1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
SERIAL NETFLIX

2
00:00:14,200 --> 00:00:16,640
Kiedy ludzie po raz pierwszy
dotarli do Ameryk?

3
00:00:18,240 --> 00:00:22,880
Jeśli chodziliście do szkoły
mniej więcej w okresie 1960-2010,

4
00:00:22,960 --> 00:00:25,320
istnieje duża szansa,
że uczyli was tej wersji.

5
00:00:26,480 --> 00:00:29,640
Podczas ostatniej epoki lodowej
ludy zbieracko-łowieckie

6
00:00:29,720 --> 00:00:33,440
przekroczyły most lądowy
łączący Azję z Ameryką Północną

7
00:00:34,120 --> 00:00:36,200
w miejscu dzisiejszej Cieśniny Beringa.

8
00:00:36,880 --> 00:00:41,040
A jakieś 13 000 lat temu,
kiedy lód stopniał,

9
00:00:41,120 --> 00:00:44,080
ruszyli na południe
do dzisiejszych Stanów.

10
00:00:45,240 --> 00:00:47,360
Archeolodzy byli przekonani,
że w Amerykach

11
00:00:47,440 --> 00:00:50,800
sprzed ponad 13 000 lat
nie było jeszcze ludzi.

12
00:00:50,880 --> 00:00:54,120
To był główny paradygmat badań
nad starożytną Ameryką.

13
00:00:56,440 --> 00:00:57,720
Archeolodzy mylili się.

14
00:00:59,200 --> 00:01:01,800
Dawna idea straciła rację bytu,

15
00:01:01,880 --> 00:01:04,560
kiedy pojawiły się znacznie starsze ślady.

16
00:01:06,040 --> 00:01:09,720
W Nowym Meksyku znaleziono
skamieniałe ślady ludzkich stóp,

17
00:01:09,800 --> 00:01:14,760
które mają nawet 22 000 lat,
kiedy epoka lodowa była u szczytu.

18
00:01:16,120 --> 00:01:18,040
Pojawiły się również ślady

19
00:01:18,120 --> 00:01:20,480
sugerujące obecność człowieka

20
00:01:20,560 --> 00:01:26,320
nawet 130 000 lat temu.

21
00:01:28,560 --> 00:01:32,120
Najwyższy czas,
by zastanowić się raz jeszcze

22
00:01:32,200 --> 00:01:34,760
nad amerykańską historią ludzkości.

23
00:01:48,560 --> 00:01:53,840
ZAGINIONA CYWILIZACJA AMERYKI

24
00:01:55,120 --> 00:01:58,520
W Ameryce Północnej
zostało niewiele śladów po starożytności.

25
00:01:58,600 --> 00:02:04,320
Ponad 90% budowli
udokumentowanych w XIX wieku

26
00:02:04,400 --> 00:02:06,400
już nie istnieje,

27
00:02:06,480 --> 00:02:09,600
a te 10%, które pozostało,

28
00:02:09,680 --> 00:02:11,680
w dużej części zostało zniszczone.

29
00:02:16,600 --> 00:02:20,840
Przykro wyobrazić sobie,
jakie cenne sekrety starożytnych

30
00:02:20,920 --> 00:02:23,280
przepadły podczas kolonizacji

31
00:02:23,360 --> 00:02:27,960
i systemowego niszczenia dawnych religii,

32
00:02:28,040 --> 00:02:30,600
tradycji i ich budowli.

33
00:02:33,560 --> 00:02:34,880
Nieliczne pozostałe miejsca

34
00:02:34,960 --> 00:02:39,320
mogą być bardzo istotne podczas badania
możliwości istnienia dawnej cywilizacji.

35
00:02:41,240 --> 00:02:45,120
Jednym z nich jest Poverty Point.

36
00:02:50,160 --> 00:02:52,480
Niezwykłą nazwę

37
00:02:52,560 --> 00:02:54,680
zawdzięcza plantacji, która istniała…

38
00:02:54,760 --> 00:02:55,600
ARKANSAS - LUIZJANA - RZEKA BAYOU MACON

39
00:02:55,680 --> 00:02:56,520
RZEKA MISSISIPI - VICKSBURG
MISSISIPI - JACKSON

40
00:02:56,600 --> 00:02:57,920
…zaledwie 24 kilometry

41
00:02:58,000 --> 00:03:01,040
na zachód od rzeki Missisipi w Luizjanie.

42
00:03:03,840 --> 00:03:07,480
Przez długi czas ludzie myśleli,
że to po prostu piękne wzgórze

43
00:03:07,560 --> 00:03:09,520
wyrastające ponad pola uprawne.

44
00:03:11,560 --> 00:03:14,360
Ale to nie jest zwykłe wzgórze.

45
00:03:15,880 --> 00:03:17,920
Archeolodzy są już zgodni,

46
00:03:18,000 --> 00:03:21,200
że to ogromny obiekt
stworzony ludzką ręką,

47
00:03:21,760 --> 00:03:24,520
znany dziś po prostu jako kopiec A.

48
00:03:29,560 --> 00:03:31,120
A kiedy wokół niego

49
00:03:31,200 --> 00:03:34,640
znaleziono gliniane artefakty
i figurki przedstawiające ludzi…

50
00:03:38,480 --> 00:03:44,600
archeolodzy zauważyli, że kopiec A
jest częścią znacznie większego kompleksu.

51
00:03:47,280 --> 00:03:50,040
Warto tu się wspiąć.

52
00:03:50,120 --> 00:03:53,320
Stojąc na ziemi,
nie macie tej perspektywy.

53
00:03:55,840 --> 00:03:59,920
Od razu zauważyłem,
jak płaska jest tu ziemia.

54
00:04:00,720 --> 00:04:03,600
Jeśli podobnie jak starożytni
usuniecie drzewa,

55
00:04:03,680 --> 00:04:08,360
wokół siebie będziecie mieć
idealnie płaski teren aż po horyzont.

56
00:04:11,480 --> 00:04:15,280
Ale to nie konstrukcja obronna. Więc co?

57
00:04:17,920 --> 00:04:21,120
Nawet z góry trudno objąć ją wzrokiem.

58
00:04:22,880 --> 00:04:26,440
Ale mamy pomysł, jak mogła wyglądać.

59
00:04:27,640 --> 00:04:30,480
Nie przypomina niczego innego.

60
00:04:34,680 --> 00:04:38,200
Kopiec A był wysoki na około 30 metrów

61
00:04:39,520 --> 00:04:41,800
i górował nad 17-hektarowym placem.

