1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
‎LOẠT PHIM NETFLIX

2
00:00:16,560 --> 00:00:19,120
‎Điện năng đem lại cho ta
‎nhiều điều diệu kỳ.

3
00:00:21,200 --> 00:00:24,040
‎Con người trở thành
‎sinh vật hoạt động 24/7.

4
00:00:28,560 --> 00:00:31,000
‎Nhưng tấm màn ánh sáng đó lại ngăn ta

5
00:00:31,080 --> 00:00:34,960
‎với một trong những khía cạnh
‎quan trọng nhất khi sống trên Trái Đất…

6
00:00:37,560 --> 00:00:38,760
‎bầu trời đêm.

7
00:00:42,600 --> 00:00:43,960
‎Với người cổ đại,

8
00:00:44,040 --> 00:00:47,360
‎ngắm sao là chương trình
‎tuyệt nhất quả đất,

9
00:00:48,480 --> 00:00:52,080
‎là cách giải trí hay nhất
‎để vượt qua những đêm dài tăm tối.

10
00:00:53,160 --> 00:00:56,080
‎Họ biết mọi góc của Ngân Hà,

11
00:00:56,160 --> 00:01:01,120
‎mọi cụm sao sáng,
‎mọi sao chổi băng qua bầu trời.

12
00:01:02,640 --> 00:01:07,000
‎Có lẽ nó giải thích lý do
‎nhìn vào đâu trong thế giới cổ đại,

13
00:01:07,080 --> 00:01:11,000
‎ta cũng thấy những công trình lớn
‎hướng ta về phía trời cao.

14
00:01:13,520 --> 00:01:15,680
‎Nhưng lỡ như nó còn hơn thế thì sao?

15
00:01:16,680 --> 00:01:20,400
‎Các kim tự tháp và đền thờ cổ đại
‎trên khắp thế giới

16
00:01:20,480 --> 00:01:25,560
‎kết nối trời đất thẳng hàng tuyệt đối
‎với Mặt Trời, Mặt Trăng và sao.

17
00:01:26,280 --> 00:01:30,360
‎Tại sao các thợ xây lại quan tâm
‎đến chuyện đó với quy mô lớn như vậy?

18
00:01:30,960 --> 00:01:33,160
‎Liệu họ có đang cố nói gì đó với ta?

19
00:01:33,720 --> 00:01:39,160
‎Cảnh báo ta rằng bằng mọi giá,
‎ta phải chú ý đến bầu trời.

20
00:01:50,120 --> 00:01:55,480
‎DI SẢN CỦA HIỀN NHÂN

21
00:01:58,240 --> 00:02:01,280
‎Tôi đang ở Thổ Nhĩ Kỳ,
‎đến một đỉnh đồi biệt lập

22
00:02:01,360 --> 00:02:04,200
‎cách biên giới với Syria tầm 42 km.

23
00:02:06,760 --> 00:02:09,600
‎Hiện nay, đây là
‎khu vực bất ổn của thế giới,

24
00:02:11,000 --> 00:02:14,840
‎nhưng nó có tầm quan trọng khổng lồ
‎đối với lịch sử nhân loại.

25
00:02:16,080 --> 00:02:17,360
‎BIỂN ĐEN - THỔ NHĨ KỲ
‎ĐỊA TRUNG HẢI - SYRIA - IRAQ

26
00:02:17,440 --> 00:02:21,440
‎Ở Đông Nam Thổ Nhĩ Kỳ,
‎gần Sanliurfa ngày nay,

27
00:02:22,320 --> 00:02:25,520
‎đã có một sự kiện đặc biệt
‎xảy ra vào cuối Kỷ Băng hà.

28
00:02:25,600 --> 00:02:26,880
‎NĂM 10.000 TCN

29
00:02:26,960 --> 00:02:29,840
‎Các tổ tiên săn bắt hái lượm Thời Đồ đá

30
00:02:29,920 --> 00:02:33,800
‎bỗng nhiên biết làm nông nghiệp
‎và bắt đầu định cư.

31
00:02:33,880 --> 00:02:34,760
‎IRAN - LƯỠNG HÀ - VỊNH BA TƯ

32
00:02:34,840 --> 00:02:38,520
‎Chuyện này xảy ra khắp vùng đất
‎mà sau này gọi là Lưỡi liềm Màu mỡ,

33
00:02:38,600 --> 00:02:40,760
‎mở rộng về phía Nam đến tận Vịnh Ba Tư.

34
00:02:41,440 --> 00:02:42,560
‎NĂM 4.000 TCN

35
00:02:42,640 --> 00:02:46,840
‎Khoảng 6.000 năm trước, khu vực Lưỡng Hà

36
00:02:46,920 --> 00:02:49,240
‎đã sản sinh ra dân tộc
‎mà từ lâu được cho là

37
00:02:49,320 --> 00:02:53,640
‎nền văn minh đầu tiên
‎trên thế giới, người Sumer.

38
00:02:56,920 --> 00:03:00,400
‎Nhưng quan điểm lịch sử đó
‎giờ khẩn thiết cần được viết lại.

