bilang ng mga silid
na inukit sa mga pader,

271
00:20:02,720 --> 00:20:08,200
iniisip ng mga arkeologo na ang bunker
ay kayang magkanlong ng 3,500 katao.

272
00:20:12,600 --> 00:20:18,320
Pero ang pinakanakamamanghang bahagi ng
Kaymakli ay makikita sa ikatlong palapag.

273
00:20:22,920 --> 00:20:26,320
Ang lagusan sa ilalim
ay napakalayo ng nararating.

274
00:20:32,200 --> 00:20:33,840
Hindi iyon madaanan ngayon,

275
00:20:33,920 --> 00:20:39,000
pero ang lagusang ito ay sinasabing
nagdurugtong sa Kaymakli at Derinkuyu.

276
00:20:41,280 --> 00:20:43,840
Isang diretsong daanang
umaabot ng 5 milya.

277
00:20:48,800 --> 00:20:51,280
Ang totoo, kinumpirma ng mga arkeologo

278
00:20:51,360 --> 00:20:55,400
na anim sa mga tirahan
sa ilalim ng Cappadocia

279
00:20:55,480 --> 00:20:59,040
ay konektado sa isa't isa
ng mga kaparehong daanan.

280
00:21:00,760 --> 00:21:03,920
Ang tingin ko, binabago nito ang lahat.

281
00:21:05,200 --> 00:21:09,560
Ang mga labyrinth na ito sa ilalim
ay di lang magkakahiwalay na tirahan.

282
00:21:09,640 --> 00:21:12,720
Bahagi sila ng malaki
at pangmalawakang proyektong

283
00:21:12,800 --> 00:21:16,560
sangkot ang ilang dosenang pang kaparehong
lugar na nakakalat.

284
00:21:17,640 --> 00:21:21,400
Tanging grupo lang na may layunin
ang gagawa ng ganoong trabaho.

285
00:21:23,760 --> 00:21:27,040
Anong klaseng banta ang napakalubha

286
00:21:27,120 --> 00:21:30,240
na mapipilitan ang napakaraming tao,

287
00:21:30,320 --> 00:21:35,200
maaaring daang libo, na umukit
ng panibagong buhay sa ilalim ng lupa?

288
00:21:36,200 --> 00:21:39,240
Malamang may paliwanag kung bakit
ginawa ang mga ito

289
00:21:39,320 --> 00:21:43,120
na mas kapani-paniwala kaysa
sa pagtatago mula sa mga mananakop.

290
00:21:46,160 --> 00:21:50,160
Maaaring nakatago ang sagot
sa pinakamatandang alamat ng rehiyon,

291
00:21:51,320 --> 00:21:55,640
na naganap, ilang libong taon na
ang nakararaan sa mga Zoroastrian.

292
00:21:59,000 --> 00:22:02,600
Ito ay ilan sa mga tanyag
na mga dervish sa Cappadocia.

293
00:22:07,280 --> 00:22:10,360
Masugid na tagasunod ng relihiyong Sufism.

294
00:22:14,720 --> 00:22:18,320
Isa sa ilang natitira sa sinaunang
kultura ng Zoroastrianism.

295
00:22:20,800 --> 00:22:25,200
Ang sinaunang propeta ng Persia,
si Zoroaster, ay natuklasan ang sinasabing

296
00:22:25,280 --> 00:22:28,600
pinakamatandang relihiyong patuloy pa rin.

297
00:22:32,080 --> 00:22:37,000
Ang sagradong mga salita nito ay tumutukoy
sa siyudad sa ilalim gaya ng Derinkuyu,

298
00:22:37,080 --> 00:22:41,280
eksaktong sinasabi kung bakit iyon ginawa
at sinong gumawa.

299
00:22:41,800 --> 00:22:46,640
Winika ni Zoroaster ang ukol sa unang hari
at nakatuklas ng sibilisasyon,

300
00:22:46,720 --> 00:22:48,080
isang lalaki, si Yima.

301
00:22:54,000 --> 00:22:57,000
Isang araw,
habang nasa tabi ng ilog si Yima,

302
00:22:57,080 --> 00:23:01,720
ang diyos na si Ahura Mazda ay nagpakita
sa kanya dala ang isang babala.

303
00:23:02,800 --> 00:23:06,080
Di tungkol sa baha,
ngunit sa nakamamatay na taglamig.

304
00:23:07,320 --> 00:23:12,160
At sinabi niyang magtayo ng vara,
isang napakalaking kanlungan sa ilalim.

305
00:23:14,040 --> 00:23:17,920
Isasama niya ang pinakamahusay
na lalaki at babae, at mga hayop,

306
00:23:18,000 --> 00:23:19,280
dalawa kada uri.

307
00:23:20,320 --> 00:23:23,600
Dapat itago ni Yima ang buto
ng bawa't puno at prutas,

308
00:23:23,680 --> 00:23:27,840
gumagawa ng di nauubos na suplay
hanggang matapos ang taglamig.

309
00:23:28,720 --> 00:23:31,680
At sinasabi rin ng sagradong mga salita

310
00:23:31,760 --> 00:23:37,080
na ang simula ng nakamamatay na taglamig
ay ibabalita ng serpiyente sa langit.

311
00:23:40,560 --> 00:23:42,720
Ang sinasabing maalamat na vara

312
00:23:42,800 --> 00:23:46,760
ay tila mga siyudad sa ilalim
na nakita natin dito sa Cappadocia.

313
00:23:47,800 --> 00:23:50,800
Pero ayaw kilalanin
ng mga historyador iyon.