62
00:04:42,960 --> 00:04:45,200
Sześć koncentrycznych grzbietów,

63
00:04:45,280 --> 00:04:49,480
wypoziomowanych
i wysokich na jakieś metr osiemdziesiąt,

64
00:04:49,560 --> 00:04:53,760
tworzyło półkole o średnicy 1200 metrów.

65
00:04:55,080 --> 00:04:57,240
Dzieliły je ścieżki

66
00:04:57,320 --> 00:04:59,280
niczym w amfiteatrze.

67
00:05:00,840 --> 00:05:05,440
W okolicy jest też co najmniej sześć
stworzonych przez człowieka kopców

68
00:05:05,520 --> 00:05:09,080
nazwanych przez archeologów
literami od A do F.

69
00:05:14,760 --> 00:05:16,640
Poverty Point to jedna z największych

70
00:05:16,720 --> 00:05:19,160
starożytnych pozostałości w Ameryce.

71
00:05:21,080 --> 00:05:25,320
Najstarsze sekcje mają nawet 3700 lat.

72
00:05:25,400 --> 00:05:26,720
1700 P.N.E.

73
00:05:26,800 --> 00:05:30,120
Zanim ich budowniczowie
uprawiali ziemię czy hodowali bydło.

74
00:05:32,840 --> 00:05:35,240
Starożytni Amerykanie z Poverty Point

75
00:05:35,320 --> 00:05:37,840
spędzili kolejne 600 lat,

76
00:05:37,920 --> 00:05:41,080
stale rozbudowując
i usprawniając to miejsce.

77
00:05:43,840 --> 00:05:44,680
Dlaczego?

78
00:05:48,360 --> 00:05:50,360
Nie przetrwały ani tradycje, ani zapisy

79
00:05:50,440 --> 00:05:53,240
mówiące nam, czym było Poverty Point.

80
00:05:53,320 --> 00:05:55,400
Archeologom zostaje zgadywać.

81
00:05:57,480 --> 00:06:00,240
Zarządca terenu i historyk,
Mark Brink jr.,

82
00:06:00,320 --> 00:06:03,280
jest pierwszym, który przyznaje,
że archeolodzy

83
00:06:03,360 --> 00:06:06,920
nie potrafią powiedzieć wiele
na temat tego tajemniczego miejsca.

84
00:06:08,120 --> 00:06:10,400
Powiedz wszystko, co o nim wiesz.

85
00:06:10,480 --> 00:06:11,320
ZARZĄDCA TERENU

86
00:06:11,400 --> 00:06:12,720
Kopiec A jest ogromny,

87
00:06:12,800 --> 00:06:17,440
w tamtym okresie był to
największy kopiec na zachodniej półkuli,

88
00:06:17,520 --> 00:06:20,920
więc Poverty Point
musiało być centrum czegoś wielkiego.

89
00:06:21,000 --> 00:06:24,000
Musiał stać za nim silny motyw.

90
00:06:24,080 --> 00:06:26,920
Masz pomysł jaki?

91
00:06:27,000 --> 00:06:28,160
Naprawdę nie wiemy.

92
00:06:28,240 --> 00:06:32,120
Było to jakiegoś rodzaju
centrum ceremonii, ale jeszcze nie wiemy.

93
00:06:32,200 --> 00:06:34,680
- Jeszcze.
- Jasne.

94
00:06:35,280 --> 00:06:36,560
Mamy teorię,

95
00:06:36,640 --> 00:06:40,080
dlaczego miejsce to zbudowano tutaj,
a nie gdzieś indziej,

96
00:06:41,080 --> 00:06:45,920
która wiąże się z jeszcze starszym
miejscem trzy kilometry na południe.

97
00:06:46,000 --> 00:06:47,520
Na południe od Poverty Point…

98
00:06:47,600 --> 00:06:48,440
BATH, WIELKA BRYTANIA
6 KWIETNIA 2019

99
00:06:48,520 --> 00:06:50,520
…znajduje się kopiec Lower Jackson Mound.

100
00:06:50,600 --> 00:06:53,400
Trzy główne kopce Poverty Point

101
00:06:53,480 --> 00:06:56,440
znajdują się w tej samej linii,
co Lower Jackson Mound.

102
00:06:56,520 --> 00:06:57,560
ŚCIEŻKA - KOPIEC B - KOPIEC A - KOPIEC E
MOTLEY MOUND - LUIZJANA

103
00:06:57,640 --> 00:06:58,520
SZLAK STAROŻYTNYCH KOPCÓW

104
00:06:58,600 --> 00:07:01,400
Jest on dużo starszy niż Poverty Point.

105
00:07:01,480 --> 00:07:06,640
Pochodzi z około 3500 roku p.n.e.,
ma 5500 lat.

106
00:07:06,720 --> 00:07:11,000
Budowniczowie Poverty Point
nie tylko o nim wiedzieli,

107
00:07:11,080 --> 00:07:14,000
ale tworzyli to miejsce względem niego.

108
00:07:17,320 --> 00:07:19,840
Starożytni architekci
rozumieli geografię i to,

109
00:07:19,920 --> 00:07:22,280
jak kierować budynki w stronę północy.

110
00:07:23,520 --> 00:07:26,040
Ale Poverty Point kryje w swojej geometrii

111
00:07:26,120 --> 00:07:28,840
coś jeszcze, coś, czego archeolodzy

112
00:07:29,560 --> 00:07:32,040
nie chcą przyznać.

113
00:07:33,120 --> 00:07:37,480
Płaski horyzont wokół
pozwala nam obserwować

114
00:07:37,560 --> 00:07:41,600
wschody i zachody
Słońca, Księżyca i gwiazd.

115
00:07:44,240 --> 00:07:46,680
To miejsce dla astronomów.

116
00:07:51,960 --> 00:07:54,200
Wielu z nas o tym nie wie. Dlaczego?

117
00:07:54,280 --> 00:07:55,640
Miasta są pełne świateł.

118
00:07:57,080 --> 00:07:59,000
Ledwo widzimy niebo,

119
00:07:59,760 --> 00:08:02,600
ale obserwując je w dawnych czasach,

120
00:08:03,920 --> 00:08:06,000
zauważylibyśmy to zjawisko.

121
00:08:07,480 --> 00:08:10,000
Słońce zatrzymuje się na horyzoncie.

122
00:08:10,080 --> 00:08:11,640
Nazywamy to przesileniami.

