‎LOẠT PHIM NETFLIX
‎Điện năng đem lại cho ta ‎nhiều điều diệu kỳ.
‎Con người trở thành ‎sinh vật hoạt động 24/7.
‎Nhưng tấm màn ánh sáng đó lại ngăn ta
‎với một trong những khía cạnh ‎quan trọng nhất khi sống trên Trái Đất…
‎bầu trời đêm.
‎Với người cổ đại,
‎ngắm sao là chương trình ‎tuyệt nhất quả đất,
‎là cách giải trí hay nhất ‎để vượt qua những đêm dài tăm tối.
‎Họ biết mọi góc của Ngân Hà,
‎mọi cụm sao sáng, ‎mọi sao chổi băng qua bầu trời.
‎Có lẽ nó giải thích lý do ‎nhìn vào đâu trong thế giới cổ đại,
‎ta cũng thấy những công trình lớn ‎hướng ta về phía trời cao.
‎Nhưng lỡ như nó còn hơn thế thì sao?
‎Các kim tự tháp và đền thờ cổ đại ‎trên khắp thế giới
‎kết nối trời đất thẳng hàng tuyệt đối ‎với Mặt Trời, Mặt Trăng và sao.
‎Tại sao các thợ xây lại quan tâm ‎đến chuyện đó với quy mô lớn như vậy?
‎Liệu họ có đang cố nói gì đó với ta?
‎Cảnh báo ta rằng bằng mọi giá, ‎ta phải chú ý đến bầu trời.
‎DI SẢN CỦA HIỀN NHÂN
‎Tôi đang ở Thổ Nhĩ Kỳ, ‎đến một đỉnh đồi biệt lập
‎cách biên giới với Syria tầm 42 km.
‎Hiện nay, đây là ‎khu vực bất ổn của thế giới,
‎nhưng nó có tầm quan trọng khổng lồ ‎đối với lịch sử nhân loại.
‎BIỂN ĐEN - THỔ NHĨ KỲ ‎ĐỊA TRUNG HẢI - SYRIA - IRAQ
‎Ở Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ, ‎gần Sanliurfa ngày nay,
‎đã có một sự kiện đặc biệt ‎xảy ra vào cuối Kỷ Băng hà.
‎NĂM 10.000 TCN
‎Các tổ tiên săn bắt hái lượm Thời Đồ đá
‎bỗng nhiên biết làm nông nghiệp ‎và bắt đầu định cư.
‎IRAN - LƯỠNG HÀ - VỊNH BA TƯ
‎Chuyện này xảy ra khắp vùng đất ‎mà sau này gọi là Lưỡi liềm Màu mỡ,
‎mở rộng về phía Nam đến tận Vịnh Ba Tư.
‎NĂM 4.000 TCN
‎Khoảng 6.000 năm trước, khu vực Lưỡng Hà
‎đã sản sinh ra dân tộc ‎mà từ lâu được cho là
‎nền văn minh đầu tiên ‎trên thế giới, người Sumer.
‎Nhưng quan điểm lịch sử đó ‎giờ khẩn thiết cần được viết lại.
‎Năm 1994, khi tìm hiểu ‎một cánh đồng làm nông,
‎các nhà khảo cổ thấy những phiến đá ‎được đẽo kỳ lạ nhô lên khỏi mặt đất.
‎Một vài phiến có kích cỡ khổng lồ.
‎Việc khai quật sau đó đã đem lại ‎một loạt phát hiện gây choáng váng.
‎Địa điểm mới được khai quật gần đây
‎đòi hỏi chúng ta phải từ bỏ ‎mọi định kiến về tổ tiên Thời Đồ đá.
‎Vượt xa mức độ kỹ thuật nguyên thủy,
‎thành tựu của họ ở đây chứng minh
‎họ sở hữu những khả năng ‎mà đến nay ta không ngờ,
‎sánh ngang với khả năng của
‎các nền văn minh sau này ‎và được cho là tiên tiến hơn nhiều.
‎Dưới mái vòm hiện đại ‎được xây dựng để bảo vệ khỏi thời tiết,
‎chính là Göbekli Tepe.