314
00:23:51,920 --> 00:23:54,440
Ang alamat ni Yima ay isa lang sa alamat

315
00:23:54,520 --> 00:23:56,880
na iniisip na hindi mahalaga,

316
00:23:56,960 --> 00:24:00,560
gayunman, sinasabi nito ang pagdating
ng matinding taglamig.

317
00:24:03,320 --> 00:24:05,480
At kinumpirma ng mga geologist

318
00:24:05,560 --> 00:24:09,520
na may panahon ng malalaking pagbaha
sa panahon ng Younger Dryas,

319
00:24:09,600 --> 00:24:12,080
nahahawig sa mga inilarawan sa mga alamat,

320
00:24:13,160 --> 00:24:17,240
pero kalaunan ay sinabi nilang
bumagsak ang temperatura sa mundo.

321
00:24:18,520 --> 00:24:20,240
Nakamamatay na taglamig nga.

322
00:24:21,800 --> 00:24:26,000
At nariyan pa ang detalyeng nagkukonekta
sa simula ng taglamig

323
00:24:26,080 --> 00:24:29,000
sa pagdating ng isang malaking ahas
mula sa langit

324
00:24:30,480 --> 00:24:34,520
gaya ng mga ahas na nakita natin sa alamat
ng mga sinaunang Aztec,

325
00:24:36,000 --> 00:24:37,560
o ng Iroquois.

326
00:24:37,640 --> 00:24:40,600
Palaging idinidikit ang serpiyente
sa mga sakuna.

327
00:24:46,120 --> 00:24:48,920
Naaalala ko rin
ang mga poste sa Göbekli Tepe

328
00:24:49,000 --> 00:24:54,240
na puno ng inukit na mga ahas
na tila bumabagsak mula sa kalangitan.

329
00:24:55,160 --> 00:24:58,960
O ng mga ahas na inukit sa malaking templo
ng Malta sa Ġgantija.

330
00:24:59,920 --> 00:25:01,960
O Serpent Mound sa North America.

331
00:25:02,880 --> 00:25:07,400
Siyempre, di kinukonekta ng mga arkeologo
ang mga simbolong ito at tradisyon

332
00:25:07,480 --> 00:25:10,320
mula sa magkabilang panig ng mundo
sa isa't isa…

333
00:25:10,880 --> 00:25:12,920
lalo sa isang pangyayari.

334
00:25:13,800 --> 00:25:18,000
Nakita na natin ang pagkakaiba
at wala dapat pagkakapareho na estruktura

335
00:25:18,080 --> 00:25:19,480
sa buong mundo

336
00:25:19,560 --> 00:25:23,680
ay tila nakinabang sa pamana
ng sinaunang kaalaman.

337
00:25:24,040 --> 00:25:26,560
Pamanang di alam saan nagmula.

338
00:25:27,760 --> 00:25:30,920
Ang nakakagulat na implikasyon
ay noong Ice Age,

339
00:25:31,000 --> 00:25:35,040
isang makabagong sibilisasyon,
na kumalat sa mundo ang impluwensiya,

340
00:25:35,120 --> 00:25:39,560
ang namuhay kasama ng mga mangangasong
alam din nating buhay noon.

341
00:25:40,360 --> 00:25:42,520
Isang sibilisasyong winasak

342
00:25:42,600 --> 00:25:45,520
ng isang misteryosong sakuna
ng Younger Dryas.

343
00:25:47,480 --> 00:25:52,000
Maaari kayang ang mga tinukoy na ahas
ay bahagi ng pamanang iyon?

344
00:25:52,920 --> 00:25:56,320
Isang babalang iniwan ng mga nabuhay.

345
00:26:04,160 --> 00:26:11,040
Para sa 'kin, ang pinatutunguhan noon ay,
tayong mga tao ay mabilis makalimot.

346
00:26:12,680 --> 00:26:15,480
Hindi na maalala ang mga sakunang naganap

347
00:26:15,560 --> 00:26:17,520
sa pagtatapos ng huling Ice Age,

348
00:26:17,600 --> 00:26:21,680
na nalimutan natin ang mahalagang kabanata
ng sarili nating kuwento.

349
00:26:23,000 --> 00:26:28,200
At maaaring malaking problema iyon
dahil karamihan sa mga alamat na ito,

350
00:26:28,280 --> 00:26:32,760
isang kuwento tungkol kay Yima
ang nagtapos sa babala mula sa mga diyos

351
00:26:32,840 --> 00:26:36,760
na isang araw,
babalik ang kaparehong sakuna.

352
00:26:39,120 --> 00:26:40,080
Maaari kaya?

353
00:26:41,800 --> 00:26:46,720
Sa mahabang panahon, nanatiling misteryo
kung ano ang pinagmulan ng mga pagbaha,

354
00:26:46,800 --> 00:26:50,160
sunog at pagbagsak ng temperatura
noong Younger Dryas,

355
00:26:51,080 --> 00:26:55,120
pero pinakikita ng bagong
heolohikal na ebidensiya ang posibilidad.

356
00:26:56,440 --> 00:26:58,760
Ebidensiyang malinaw pa rin ngayon

357
00:26:58,840 --> 00:27:01,840
sa may ukang lupain
ng prehistoric America,

358
00:27:01,920 --> 00:27:03,440
kung saan ako patungo.

359
00:27:04,440 --> 00:27:08,320
Nahihimok na akong ang pinagmulan
ng simbulo ng serpiyente

360
00:27:08,400 --> 00:27:11,160
ay may kinalaman sa mga ahas sa langit

361
00:27:11,240 --> 00:27:12,840
na tinatawag nating kometa.

362
00:27:41,600 --> 00:27:46,600
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni
Reyselle Revita