123
00:08:11,720 --> 00:08:13,880
Przesilenie letnie, Słońce zatrzymuje się,

124
00:08:13,960 --> 00:08:16,200
pozostaje w tym samym miejscu
dwa, trzy dni,

125
00:08:16,280 --> 00:08:20,400
a potem wraca jak wahadło
wzdłuż horyzontu.

126
00:08:20,480 --> 00:08:22,000
Zimą podobnie.

127
00:08:25,560 --> 00:08:30,000
Archeoastronom William Romain
odkrył, że te istotne daty,

128
00:08:30,080 --> 00:08:34,800
przesilenia,
najdłuższy i najkrótszy dzień roku,

129
00:08:34,880 --> 00:08:36,880
zostały zaznaczone w Poverty Point

130
00:08:36,960 --> 00:08:39,720
przy użyciu złożonego
systemu geometrycznego.

131
00:08:43,720 --> 00:08:46,640
Stojąc na wschodniej krawędzi

132
00:08:46,720 --> 00:08:48,440
w samym sercu placu,

133
00:08:48,520 --> 00:08:52,800
podczas przesilenia letniego
zachód Słońca zobaczylibyśmy za kopcem B,

134
00:08:52,880 --> 00:08:54,080
tym najstarszym.

135
00:08:55,440 --> 00:08:57,160
Z tego samego miejsca

136
00:08:57,240 --> 00:09:01,480
zachód podczas przesilenia zimowego
widzielibyśmy za kopcem E.

137
00:09:02,760 --> 00:09:05,640
Natomiast z zachodniej krawędzi

138
00:09:05,720 --> 00:09:10,480
wschód Słońca w dzień przesilenia letniego
zobaczylibyśmy nad kopcem C.

139
00:09:11,480 --> 00:09:15,400
A podczas przesilenia zimowego
nad kopcem D.

140
00:09:17,560 --> 00:09:21,400
A gdybyśmy, będąc w centrum placu,
spojrzeli na zachód,

141
00:09:21,480 --> 00:09:23,600
w dniu równonocy wiosennej lub jesiennej,

142
00:09:24,760 --> 00:09:28,000
Słońce, zanim zniknęłoby za horyzontem,

143
00:09:28,080 --> 00:09:30,160
zachodziłoby nad kopcem A.

144
00:09:36,560 --> 00:09:38,960
Architekci Poverty Point

145
00:09:39,040 --> 00:09:41,400
potrafili śledzić,
co się dzieje na niebie.

146
00:09:42,640 --> 00:09:43,960
W rogu kompleksu

147
00:09:44,040 --> 00:09:47,200
archeolodzy znaleźli krąg z otworami,

148
00:09:49,320 --> 00:09:51,760
które dziś oznaczone są białymi słupkami.

149
00:09:53,120 --> 00:09:56,960
Nie wiemy, jak wysokie
były oryginalne słupki,

150
00:09:57,800 --> 00:10:00,320
ale ogólny projekt

151
00:10:00,400 --> 00:10:05,720
przypomina mi prehistoryczny Woodhenge
odkryty w pobliżu angielskiego Stonehenge.

152
00:10:05,800 --> 00:10:06,920
WIELKA BRYTANIA

153
00:10:07,200 --> 00:10:12,400
Poverty Point jest na tyle wyjątkowe,
że posiada wiele takich kręgów.

154
00:10:13,840 --> 00:10:16,160
Ile tego typu kręgów znaleziono?

155
00:10:16,760 --> 00:10:19,600
Jest tu co najmniej 40.

156
00:10:20,560 --> 00:10:22,160
Jaka jest skala?

157
00:10:22,240 --> 00:10:25,560
Część jest mała, może 18 metrów średnicy,

158
00:10:25,640 --> 00:10:28,640
a część większa, 60 i więcej.

159
00:10:29,280 --> 00:10:32,000
Daty powstania są bardzo różne.

160
00:10:33,880 --> 00:10:36,280
Powstawały na przestrzeni setek lat,

161
00:10:37,240 --> 00:10:40,080
tworzyły je całe pokolenia
starożytnych Amerykanów,

162
00:10:40,160 --> 00:10:43,240
którzy z czasem zmieniali
ich rozmiar i pozycję.

163
00:10:44,920 --> 00:10:47,520
Kojarzy mi się to z Maltą,
gdzie budowniczowie

164
00:10:47,600 --> 00:10:49,840
zmieniali orientację swoich świątyń,

165
00:10:50,200 --> 00:10:54,400
by, jak choćby Ġgantija,
skierowane były ku Syriuszowi.

166
00:10:55,560 --> 00:10:57,760
Przypomina mi się też Göbekli Tepe,

167
00:10:57,840 --> 00:10:59,880
gdzie starożytni budowali świątynie

168
00:10:59,960 --> 00:11:02,320
na przestrzeni tysięcy lat,

169
00:11:02,720 --> 00:11:06,080
by, jak sądzę, śledzić ruch gwiazd.

170
00:11:07,720 --> 00:11:10,200
To potężne projekty,

171
00:11:10,280 --> 00:11:12,760
które zyskiwały coraz to nowsze budowle

172
00:11:12,920 --> 00:11:16,440
i zmieniały orientację.

173
00:11:17,560 --> 00:11:20,600
Czy kręgi Poverty Point

174
00:11:20,680 --> 00:11:23,640
również mogły służyć śledzeniu nieba?

175
00:11:25,920 --> 00:11:28,880
Geometria i astronomia tego miejsca

176
00:11:28,960 --> 00:11:32,040
pokazuje nam wysoki poziom
wiedzy i nauki starożytnych.

177
00:11:33,680 --> 00:11:36,360
Mimo to archeolodzy są niechętni,

178
00:11:36,440 --> 00:11:40,120
by uznać, że kręgi
miały związek z astronomią.

179
00:11:42,600 --> 00:11:45,000
To nie ma sensu.

180
00:11:45,080 --> 00:11:47,920
Dlaczego ludzie, którzy to stworzyli,

181
00:11:48,000 --> 00:11:50,200
mieliby nie interesować się niebem?

182
00:11:50,280 --> 00:11:51,800
- Nie zaprzeczam temu.
- Nie.

183
00:11:51,880 --> 00:11:53,120
Na pewno się interesowali.

184
00:11:53,200 --> 00:11:55,360
Jak myślisz, do czego służyły im kręgi?

185
00:11:56,200 --> 00:11:57,840
Nie wiemy. Jeszcze nie wiemy,

186
00:11:57,920 --> 00:11:59,920
czy chodziło o astronomię.