‎Và dựa trên mọi điều ‎ta được dạy về thời tiền sử,
‎nơi này không thể tồn tại.
‎Các nhà khảo cổ chấp nhận niên đại của nó ‎vào khoảng 11.600 năm trước…
‎NĂM 9.600 TCN
‎…nên nó là công trình đồ sộ ‎được công nhận lâu đời nhất trên Trái đất.
‎Nó là một công trình cự thạch ‎phức tạp và tiên tiến,
‎cổ hơn Stonehenge phải 7.000 năm…
‎STONEHENGE - ANH QUỐC
‎…và cổ hơn các Kim tự tháp Giza ‎phải 7.000 năm.
‎Và đột nhiên quan niệm rằng ‎không nền văn hóa nào
‎có thể làm những việc này ‎cách đây 12.000 năm
‎bị đập tan.
‎Nó còn lâu đời hơn ‎thời điểm phát minh ra bánh xe
‎hay việc thuần hóa ngựa.
‎Xây dựng vào thời điểm Trái Đất ‎chỉ mới qua khỏi Kỷ Băng hà cuối cùng,
‎khi người dân được cho là vẫn còn
‎săn bắt hái lượm đơn giản, ‎sống trong chòi đất.
‎Nhưng nếu họ không đủ tiên tiến
‎để thiết kế và xây dựng ‎kỳ quan cự thạch này,
‎vậy ai xây nó và tại sao?
‎Nơi này là gì?
‎Mới nhìn qua, cái trước mắt ‎chúng ta có vẻ gây hoang mang.
‎Nhưng nếu nhìn gần, ‎và xâu chuỗi mọi thứ lại,
‎ta có thể có hình dung rõ
‎về mức độ tham vọng và hùng vĩ ‎của nó vào thời đỉnh cao.
‎Nằm ở bên sườn đồi
‎với vài dấu vết định cư con người gần đó,
‎là bốn cấu trúc kín hình tròn ‎với bố cục tương tự nhau.
‎Ở trung tâm mỗi cụm
‎là một cặp cự thạch hình chữ T cực lớn
‎nặng đến mười tấn
‎đặt trên một nền đá được đánh bóng.
‎Các nhân vật khổng lồ sinh đôi,
‎một số có bàn tay và cánh tay ‎được tạc vào đá,
‎và cái đầu nghiêng.
‎Bao quanh chúng ‎là những trụ hình chữ T nhỏ hơn,
‎được chạm khắc và trang trí phức tạp,
‎và tất cả được kết nối bởi những ‎bức tường đá và lối đi hình vòng cung.
‎Bằng cách nào những khối đá lớn ‎được nâng lên và đặt vào đây…
‎chẳng ai biết.
‎Điều bí ẩn với mọi người đến đây,
‎bao gồm những nhà khảo cổ ‎khai quật khu vực này,
‎chính là những hình khắc lạ lùng.
‎Các biểu tượng động vật ‎có khắp nơi ở Göbekli Tepe.
‎Nó như tàu Noah trên đá vậy.
‎Các hình sinh vật ở Göbekli Tepe được ‎sắp đặt và tạo hình rất đáng chú ý như thể
‎mục đích của chúng ‎thiên về biểu tượng hơn thực tế.
‎Và còn một chuyện bất thường nữa ‎về các cấu trúc cự thạch này.
‎Khi các nhà khảo cổ xác định niên đại,
‎rõ ràng bốn cụm này ‎không được xây cùng một lúc.
‎Cụm D có niên đại khoảng 11.600 năm trước…
‎D - 9.600 TCN
‎…nhưng cụm mới nhất, Cụm A, ‎được xây khoảng 10.500 năm trước.
‎A - 8.500 TCN
‎Thay vì nâng cấp công trình đã có,
‎người ta xây thêm các cụm mới
‎trong khoảng thời gian tầm 1.100 năm,
‎mỗi lần sẽ xoay nhẹ phương của nó.
‎Cái hay hơn nữa là
‎Cụm D, cụm gốc lâu đời nhất,
‎cũng là cụm lớn nhất
‎và được trang trí phức tạp nhất.