39
00:03:01,560 --> 00:03:05,680
‎Năm 1994, khi tìm hiểu
‎một cánh đồng làm nông,

40
00:03:05,760 --> 00:03:10,480
‎các nhà khảo cổ thấy những phiến đá
‎được đẽo kỳ lạ nhô lên khỏi mặt đất.

41
00:03:17,520 --> 00:03:19,760
‎Một vài phiến có kích cỡ khổng lồ.

42
00:03:25,480 --> 00:03:29,720
‎Việc khai quật sau đó đã đem lại
‎một loạt phát hiện gây choáng váng.

43
00:03:32,600 --> 00:03:35,520
‎Địa điểm mới được khai quật gần đây

44
00:03:35,600 --> 00:03:41,400
‎đòi hỏi chúng ta phải từ bỏ
‎mọi định kiến về tổ tiên Thời Đồ đá.

45
00:03:42,320 --> 00:03:44,640
‎Vượt xa mức độ kỹ thuật nguyên thủy,

46
00:03:44,720 --> 00:03:47,040
‎thành tựu của họ ở đây chứng minh

47
00:03:47,640 --> 00:03:50,360
‎họ sở hữu những khả năng
‎mà đến nay ta không ngờ,

48
00:03:50,440 --> 00:03:52,360
‎sánh ngang với khả năng của

49
00:03:52,440 --> 00:03:55,560
‎các nền văn minh sau này
‎và được cho là tiên tiến hơn nhiều.

50
00:03:56,920 --> 00:04:00,720
‎Dưới mái vòm hiện đại
‎được xây dựng để bảo vệ khỏi thời tiết,

51
00:04:01,880 --> 00:04:03,600
‎chính là Göbekli Tepe.

52
00:04:07,960 --> 00:04:11,560
‎Và dựa trên mọi điều
‎ta được dạy về thời tiền sử,

53
00:04:11,640 --> 00:04:13,200
‎nơi này không thể tồn tại.

54
00:04:17,280 --> 00:04:22,320
‎Các nhà khảo cổ chấp nhận niên đại của nó
‎vào khoảng 11.600 năm trước…

55
00:04:24,440 --> 00:04:25,440
‎NĂM 9.600 TCN

56
00:04:25,519 --> 00:04:29,280
‎…nên nó là công trình đồ sộ
‎được công nhận lâu đời nhất trên Trái đất.

57
00:04:32,440 --> 00:04:36,280
‎Nó là một công trình cự thạch
‎phức tạp và tiên tiến,

58
00:04:36,360 --> 00:04:39,000
‎cổ hơn Stonehenge phải 7.000 năm…

59
00:04:39,080 --> 00:04:39,920
‎STONEHENGE - ANH QUỐC

60
00:04:40,000 --> 00:04:42,840
‎…và cổ hơn các Kim tự tháp Giza
‎phải 7.000 năm.

61
00:04:42,920 --> 00:04:45,880
‎Và đột nhiên quan niệm rằng
‎không nền văn hóa nào

62
00:04:45,960 --> 00:04:48,520
‎có thể làm những việc này
‎cách đây 12.000 năm

63
00:04:48,600 --> 00:04:50,080
‎bị đập tan.

64
00:04:54,320 --> 00:04:57,320
‎Nó còn lâu đời hơn
‎thời điểm phát minh ra bánh xe

65
00:04:57,400 --> 00:04:59,200
‎hay việc thuần hóa ngựa.

66
00:05:01,080 --> 00:05:04,800
‎Xây dựng vào thời điểm Trái Đất
‎chỉ mới qua khỏi Kỷ Băng hà cuối cùng,

67
00:05:06,800 --> 00:05:08,760
‎khi người dân được cho là vẫn còn

68
00:05:08,840 --> 00:05:12,640
‎săn bắt hái lượm đơn giản,
‎sống trong chòi đất.

69
00:05:14,320 --> 00:05:16,240
‎Nhưng nếu họ không đủ tiên tiến

70
00:05:16,320 --> 00:05:19,040
‎để thiết kế và xây dựng
‎kỳ quan cự thạch này,

71
00:05:20,120 --> 00:05:22,600
‎vậy ai xây nó và tại sao?

72
00:05:23,920 --> 00:05:25,800
‎Nơi này là gì?

73
00:05:28,240 --> 00:05:32,280
‎Mới nhìn qua, cái trước mắt
‎chúng ta có vẻ gây hoang mang.

74
00:05:32,360 --> 00:05:36,240
‎Nhưng nếu nhìn gần,
‎và xâu chuỗi mọi thứ lại,

75
00:05:36,320 --> 00:05:38,360
‎ta có thể có hình dung rõ

76
00:05:38,440 --> 00:05:42,480
‎về mức độ tham vọng và hùng vĩ
‎của nó vào thời đỉnh cao.