187
00:12:00,000 --> 00:12:00,960
Tak.

188
00:12:02,640 --> 00:12:05,640
Starożytne ludy
były bardzo zainteresowane niebem.

189
00:12:07,040 --> 00:12:09,400
Nikt temu nie zaprzecza,

190
00:12:09,480 --> 00:12:11,640
ale archeolodzy uważają to za nieistotne.

191
00:12:12,600 --> 00:12:14,560
Myślę, że to częściowo dlatego,

192
00:12:14,640 --> 00:12:18,160
że większość archeologów
nie rozumie astronomii.

193
00:12:18,240 --> 00:12:20,040
Nigdy jej się nie uczyli

194
00:12:20,120 --> 00:12:22,560
i uważają, że ktoś z zewnątrz

195
00:12:22,640 --> 00:12:26,000
chce wtargnąć do ich dziedziny.

196
00:12:30,080 --> 00:12:33,200
Nie twierdzę, że Poverty Point stworzyła

197
00:12:33,280 --> 00:12:36,160
zaginiona cywilizacja, której szukam.

198
00:12:38,080 --> 00:12:40,280
Ale jestem zainteresowany początkami

199
00:12:40,360 --> 00:12:42,800
zaawansowanej astronomii i geometrii,

200
00:12:42,880 --> 00:12:44,200
których ślady tu widzimy.

201
00:12:45,800 --> 00:12:48,480
Ślady, że zaawansowana wiedza

202
00:12:48,560 --> 00:12:53,640
o architekturze, pomiarach i astronomii
została odziedziczona,

203
00:12:53,720 --> 00:12:57,280
ale po kim i kiedy?

204
00:12:59,880 --> 00:13:02,160
Nie twierdzę, że żyjący tu ludzie

205
00:13:02,240 --> 00:13:04,920
nie byli zdolni samodzielnie odkryć

206
00:13:05,000 --> 00:13:08,960
sposobów na obserwację nieba.

207
00:13:09,680 --> 00:13:10,520
Wręcz przeciwnie.

208
00:13:11,160 --> 00:13:12,440
Myślę, że już dawno

209
00:13:12,520 --> 00:13:15,400
powinniśmy przestać
uważać rdzennych Amerykanów

210
00:13:15,480 --> 00:13:17,160
za ludy zbieracko-łowieckie.

211
00:13:17,240 --> 00:13:21,000
Były znacznie bardziej zaawansowane.

212
00:13:23,200 --> 00:13:26,160
Ich wizja na temat
miejsca Ziemi we wszechświecie

213
00:13:26,240 --> 00:13:28,600
przedstawiona przy pomocy Poverty Point

214
00:13:28,680 --> 00:13:30,920
to ta sama wizja,

215
00:13:31,000 --> 00:13:33,520
którą widzieliśmy w innych zabytkach.

216
00:13:33,600 --> 00:13:34,440
WIELKA PIRAMIDA W CHOLULI
MEKSYK

217
00:13:35,000 --> 00:13:36,440
Wszystkie skupione są

218
00:13:36,520 --> 00:13:39,000
na świętej więzi Ziemi i nieba.

219
00:13:39,080 --> 00:13:40,160
WIELKA BRYTANIA

220
00:13:40,240 --> 00:13:43,480
EGIPT

221
00:13:45,760 --> 00:13:49,120
Poverty Point to tylko jeden
z 800 tego typu terenów,

222
00:13:49,800 --> 00:13:52,280
które przetrwały w Luizjanie.

223
00:13:52,360 --> 00:13:53,200
STANOWISKO CAHOKIA

224
00:13:53,280 --> 00:13:55,280
A w całej Ameryce Północnej

225
00:13:55,360 --> 00:13:58,360
z około miliona kopców…

226
00:13:58,440 --> 00:13:59,320
INDIAŃSKIE KOPCE ETOWAH

227
00:13:59,400 --> 00:14:01,960
…zostało około 100 000.

228
00:14:04,120 --> 00:14:08,600
Pośród nich najbardziej efektowny kopiec

229
00:14:08,680 --> 00:14:11,400
przedstawiający więź nieba i Ziemi

230
00:14:12,320 --> 00:14:17,920
znajduje się około 965 kilometrów
od Poverty Point, w Ohio.

231
00:14:18,960 --> 00:14:22,520
Miejsce to może mieć w sobie odpowiedź,
która pomoże nam zrozumieć

232
00:14:22,600 --> 00:14:25,240
zagadkę zaginionej cywilizacji.

233
00:14:28,280 --> 00:14:30,560
Na szczycie gęsto zalesionego wzgórza

234
00:14:31,640 --> 00:14:34,520
znajduje się wyjątkowy kopiec.

235
00:14:36,800 --> 00:14:40,520
Ogromne dzieło w kształcie zwierzęcia.

236
00:14:42,400 --> 00:14:45,560
W tym przypadku 400-metrowego węża.

237
00:14:48,080 --> 00:14:50,200
Oto Kopiec Węża.

238
00:14:50,280 --> 00:14:52,680
KOPIEC WĘŻA

239
00:14:52,760 --> 00:14:54,400
Zakręcony ogon,

240
00:14:54,480 --> 00:14:57,320
tułów wygięty siedmiokrotnie

241
00:14:58,600 --> 00:15:03,320
i głowa z rozwartymi szczękami
połykająca inny, owalny kształt.

242
00:15:06,040 --> 00:15:09,600
Nawet z lotu ptaka
trudno zobaczyć szczegóły.

243
00:15:10,480 --> 00:15:14,920
Biorąc pod uwagę najnowsze odkrycia
odnośnie do powstania kopca

244
00:15:15,000 --> 00:15:16,480
i pozbywając się drzew,

245
00:15:17,120 --> 00:15:20,480
możemy określić,
jak wyglądał w czasach świetności.

246
00:15:25,440 --> 00:15:28,360
Kopiec Węża rozciąga się
na ponad 400 metrów

247
00:15:28,440 --> 00:15:30,200
od szczęk na północnym zachodzie

248
00:15:30,280 --> 00:15:33,280
po ogon na południowowschodnim
rogu wzgórza.

249
00:15:36,480 --> 00:15:40,200
Początkowo przy głowie
znajdował się krąg kamieni,

250
00:15:40,280 --> 00:15:41,600
nie wiemy, do czego służył.

251
00:15:43,080 --> 00:15:46,880
Tuż za głową znajdują się
dwa dekoracyjne przedłużenia,

252
00:15:46,960 --> 00:15:48,840
również nie znamy ich funkcji.