‎Nó không phải là việc ‎mà người săn bắt hái lượm
‎bổng nổi hứng lên và bảo, ‎"Mình sẽ xây dựng
‎kiến trúc cự thạch ‎lớn nhất từng có trên đời".
‎Thường thì, càng thực hành việc gì, ‎ta càng giỏi việc đó.
‎Như những thợ mỏ ngày nay
‎vẫn đang cắt đá ở các ngọn đồi ‎quanh Göbekli Tepe ngày nay,
‎ta cho rằng các nền văn hóa cổ ‎hẳn cũng phải như thế,
‎cải thiện kỹ năng qua thời gian.
‎Nhưng Göbekli Tepe, nhất là Cụm D,
‎dường như đảo ngược giả định này.
‎Làm sao một cộng đồng ‎săn bắt hái lượm Thời Đồ đá
‎lại thành công mỹ mãn
‎khi xây dựng cự thạch ‎ngay trong lần thử sức đầu tiên?
‎Chẳng phải đã đến lúc cân nhắc khả năng ‎các cụm cự thạch vĩ đại này
‎không phải là ý tưởng trong một đêm ‎của người săn bắt hái lượm,
‎mà là di sản
‎từ một nền văn minh tiên tiến ‎đã mất của thời tiền sử?
‎Đây là quan niệm
‎mà giới khảo cổ học chính thống ‎thấy gần như bị xúc phạm.
‎Các nhà hàn lâm đã bị ‎bó buộc trong cái suy nghĩ
‎rằng trong Kỷ Băng hà,
‎toàn thể nhân loại trên Trái Đất ‎đều ở giai đoạn săn bắt hái lượm.
‎Thế mà, hóa ra ‎những người xây lên Göbekli Tepe
‎lại tham vọng hơn xa ‎người săn bắt hái lượm bình thường.
‎Năm 2003, một khảo sát địa vật lý ‎dùng rada xuyên đất
‎đã dò được bên trong đồi này ‎20 cụm đá khác
‎và hơn 200 cột đá.
‎Hầu hết vẫn chưa được khai quật.
‎Một cụm phức hợp cự thạch khổng lồ ‎trải dài chín hécta,
‎rộng hơn 12 sân bóng đá.
‎Nó là một địa điểm xây dựng cực lớn.
‎Không thể nào chẳng có kỹ năng trước đó,
‎chẳng có kiến thức trước đó, ‎không có nền tảng xử lý đá,
‎mà bỗng tạo được thứ như Göbekli Tepe.
‎Hẳn phải có lịch sử lâu đời ẩn sau nó ‎và lịch sử đó hoàn toàn thất lạc.
‎Và với tôi, nó đang nói rất rõ ‎về một nền văn minh đã mất.
‎Họ truyền công nghệ, kỹ năng,
‎kiến thức cho người săn bắt hái lượm.
‎Göbekli Tepe không phải cụm phức hợp ‎duy nhất có niên đại cuối Kỷ Băng hà
‎vừa được phát hiện ở đây gần đây.
‎Năm 2019, các nhà khảo cổ Thổ Nhĩ Kỳ ‎bắt đầu khai quật một địa điểm khác,
‎cách đó một tiếng đi xe về phía Tây, ‎có tên là Karahan Tepe,
‎và phát hiện một thứ không ngờ.
‎Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ chưa hề ‎cho đội quay phim bên ngoài vào đây,
‎cho đến bây giờ.
‎Nhà khảo cổ học trưởng, ‎Giáo sư Necmi Karul,
‎tin rằng nơi này ‎cùng niên đại với Göbekli Tepe
‎và thậm chí có thể xưa hơn.
‎Nhưng nó khá khác biệt.
‎Phòng chính ‎có các cột hình chữ T và cự thạch,
‎nhưng nền đá cứng bị đục mất một khúc,
‎và nó đủ rộng để chứa vài chục người.
‎Ông nghĩ đã có chuyện gì ở đây?
‎Ông có ý tưởng gì không?
‎GIÁO SƯ NECMI KARUL - ĐẠI HỌC ISTANBUL
‎Chúng ta có thể diễn giải nó ‎là bậc đài để ngồi…
‎- Ừ. ‎- …và người ta quy tụ ở đây,
‎- vì đây là tòa nhà lớn. ‎- Ừ.
‎Karahan Tepe có vẻ là ‎một nơi quy tụ cho nghi lễ.
‎Các hình khắc trên tường
‎không tinh tế như ở Göbekli Tepe.
‎Nhưng ta thấy ‎có những người mặc áo choàng.
‎Có khi nào họ là ‎đại điện cho các kiến trúc sư?
‎- Ông dẫn đường đi. ‎- Được.
‎Giáo sư Karul dẫn tôi ‎vào một phòng rất đáng chú ý,
‎dài tám mét, rộng sáu mét, sâu hai mét.
‎Mười cột đá theo hình dương vật
‎đã được tạc một cách chủ ý ‎và khéo léo trực tiếp từ đá nền.
‎Và cột thứ 11 ‎đứng độc lập ở vị trí trang trọng.
‎Một kênh uốn lượn ‎cũng được đục ra từ đá nền
‎cho phép một dạng chất lỏng ‎đi vào phòng này,
‎là nước, hoặc có thể là máu.
‎Và chế ngự tất cả ‎là một cái đầu bí ẩn và uy quyền.
‎Cổ của tượng này có gì đó giống rắn,
‎và nó vươn ra khỏi đá, ‎nhìn xuống các cột đá
‎ở trong cụm này.
‎Nó có gì đó quanh co ‎và cũng hơi ma mị nữa.
‎Một gương mặt rất uy quyền.
‎Nó là đầu người
‎- được tạc vào đá nền… ‎- Tạc vào đá nền.
‎…và nó nhìn phía lối vào.
‎Phải, đôi mắt hướng về phía đó.
‎Rất oai nghiêm.
‎- Trông như đầu rắn. ‎- Phải.
‎- Hành vi giống rắn. ‎- Phải.
‎Rắn đầu người.
‎Có lẽ vậy.
‎Đây là phát hiện độc nhất vô nhị.
‎- Phải, rất tuyệt. ‎- Ừ.
‎Cụm này đem lại ‎cảm giác sợ hãi, kinh hoàng.
‎Tôi biết đây không phải khoa học.
‎Chỉ là cảm giác của tôi ‎với thứ tôi nhìn thấy.
‎Nhưng tôi không khỏi thắc mắc ‎liệu nỗi sợ và kinh hoàng
‎có liên quan đến việc xây dựng nó không.
‎Liệu nó có thể hiện gì đó ‎mà ta cần biết về quá khứ của mình.
‎Nó đáng sợ là có lý do.
‎Giáo sư xác nhận rằng, ‎giống với ở Göbekli Tepe,
‎họ không tìm được chứng cứ nông nghiệp gì.
‎Người xây cụm phức hợp này ‎chắc chắn vẫn còn săn bắt hái lượm.
‎Quan niệm thường là có nông nghiệp trước,
‎rồi nó cho phép người ta định cư ‎và tạo nên những nơi thế này.
‎Nhưng nếu tôi hiểu đúng ý ông, ‎thì họ lại định cư trước.
‎Định cư trước.
‎- Họ là người săn bắt hái lượm. ‎- Ừ.
‎Rồi họ bắt đầu tạo nên cuộc sống khác hẳn.
‎Họ thay đổi việc xây dựng,
‎- thay đổi kỹ thuật, đủ thứ. ‎- Ừ.
‎Một dạng cách mạng ý tưởng.
‎Ta có thể gọi nó là cách mạng.
‎Vậy đây là thứ soi rọi ánh sáng mới ‎về lịch sử nhân loại.
‎Đến giờ, chỉ mới khai quật ‎hai phòng ở Karahan Tepe.
‎Nhưng rađa xuyên đất ‎cho thấy có ít nhất 20 phòng nữa
‎chưa được khám phá.