253
00:15:55,880 --> 00:15:59,320
Kopiec Węża to niesamowita,
piękna konstrukcja,

254
00:15:59,400 --> 00:16:02,440
która zachwyca do dziś.

255
00:16:03,800 --> 00:16:06,720
Niewątpliwie to starożytne
i tajemnicze miejsce.

256
00:16:06,800 --> 00:16:09,320
Ale kto go zbudował i dlaczego?

257
00:16:12,360 --> 00:16:14,000
OBIEKT HISTORYCZNY
KOPIEC WĘŻA

258
00:16:14,080 --> 00:16:17,240
Tablica powie wam,
że kopiec powstał około roku 1000 n.e.,

259
00:16:17,320 --> 00:16:21,120
a stworzyła go kultura Fort Ancient.

260
00:16:21,200 --> 00:16:22,600
Zbudowany na skale
z widokiem na Ohio Brush Creek

261
00:16:22,680 --> 00:16:27,360
Ale ta tablica,
podobnie jak wiele innych, myli się.

262
00:16:27,440 --> 00:16:28,800
około 1000 AD przez kulturę Fort Ancient

263
00:16:28,880 --> 00:16:33,080
Nikt naprawdę nie wie,
ile lat ma Kopiec Węża.

264
00:16:35,200 --> 00:16:37,200
Datę 1000 rok n.e.

265
00:16:37,280 --> 00:16:40,280
określono na podstawie
zaledwie dwóch próbek organicznych

266
00:16:40,360 --> 00:16:43,760
zebranych z części kopca,
które mogły zostać odbudowane,

267
00:16:45,280 --> 00:16:49,280
jako że inne badania u podstawy węża
wykazały, że próbki stamtąd

268
00:16:49,360 --> 00:16:52,840
pochodzą z roku 321 p.n.e.

269
00:16:54,480 --> 00:16:56,680
Jasne jest, że Kopiec Węża

270
00:16:56,760 --> 00:16:59,640
był swego czasu odbudowywany.

271
00:16:59,720 --> 00:17:03,280
Sądzę, że odbudowy kopca
sięgają dalekiej przeszłości.

272
00:17:05,040 --> 00:17:08,200
Z potwierdzeniem mojej teorii
jest tylko jeden problem.

273
00:17:09,079 --> 00:17:13,319
Administratorzy Kopca Węża
odmówili mi wstępu.

274
00:17:15,800 --> 00:17:20,000
Wielokrotnie prosiliśmy
o zgodę na filmowanie,

275
00:17:20,079 --> 00:17:22,079
ale jej nie dostaliśmy.

276
00:17:22,160 --> 00:17:24,119
KOPIEC WĘŻA

277
00:17:24,200 --> 00:17:29,200
Moim zdaniem powody
są ideologiczne i dość osobiste.

278
00:17:29,280 --> 00:17:31,160
Zacytuję e-maila.

279
00:17:33,079 --> 00:17:34,600
„Naszą rolą jest zapewnić

280
00:17:34,680 --> 00:17:37,240
fizyczną integralność Kopca Węża,

281
00:17:37,320 --> 00:17:38,360
jak również chronić

282
00:17:38,440 --> 00:17:41,520
przed zmianami
historycznej interpretacji zabytku.

283
00:17:42,480 --> 00:17:47,200
Jako że prezenter, Graham Hancock,

284
00:17:47,280 --> 00:17:51,040
przedstawia teorie,
które nie zgadzają się z tym,

285
00:17:51,120 --> 00:17:54,880
co wiemy o Kopcu Węża,

286
00:17:54,960 --> 00:17:57,480
państwa prośba zostaje odrzucona”.

287
00:18:00,280 --> 00:18:05,440
Ja bym tę próbę ochrony
interpretacji historii

288
00:18:05,520 --> 00:18:07,920
nazwał oczywiście cenzurą.

289
00:18:08,000 --> 00:18:10,440
Czy istnieje prostszy sposób

290
00:18:10,520 --> 00:18:16,360
na cenzurę sprzecznych teorii

291
00:18:16,440 --> 00:18:20,080
niż zakaz wstępu
na stanowiska archeologiczne?

292
00:18:20,160 --> 00:18:21,760
CZY GRAHAM HANCOCK JEST WARIATEM?

293
00:18:21,840 --> 00:18:24,520
Oczywiście to nie pierwszy raz.

294
00:18:24,600 --> 00:18:29,040
Niestety u archeologów

295
00:18:29,120 --> 00:18:30,200
to częste.

296
00:18:30,280 --> 00:18:32,120
Cenzura jest u nich czymś normalnym.

297
00:18:32,200 --> 00:18:37,560
Wyśmiewanie i wyszydzanie
alternatywnych idei jest cenzurą.

298
00:18:39,760 --> 00:18:43,040
Jaką więc mam teorię,

299
00:18:43,120 --> 00:18:45,360
z którą tak walczą?

300
00:18:46,840 --> 00:18:49,800
Po prostu śmiem sugerować,

301
00:18:49,880 --> 00:18:53,240
że idea stojąca za Kopcem Węża

302
00:18:53,320 --> 00:18:57,480
jest dużo starsza niż rok 300 p.n.e.,

303
00:18:58,640 --> 00:19:03,200
może mieć ponad 10 000 lat i pochodzić
z końca ostatniej epoki lodowej.

304
00:19:05,200 --> 00:19:10,960
To z powodu jej najbardziej
niesamowitej cechy,

305
00:19:11,040 --> 00:19:14,360
o której archeolodzy nie lubią wspominać.

306
00:19:15,000 --> 00:19:17,880
Po raz kolejny chodzi o niebo.

307
00:19:19,960 --> 00:19:24,960
Przelatując nad Kopcem Węża
w okolicy przesilenia letniego,

308
00:19:25,040 --> 00:19:27,800
zauważycie, że szczęki węża

309
00:19:27,880 --> 00:19:32,120
niemal dokładnie
zbiegają się z zachodem Słońca.

310
00:19:34,880 --> 00:19:37,960
Tak wygląda zachód Słońca
w dzień przesilenia letniego.

311
00:19:38,040 --> 00:19:38,880
BATH, WIELKA BRYTANIA
6 KWIETNIA 2019

312
00:19:38,960 --> 00:19:42,680
Głowa węża poszukuje Słońca,

313
00:19:42,760 --> 00:19:45,760
im niżej jest Słońce, tym lepiej to widać.