‎Cũng như ở Göbekli Tepe,
‎cả hai nơi đều được xây dựng ‎cuối Kỷ Băng hà cuối cùng,
‎ngay trước khi người sống ở đây ‎bắt đầu chăn nuôi và trồng trọt.
‎Khi Göbekli Tepe được xây dựng, ‎ở đây không có nền nông nghiệp,
‎nhưng lạ thay, vào đúng thời điểm ‎nó được tạo ra, 11.600 năm trước,
‎nông nghiệp bỗng xuất hiện ở đó.
‎IRAQ - LƯỠNG HÀ - IRAN
‎Với tôi, chứng cứ ‎đã nói lên một điều rất rõ ràng.
‎Đây là sự truyền đạt kỹ thuật.
‎Những người đã biết cách để xử lý cự thạch
‎và xây cấu trúc cự thạch lớn, ‎họ đến Göbekli Tepe này.
‎Họ đã có kiến thức về nông nghiệp,
‎và họ dùng nơi đó ‎để huy động cộng đồng địa phương,
‎tổ chức cho họ và dạy họ làm nông nghiệp.
‎Theo truyện dân gian Lưỡng Hà cổ,
‎chuyện chính xác là thế.
‎Giữa những thần thoại cổ ‎về lụt lội và đại biến cố,
‎chuyện về đại hồng thủy ‎của Lưỡng Hà đặc biệt thú vị.
‎Nó nói về ‎một nhóm người cổ đại khôn ngoan,
‎Apkallu, đã dạy dân ở đây ‎những kỹ năng của nền văn minh.
‎Thuở ban đầu, ‎trước khi lịch sử được ghi lại,
‎nhân loại được chư thần tạo nên ‎để cai quản đất đai và thú vật.
‎Nhưng những con người đầu tiên ‎quá lười biếng và ương ngạnh để làm việc,
‎và họ ngày càng đông lên.
‎Nên chư thần tạo ra trận lụt lớn
‎để xóa sổ và tái khởi động nhân loại.
‎Họ cũng cử bảy nhà hiền triết, Apkallu,
‎theo truyền thống là ‎những người có râu, mặc áo choàng,
‎để chỉ dẫn những người sống sót.
‎Thủ lĩnh của họ là Oannes, ‎tương truyền đến từ biển cả,
‎thường được họa hình nửa người, nửa cá.
‎Ngài đến giữa dân chúng,
‎dạy họ nông nghiệp, ‎kiến trúc, và chiêm tinh.
‎Đấy là danh sách mà tôi không khỏi nghĩ
‎rằng nó bao gồm nhiều tiến bộ ‎được cho là từ Göbekli Tepe mà ra.
‎Oannes là một ví dụ khác nữa ‎về anh hùng khai hóa.
‎Một người thầy ‎đột nhiên xuất hiện, thường là từ biển,
‎sau thời đại biến cố,
‎như Quetzalcoatl ở Mexico,
‎như Orisis, tương truyền đã dong thuyền
‎đi dạy nhân loại về cách thức văn minh.
‎Và không chỉ câu chuyện của họ ‎tương đồng với các nền văn hóa cổ.
‎NGƯỜI ASSYRIA
‎Họa hình của họ trong nghệ thuật cổ ‎cũng vô cùng tương đồng…
‎NGƯỜI TOLTEC
‎…về bộ áo choàng và túi đeo.
‎NGƯỜI MAYA
‎NGƯỜI OLMEC
‎Tôi nghĩ đây là ‎chuyện kể thật về sự kiện có thật.
‎Trong một số trường hợp, có lẽ chúng
‎đã được thêm thắt ‎các biểu tượng và tuyến truyện,
‎nhưng về căn bản, ‎tôi nghĩ ta cần tin vào các thần thoại.
‎Các cụm tường đá hình tròn ‎của Göbekli Tepe mở hướng lên trời
‎cũng khiến tôi nhớ về ‎Ġgantija và các đền thờ ở Malta.
‎Có khi nào chúng đều tạo nên ‎từ một cảm hứng chung?