314
00:19:45,840 --> 00:19:49,520
Piękne zestrojenie nieba i Ziemi,

315
00:19:49,600 --> 00:19:52,360
dostojność tego miejsca zachwyca.

316
00:19:54,320 --> 00:19:57,440
Dziś wszyscy wiedzą,

317
00:19:57,520 --> 00:20:01,000
że to tam wskazuje głowa węża.

318
00:20:01,600 --> 00:20:06,400
Ale przez długi czas
archeolodzy odrzucali tę ideę.

319
00:20:07,280 --> 00:20:09,960
Organizacja sprawująca nadzór
nad stanowiskiem

320
00:20:10,040 --> 00:20:13,800
pozwoliła, by wokół głowy węża
wyrosło mnóstwo drzew.

321
00:20:13,880 --> 00:20:17,000
Myślą, że dzięki temu
turyści będą mieli cień.

322
00:20:17,080 --> 00:20:20,440
Ale ograniczają one niesamowity widok

323
00:20:20,520 --> 00:20:23,800
głowy węża skierowanej ku
zachodzącemu Słońcu.

324
00:20:28,080 --> 00:20:32,040
Jeff Wilson, właściciel dużej części ziemi
w pobliżu kopca,

325
00:20:32,120 --> 00:20:36,080
jest przewodniczącym
niezależnej grupy Przyjaciół Kopca Węża,

326
00:20:37,160 --> 00:20:41,800
która zobowiązuje się chronić
i promować to i inne stanowiska.

327
00:20:43,000 --> 00:20:46,160
Kopiec Węża jest dla ciebie ważny.

328
00:20:46,240 --> 00:20:48,440
Tak, to sprawa osobista.

329
00:20:48,520 --> 00:20:51,480
To jedno z najbardziej duchowych miejsc,
w jakich byłem.

330
00:20:51,560 --> 00:20:52,400
HISTORYK KOPCA WĘŻA

331
00:20:52,480 --> 00:20:53,800
To święte miejsce.

332
00:20:53,880 --> 00:20:55,200
Wystarczy, że je zobaczysz,

333
00:20:55,280 --> 00:20:59,440
a odejdziesz odmieniony
przez to doświadczenie.

334
00:21:02,960 --> 00:21:06,160
To skarb archeoastronomii
w Ameryce Północnej.

335
00:21:06,240 --> 00:21:07,080
To fakt.

336
00:21:09,160 --> 00:21:12,960
To dlatego, że ostatnie badania
potwierdziły, że budowniczowie kopca,

337
00:21:13,040 --> 00:21:16,920
budując go, włączyli w niego
mnóstwo geometrii

338
00:21:17,000 --> 00:21:18,640
łączącej ziemię i niebo.

339
00:21:22,600 --> 00:21:25,040
Środek drugiego łuku za głową węża

340
00:21:25,120 --> 00:21:28,880
wskazuje na wschód, tam podczas
przesilenia letniego wschodzi Słońce,

341
00:21:31,000 --> 00:21:32,960
a środek kolejnego łuku

342
00:21:33,040 --> 00:21:36,440
wskazuje na wschód Słońca
podczas obu równonocy,

343
00:21:36,520 --> 00:21:39,080
kiedy dzień i noc mają tę samą długość.

344
00:21:41,440 --> 00:21:43,480
Natomiast środek ostatniego łuku

345
00:21:43,560 --> 00:21:46,800
wskazuje miejsce wschodu Słońca
podczas przesilenia zimowego,

346
00:21:46,880 --> 00:21:48,760
najkrótszego dnia w roku.

347
00:21:50,320 --> 00:21:52,880
A jeśli chodzi o zawinięty ogon,

348
00:21:53,600 --> 00:21:56,840
jeśli z jego środka pociągniemy prostą

349
00:21:56,920 --> 00:21:59,040
przez szczękę węża,

350
00:21:59,120 --> 00:22:03,400
wskaże ona astronomiczną północ.

351
00:22:07,280 --> 00:22:10,240
Konstrukcja ta,

352
00:22:10,320 --> 00:22:14,280
która ma w sobie
całą tę geometrię astronomii,

353
00:22:14,360 --> 00:22:17,840
- musi być dziełem geniuszy.
- To prawda.

354
00:22:17,920 --> 00:22:19,520
Dawnych rdzennych Amerykanów.

355
00:22:19,600 --> 00:22:23,160
Tak. O czym wielu zapomina.

356
00:22:23,240 --> 00:22:26,560
Czy archeolodzy traktują
tutejszą astronomię poważnie?

357
00:22:26,640 --> 00:22:29,000
Czy wystarczająco wielu
traktuje ją poważnie?

358
00:22:29,080 --> 00:22:31,080
Nie wydaje mi się.

359
00:22:32,440 --> 00:22:37,280
Mało kto zwraca na to uwagę.

360
00:22:41,800 --> 00:22:45,000
Jakby archeolodzy chcieli,
żebyśmy wierzyli,

361
00:22:45,080 --> 00:22:48,760
że to wszystko jest dziełem przypadku.

362
00:22:50,200 --> 00:22:55,200
Śmiało możemy uznać,
że starożytni rdzenni Amerykanie

363
00:22:55,280 --> 00:22:59,760
dobrze znali się na geometrii i astronomii

364
00:22:59,840 --> 00:23:03,200
i mogli stworzyć niesamowite konstrukcje,

365
00:23:03,280 --> 00:23:06,640
z których większość
niestety nie przetrwała.

366
00:23:08,560 --> 00:23:13,760
Precyzyjna geometria na ogromną skalę

367
00:23:13,840 --> 00:23:16,760
to wybitne osiągnięcie
jak na ludy zbieracko-łowieckie

368
00:23:16,840 --> 00:23:18,880
żyjące w III wieku p.n.e.

369
00:23:20,440 --> 00:23:24,080
Jednak poszlaki wskazują na to,
że wzgórze, na którym jest kopiec,

370
00:23:24,160 --> 00:23:27,920
było uważane za święte tysiące lat wstecz.

371
00:23:29,600 --> 00:23:33,360
Każda tutejsza kultura,

372
00:23:33,440 --> 00:23:37,880
wliczając te z epoki lodowej,
zostawiła tu swoje ślady.

373
00:23:37,960 --> 00:23:41,080
To ślad ciągłej obecności człowieka.

374
00:23:41,760 --> 00:23:45,600
Myślę, że od dawna było to święte miejsce.

375
00:23:45,680 --> 00:23:46,520
Tak.