‎Ở Malta, Lenie Reedijk đã cho tôi thấy
‎sự chỉnh phương ‎của các đền thờ cự thạch cổ
‎dò theo sự thay đổi điểm xuất hiện ‎của một ngôi sao duy nhất, Sirius,
‎qua hàng ngàn năm.
‎Đáng chú ý là, ta thấy ‎cùng hiện tượng đó ở Göbekli Tepe.
‎Các cột trụ chính của ba cụm cổ nhất
‎dường như đều hướng về sao Sirius.
‎Vào khoảng cuối Kỷ Băng hà, ‎phương hướng khác biệt của chúng
‎dò theo điểm xuất hiện ‎của ngôi sao theo thời gian.
‎Với tôi, họ có cùng ‎sự quan tâm đến sao Sirius,
‎một dấu hiệu khác cho thấy ‎các thợ xây cổ đại ở Malta và Thổ Nhĩ Kỳ
‎đã tiếp cận một kiến thức chung
‎liên quan đến thiên văn học ‎và kiến trúc cự thạch.
‎Có khi nào các dự án ‎xây dựng lớn ở cả hai nơi
‎đều được chỉ đạo bởi ‎người sống sót của nền văn hóa tiên tiến
‎đã chu du thế giới ‎vào cuối Kỷ Băng hà cuối cùng,
‎và được mô tả ‎dưới hình dạng các cột đá lớn ở đây,
‎hoặc người trùm đầu ở Karahan Tepe?
‎Những người đã đến
‎vùng Lưỡi liềm Màu mỡ này ‎sau trận đại hồng thủy.
‎Nếu là thế, họ đã cố nói điều gì?
‎Có thể nào những hình thú vật này ‎thật ra muốn nói gì đó với ta?
‎Trong những cuộc tìm kiếm mới nhất,
‎tôi đã biết được thông tin mới ‎về Göbekli Tepe,
‎đã thêm manh mối ‎cho bức tranh tổng thể đáng chú ý.
‎Tôi đã gặp Tiến sĩ Martin Sweatman, ‎ở Bảo tàng Sanliurfa gần đó,
‎nơi có bản sao tuyệt đẹp ‎của cụm lớn nhất ở Göbekli Tepe.
‎Là một nhà khoa học ‎có hứng thú với khảo cổ thiên văn,
‎phần nhiều nghiên cứu của anh ‎tập trung vào Cột 43,
‎còn được gọi là Phiến đá Kền kền.
‎Anh thấy cái này có ý nghĩa gì, Martin?
‎Có lẽ nó là một trong những tạo tác ‎quan trọng nhất thế giới.
‎Nó quá tuyệt vời.
‎Về căn bản, cột trụ này ‎giống như Phiến đá Rosetta.
‎Phải.
‎Tiến sĩ Sweatman tin rằng ‎các biểu tượng trên phiến đá
‎hẳn thể hiện các chòm sao,
‎các hình tượng là để minh họa ‎những cụm sao sáng nhất trời đêm.
‎Ta thấy ngay là có con bọ cạp.
‎Nên ta có thể xem đó là chòm sao Bọ Cạp.
‎Rất dễ để kết luận ‎đó là chòm sao Thiên Yết.
‎Hẳn rồi.
‎Các nền văn hóa khác nhau ‎đặt tên và đặc tính khác nhau
‎cho các chòm sao trong hoàng đạo.
‎Nên quả là tuyệt khi thấy ‎một chòm sao có trên Cột 43.
‎Rồi phía trên, ‎ta dự tính sẽ thấy chòm Nhân Mã,
‎và ta biết Nhân Mã ‎là cung thủ, có cung và mũi tên.
‎Ta thấy con kền kền có cánh ‎vung ra đúng góc
‎để thể hiện hình cung và tên.
‎Rồi ta có thể thấy ‎có các biểu tượng động vật
‎tương ứng với các chòm sao,
‎thể hiện gần như một bản đồ bầu trời đêm.
‎Đây là bản đồ của các ngôi sao rõ nhất
‎ở khu vực quanh nơi ‎mà ngày nay gọi là chòm Thiên Yết.
‎Khi dóng chòm Thiên Yết ‎với hình Bọ Cạp trên Cột 43,
‎các chòm sao kế cận dường như trùng khớp
‎với một vài hình tượng khác ‎khắc trên cột đá.
‎- Vậy là nó khớp nhau cả. ‎- Đúng vậy.
‎Nhưng đột phá thực sự của tiến sĩ Sweatman ‎là khi anh cân nhắc khả năng
‎vòng tròn trung tâm đại diện cho Mặt Trời.
‎Nếu ta tạo hình tượng Mặt Trời ‎nằm ở vị trí đặc biệt
‎liên kết với các chòm sao, ‎thì ta muốn nói lên điều gì?
‎Có khả năng ‎là ta cố nói lên một ngày tháng.
‎Một manh mối cho điểm này ‎là có ba hình thú vật khác
‎nằm ở đỉnh cột
‎đã củng cố ý tưởng ‎cái này nói về ngày tháng,
‎nó như ấn chứng ngày tháng vậy.
‎Tiến sĩ Sweatman tin rằng
‎ba con thú nhỏ được khắc trên đỉnh Cột 43
‎xuất hiện kế biểu tượng ‎đại diện cho ba lần mặt trời lặn.
‎Cùng với hình mặt trời ‎ở chính giữa phiến đá,
‎chúng có thể mô tả ‎bốn thời điểm then chốt trong năm,
‎là hạ chí, đông chí, ‎xuân phân và thu phân.
‎Những hình khắc đại diện ‎cho các chòm sao trên trời đêm
‎nằm sau hoặc quanh Mặt Trời cố định
‎trong mỗi ngày then chốt của năm.
‎Đột nhiên, ta có ‎bốn thời điểm then chốt trong năm,
‎với thời điểm họ thật sự ‎muốn ta tập trung vào,
‎- thể hiện chủ đạo trên cột này. ‎- Phải.
‎Đây là ý tưởng thông minh và thú vị.
‎Một ngày tháng được khắc vào đá ‎trong ngôn ngữ thiên văn chung.
‎Vậy cột này nói đến ngày nào?
‎Dùng phần mềm máy tính
‎dò theo các thay đổi ‎trong trời đêm qua hàng ngàn năm,
‎chúng tôi tìm ra được một khoảng thời gian ‎100 năm khớp với giả thuyết của Martin.
‎Cuối cùng, tôi tìm ra rằng ‎ta có thể xác định nó
‎vào khoảng năm 10.900 đến 10.800 TCN.
‎Nhưng thế là sớm hơn thời điểm ‎xây dựng Göbekli Tepe cả ngàn năm.
‎Tại sao ngày đó quan trọng như vậy?
‎Ta biết khá nhiều điều ‎về thời điểm cụ thể đó trong lịch sử.
‎Gần như chính xác ‎trong khoảng thời gian 100 năm đó,
‎có một sự kiện khí hậu lớn, ‎tên là Younger Dryas.
‎Nó thay đổi hoàn toàn thế giới.
‎Chúng tôi gọi nó là Tận thế Cổ đại,
‎nhưng các nhà khoa học ‎gọi nó là Younger Dryas.
‎Nó bắt đầu từ 12.800 năm trước ‎với một đại biến cố,
‎và kết thúc vào 11.600 năm trước,
‎chính là thời điểm xây dựng Göbekli Tepe.
‎Thế giới đã chịu một cơn ‎biến động địa chất cực lớn
‎bao gồm các trận lụt dữ dội,
‎tiếp theo là hơn 1.000 năm lạnh cóng.
‎Sự sống trên Trái Đất ‎đã thay đổi triệt để.
‎Loài hổ răng kiếm ‎và voi ma-mút đã tuyệt chủng.
‎Nhưng con người sống sót.
‎Và khoảng 11.600 năm trước,
‎thời kỳ băng giá kết thúc ‎bằng một trận lụt khủng khiếp khác
‎khiến nước biển dâng cao khắp thế giới.