376
00:23:46,600 --> 00:23:48,760
Wydaje mi się, że archeolodzy

377
00:23:48,840 --> 00:23:50,520
powinni wziąć to pod uwagę.

378
00:23:50,600 --> 00:23:52,640
To część historii Kopca Węża.

379
00:23:52,720 --> 00:23:53,560
Tak.

380
00:23:56,520 --> 00:24:00,360
Archeologom zdarzało się mylić,
mogą więc mylić się i teraz.

381
00:24:00,960 --> 00:24:05,720
To oczywiste, że historia Kopca Węża
jest skomplikowana.

382
00:24:07,080 --> 00:24:12,080
A jeśli data 321 p.n.e.
to nie czas powstania kopca,

383
00:24:12,760 --> 00:24:15,320
a jednej z jego wielu rekonstrukcji?

384
00:24:17,600 --> 00:24:20,560
Nie zapominajmy, że to wąż,

385
00:24:20,640 --> 00:24:24,880
a węże są znane ze zrzucania skóry.

386
00:24:26,800 --> 00:24:31,200
Niezwykłe ułożenie Kopca Węża to sugeruje.

387
00:24:32,080 --> 00:24:34,800
Nie leży idealnie.

388
00:24:36,920 --> 00:24:40,480
Dziś Słońce podczas przesilenia letniego

389
00:24:40,560 --> 00:24:44,680
zachodzi jakieś dwa stopnie
od środka szczęki.

390
00:24:45,840 --> 00:24:47,880
Nie jest to widoczne gołym okiem.

391
00:24:49,840 --> 00:24:54,080
Ale trudno uwierzyć,
że ludzie, którzy stworzyli

392
00:24:54,160 --> 00:24:58,240
tak skomplikowaną konstrukcję,
którzy śledzili kalendarz,

393
00:24:58,880 --> 00:25:02,840
mogliby popełnić taki błąd.

394
00:25:04,560 --> 00:25:06,440
Myślę, że go nie popełnili.

395
00:25:08,280 --> 00:25:12,240
Ziemia w trakcie stuleci
zmienia położenie na własnej osi.

396
00:25:13,800 --> 00:25:16,240
Astronomowie znają to zjawisko od dawna

397
00:25:16,840 --> 00:25:20,120
i nazywają je nachyleniem ekliptyki.

398
00:25:21,080 --> 00:25:22,440
Mówiąc prostym językiem,

399
00:25:22,520 --> 00:25:24,720
Ziemia na swojej osi jest nachylona,

400
00:25:24,800 --> 00:25:27,120
a kąt nachylenia zmienia się.

401
00:25:27,200 --> 00:25:30,680
Zmienia się co 41 000 lat.

402
00:25:30,760 --> 00:25:33,520
Mniej więcej o dwa i pół stopnia.

403
00:25:33,600 --> 00:25:35,120
W tył i w przód,

404
00:25:35,800 --> 00:25:40,040
co ma wpływ na miejsce wschodu Słońca
podczas przesilenia letniego.

405
00:25:42,640 --> 00:25:44,720
Zamiast zastanawiać się, czemu szczęki

406
00:25:44,800 --> 00:25:48,080
nie są idealnie na wprost zachodu Słońca,

407
00:25:49,800 --> 00:25:52,080
może zadamy inne pytanie?

408
00:25:53,360 --> 00:25:57,720
Czy jeśli weźmiemy pod uwagę
nachylenie ekliptyki,

409
00:25:57,800 --> 00:26:01,680
szczęki będą dokładnie na wprost Słońca?

410
00:26:05,800 --> 00:26:07,960
Okazuje się, że nie było to 1000 lat temu…

411
00:26:08,040 --> 00:26:08,880
1000 N.E.

412
00:26:08,960 --> 00:26:10,680
…ani nawet 2300,

413
00:26:10,760 --> 00:26:14,240
kiedy Kopiec Węża rzekomo powstał.

414
00:26:15,200 --> 00:26:18,800
Szczęka węża znajdowała się
na wprost Słońca

415
00:26:18,880 --> 00:26:21,920
około 12 800 lat temu…

416
00:26:22,000 --> 00:26:22,960
10 800 P.N.E.

417
00:26:23,040 --> 00:26:24,800
…pod koniec epoki lodowej,

418
00:26:27,280 --> 00:26:29,080
kiedy wzgórze to

419
00:26:29,160 --> 00:26:33,440
było ważnym miejscem dla miejscowych.

420
00:26:37,840 --> 00:26:42,400
U szczytu epoki lodowej
około 20 000 lat temu…

421
00:26:42,480 --> 00:26:43,760
PACYFIK - KORDYLIERSKA POKRYWA LODOWA
AMERYKA PN. - POKRYWA LODOWA LAURENTIDE

422
00:26:43,840 --> 00:26:48,000
…duża część Ameryki Północnej
pokryta była pokrywą lodową.

423
00:26:51,040 --> 00:26:55,600
Dziś dolina Kopca Węża jest zalesiona,

424
00:26:56,200 --> 00:26:58,320
ale nas to teraz nie interesuje.

425
00:26:59,200 --> 00:27:02,720
Wyobraźmy ją sobie podczas epoki lodowej.

426
00:27:04,120 --> 00:27:08,080
W dolinie, w której jest kopiec,

427
00:27:08,160 --> 00:27:12,560
znajdowała się
południowa krawędź pokrywy lodowej.

428
00:27:13,760 --> 00:27:17,240
Gigantyczne lodowce
wznoszące się tuż przy wzgórzu

429
00:27:17,320 --> 00:27:20,240
musiały wyglądać jak coś
z książki fantasy.

430
00:27:21,400 --> 00:27:23,720
Ludzie, którzy wtedy tu żyli,

431
00:27:23,800 --> 00:27:27,360
musieli myśleć, że to coś magicznego.

432
00:27:29,240 --> 00:27:32,800
Ale nie świętowali długo,

433
00:27:34,160 --> 00:27:37,280
ponieważ około 12 800 lat temu,

434
00:27:37,960 --> 00:27:41,720
kiedy wąż był dokładnie zestrojony
z przesileniem letnim,

435
00:27:41,800 --> 00:27:45,080
planetę spotkało coś strasznego.

436
00:27:46,560 --> 00:27:48,760
Apokalipsa

437
00:27:50,560 --> 00:27:52,240
zwana młodszym dryasem.

438
00:27:53,600 --> 00:27:57,680
Był to okres drastycznej zmiany klimatu
i podniesienia się wód.