‎Lúc đó, ngay sau khi ‎Trái Đất bình lặng trở lại,
‎công cuộc xây Göbekli Tepe bắt đầu.
‎Và tôi tin thời điểm đó ‎không phải tình cờ.
‎Tôi thấy xét tận cùng, ‎Göbekli Tepe chính là
‎sự tái khởi động nền văn minh
‎từ một thời ‎từng có một nền văn minh sớm hơn
‎đã bị hủy diệt trong đại biến cố.
‎Thật hay khi được xem Cột 43 ở đây,
‎và nó được bảo tồn rất tốt,
‎so với độ tuổi 11.600 năm của nó.
‎Thật phi thường.
‎Lỡ như cụm phức hợp bí ẩn này ‎không chỉ là nơi làm nghi lễ
‎mà còn là đài tưởng niệm ‎để tưởng nhớ sự kiện thay đổi thế giới?
‎Nói thế cũng hợp lý.
‎Một số toà nhà lớn nhất thời nay ‎cũng là đài tưởng niệm.
‎Đài tưởng niệm Lincoln ở Washington DC
‎hay Taj Mahal ở Ấn Độ.
‎Nhưng liệu Göbekli Tepe còn hơn thế nữa?
‎Lỡ như các kiến trúc sư của nó muốn để lại
‎một thông điệp quan trọng nhất,
‎một thông điệp để các thế hệ sau giải mã?
‎Vì khi các nhà khảo cổ
‎xác định niên đại ‎của đá cuội bao phủ khu vực này,
‎họ lại gặp bất ngờ mới.
‎Đâu đó cách đây 10.000 năm,
‎toàn bộ cấu trúc này đã bị chôn vùi
‎một cách nhanh chóng ‎và có chủ ý cùng một lúc.
‎Họ đã dốc một nỗ lực khổng lồ ‎để chôn vùi Göbekli Tepe.
‎Không chỉ chôn vùi nó
‎mà còn tạo ‎một ngọn đồi nhân tạo ngay trên nó.
‎Cần phải huy động ‎những đội hàng trăm người
‎xách những giỏ đá cuội đến ‎và đổ xuống các cụm công trình.
‎Nhưng thế thì nảy sinh chất vấn, ‎tại sao họ làm thế?
‎Nó không bị bỏ hoang, ‎không bị phá hủy hay cướp phá.
‎Nó được chôn vùi một cách cẩn thận, ‎được giấu kín và bảo quản.
‎Và nó nằm đó, an toàn sau hàng ngàn năm,
‎cho đến khi được phát hiện gần đây.
‎Theo tôi, lý giải hợp lý nhất là ‎nó là hộp thời gian.
‎Và như mọi hộp thời gian,
‎mục đích của nó là ‎chuyển thông điệp tới tương lai.
‎Ở cả Göbekli Tepe và Karahan Tepe, ‎mãng xà là hình tượng chủ đạo.
‎Cái cách họ tạc hình thù
‎uốn lượn, nhìn xuống của chúng ‎có gì đó khác lạ,
‎như thể những người xây nơi này ‎ám ảnh về chúng,
‎như thể những mãng xà này là thông điệp
‎mà họ muốn ta rút lấy từ cả hai nơi này.
‎Nhưng chúng là rắn ‎hay còn đại diện cho thứ gì khác?
‎Có vẻ ở mọi nơi chúng tôi tìm ra ‎dấu vết của thời kỳ bị quên lãng
‎thì đều có rắn.
‎Ở Mexico, Quetzalcoatl là mãng xà.
‎Ở Malta, để vào nội điện của Ġgantija
‎thì phải bước qua một con rắn.
‎Tôi biết những con rắn đại diện điều gì, ‎và ví dụ rõ nhất không ở Thổ Nhĩ Kỳ này.
‎Mà ở cách nửa vòng Trái đất, ‎miền Trung nước Mỹ, Ohio,
‎nơi các nhà hiền triết cổ đã làm nên ‎con rắn bằng đất nung với kích cỡ cực đại
‎cho mục đích tưởng niệm ‎mà cũng có thể là cảnh báo.
‎Biên dịch: Ka Nguyen