439
00:27:59,800 --> 00:28:02,480
Ludzkość przetrwała, ale ledwo.

440
00:28:09,400 --> 00:28:14,320
Zestrojenie węża z przesileniem letnim
wydało mi się ciekawe.

441
00:28:15,080 --> 00:28:19,800
Kopiec Węża jest jak datownik,

442
00:28:19,880 --> 00:28:24,440
przypomina nam o tym,
co działo się na niebie 12 800 lat temu,

443
00:28:24,520 --> 00:28:27,960
kiedy miejsce miał globalny kataklizm

444
00:28:28,040 --> 00:28:31,000
na tyle duży, by zniszczyć
zaawansowaną cywilizację.

445
00:28:34,600 --> 00:28:37,000
Znów wracam do Göbekli Tepe,

446
00:28:37,080 --> 00:28:40,760
gdzie kształty zwierząt
na najbardziej imponującym ze słupów

447
00:28:41,400 --> 00:28:45,160
wskazywały pozycję gwiazd
podczas przesilenia letniego

448
00:28:45,240 --> 00:28:47,240
w okresie młodszego dryasu.

449
00:28:48,920 --> 00:28:53,200
Myślę, że to nie przypadek,
że geometria węża

450
00:28:53,280 --> 00:28:56,400
mówi nam o tej samej epoce.

451
00:28:57,840 --> 00:28:59,320
Ale dlaczego wąż?

452
00:29:04,360 --> 00:29:06,120
Myślę, że w tej kwestii ważne jest,

453
00:29:06,200 --> 00:29:08,720
że w wielu mitach i tradycjach
rdzennych Amerykanów

454
00:29:08,800 --> 00:29:13,960
wielkie węże mają związek z kataklizmami.

455
00:29:16,760 --> 00:29:19,120
Irokezi, którzy żyli na terenie Ohio,

456
00:29:19,200 --> 00:29:23,520
mają pewną starożytną legendę.

457
00:29:23,600 --> 00:29:27,440
Głównym złem jest tam ogromny rogaty wąż.

458
00:29:30,880 --> 00:29:34,520
Dawno temu wioska była nękana
przez wielkiego węża

459
00:29:34,600 --> 00:29:36,240
z pobliskiego jeziora.

460
00:29:37,080 --> 00:29:41,520
Wielki duch z nieba zesłał bohatera,
by ten go pokonał.

461
00:29:43,240 --> 00:29:47,080
W trakcie zaciętego pojedynku
piorun uderzył węża,

462
00:29:48,440 --> 00:29:52,000
jego dźwięk wstrząsnął ziemią,
a światło było tak jasne,

463
00:29:52,080 --> 00:29:56,760
że ludzie zasłonili oczy i uszy
i schowali się wystraszeni.

464
00:29:58,520 --> 00:30:02,320
Konstelacje, które oderwały się
od nocnego nieba,

465
00:30:02,400 --> 00:30:07,240
spadły na Ziemię z hukiem i ogniem.

466
00:30:07,320 --> 00:30:10,720
Jedna z nich ugodziła rogatego węża.

467
00:30:13,040 --> 00:30:15,920
Wielki wąż w bólu
zaczął wymachiwać ogonem,

468
00:30:16,000 --> 00:30:17,600
tworząc 30-metrowe fale,

469
00:30:17,680 --> 00:30:20,840
które zalewały doliny wodą.

470
00:30:22,600 --> 00:30:26,800
Większość plemienia nie przeżyła,
ale udało się wygnać węża.

471
00:30:28,880 --> 00:30:30,760
TURCJA

472
00:30:30,840 --> 00:30:35,600
Widzieliśmy już węże
w wielu miejscach na świecie.

473
00:30:35,680 --> 00:30:37,120
MEKSYK

474
00:30:37,200 --> 00:30:38,280
Meksykańskie świątynie

475
00:30:38,360 --> 00:30:41,760
poświęcone Quetzalcoatlowi,
pierzastemu wężowi.

476
00:30:42,360 --> 00:30:43,200
ĠGANTIJA

477
00:30:43,280 --> 00:30:45,480
Ġgantija na Malcie.

478
00:30:46,200 --> 00:30:49,800
Oraz słupy z Göbekli Tepe,
gdzie węże spadały z nieba.

479
00:30:49,880 --> 00:30:51,080
GÖBEKLI TEPE
TURCJA

480
00:30:51,160 --> 00:30:52,880
To potężny symbol,

481
00:30:52,960 --> 00:30:56,240
który znajdujemy w miejscach
każących nam spojrzeć w niebo.

482
00:30:56,320 --> 00:30:57,600
WIELKA PIRAMIDA W CHOLULI
MEKSYK

483
00:30:57,680 --> 00:30:58,520
Dlaczego?

484
00:31:00,760 --> 00:31:04,960
Myślę, że legenda Irokezów
ma w sobie ziarno prawdy.

485
00:31:05,040 --> 00:31:06,440
Być może gwiazdy,

486
00:31:06,520 --> 00:31:10,160
lub coś, co przypominało gwiazdy,
spadło na Ziemię.

487
00:31:10,240 --> 00:31:12,480
Być może potem nastąpił czas powodzi,

488
00:31:12,560 --> 00:31:16,440
część kataklizmów młodszego dryasu.

489
00:31:18,560 --> 00:31:20,640
Jeśli pierwotna wersja Kopca Węża

490
00:31:20,720 --> 00:31:25,240
powstała podczas epoki lodowej,
w co wierzę,

491
00:31:25,320 --> 00:31:29,600
być może miała przekazać wiadomość
ludziom z przyszłości,

492
00:31:29,680 --> 00:31:34,280
ostrzeżenie na temat tego,
co spowodowało kataklizm

493
00:31:34,360 --> 00:31:36,600
około 12 800 lat temu.

494
00:31:37,240 --> 00:31:42,000
By obserwować spadające gwiazdy.

495
00:31:46,080 --> 00:31:48,040
Ćwierć drogi dookoła świata stąd

496
00:31:48,120 --> 00:31:51,640
znajdują się ślady, że starożytni bali się

497
00:31:51,720 --> 00:31:53,560
zagrożenia z nieba

498
00:31:54,520 --> 00:31:56,720
i podjęli kroki, by schronić się

499
00:31:56,800 --> 00:32:00,360
głęboko w sercu Kapadocji
w dzisiejszej Turcji.

500
00:32:01,120 --> 00:32:03,080
To tam wybieram się teraz.

501
00:32:27,600 --> 00:32:32,600
Napisy: Jakub Jadowski