77
00:05:46,480 --> 00:05:47,960
‎Nằm ở bên sườn đồi

78
00:05:48,040 --> 00:05:50,960
‎với vài dấu vết định cư con người gần đó,

79
00:05:51,800 --> 00:05:56,480
‎là bốn cấu trúc kín hình tròn
‎với bố cục tương tự nhau.

80
00:05:58,320 --> 00:05:59,440
‎Ở trung tâm mỗi cụm

81
00:05:59,520 --> 00:06:02,160
‎là một cặp cự thạch hình chữ T cực lớn

82
00:06:03,120 --> 00:06:04,880
‎nặng đến mười tấn

83
00:06:05,840 --> 00:06:08,120
‎đặt trên một nền đá được đánh bóng.

84
00:06:08,800 --> 00:06:10,440
‎Các nhân vật khổng lồ sinh đôi,

85
00:06:10,520 --> 00:06:13,280
‎một số có bàn tay và cánh tay
‎được tạc vào đá,

86
00:06:13,360 --> 00:06:14,440
‎và cái đầu nghiêng.

87
00:06:15,880 --> 00:06:18,520
‎Bao quanh chúng
‎là những trụ hình chữ T nhỏ hơn,

88
00:06:19,200 --> 00:06:21,440
‎được chạm khắc và trang trí phức tạp,

89
00:06:22,880 --> 00:06:27,000
‎và tất cả được kết nối bởi những
‎bức tường đá và lối đi hình vòng cung.

90
00:06:29,160 --> 00:06:32,480
‎Bằng cách nào những khối đá lớn
‎được nâng lên và đặt vào đây…

91
00:06:34,600 --> 00:06:35,760
‎chẳng ai biết.

92
00:06:51,240 --> 00:06:54,400
‎Điều bí ẩn với mọi người đến đây,

93
00:06:54,480 --> 00:06:57,440
‎bao gồm những nhà khảo cổ
‎khai quật khu vực này,

94
00:06:57,520 --> 00:06:59,560
‎chính là những hình khắc lạ lùng.

95
00:07:02,760 --> 00:07:06,640
‎Các biểu tượng động vật
‎có khắp nơi ở Göbekli Tepe.

96
00:07:08,680 --> 00:07:10,600
‎Nó như tàu Noah trên đá vậy.

97
00:07:13,800 --> 00:07:18,760
‎Các hình sinh vật ở Göbekli Tepe được
‎sắp đặt và tạo hình rất đáng chú ý như thể

98
00:07:20,520 --> 00:07:23,320
‎mục đích của chúng
‎thiên về biểu tượng hơn thực tế.

99
00:07:28,280 --> 00:07:32,360
‎Và còn một chuyện bất thường nữa
‎về các cấu trúc cự thạch này.

100
00:07:34,600 --> 00:07:36,600
‎Khi các nhà khảo cổ xác định niên đại,

101
00:07:36,680 --> 00:07:40,880
‎rõ ràng bốn cụm này
‎không được xây cùng một lúc.

102
00:07:41,960 --> 00:07:45,840
‎Cụm D có niên đại khoảng 11.600 năm trước…

103
00:07:45,920 --> 00:07:46,760
‎D - 9.600 TCN

104
00:07:46,840 --> 00:07:51,960
‎…nhưng cụm mới nhất, Cụm A,
‎được xây khoảng 10.500 năm trước.

105
00:07:52,040 --> 00:07:53,440
‎A - 8.500 TCN

106
00:07:53,520 --> 00:07:56,560
‎Thay vì nâng cấp công trình đã có,

107
00:07:57,360 --> 00:08:00,480
‎người ta xây thêm các cụm mới

108
00:08:00,560 --> 00:08:03,440
‎trong khoảng thời gian tầm 1.100 năm,

109
00:08:04,880 --> 00:08:07,640
‎mỗi lần sẽ xoay nhẹ phương của nó.

110
00:08:12,480 --> 00:08:14,000
‎Cái hay hơn nữa là

111
00:08:14,080 --> 00:08:17,880
‎Cụm D, cụm gốc lâu đời nhất,

112
00:08:17,960 --> 00:08:20,200
‎cũng là cụm lớn nhất

113
00:08:21,200 --> 00:08:23,880
‎và được trang trí phức tạp nhất.

114
00:08:26,280 --> 00:08:28,680
‎Nó không phải là việc
‎mà người săn bắt hái lượm

115
00:08:28,760 --> 00:08:31,240
‎bổng nổi hứng lên và bảo,
‎"Mình sẽ xây dựng

116
00:08:31,320 --> 00:08:34,400
‎kiến trúc cự thạch
‎lớn nhất từng có trên đời".

117
00:08:37,679 --> 00:08:41,360
‎Thường thì, càng thực hành việc gì,
‎ta càng giỏi việc đó.

118
00:08:43,000 --> 00:08:45,200
‎Như những thợ mỏ ngày nay

119
00:08:45,280 --> 00:08:48,880
‎vẫn đang cắt đá ở các ngọn đồi
‎quanh Göbekli Tepe ngày nay,

120
00:08:50,320 --> 00:08:53,040
‎ta cho rằng các nền văn hóa cổ
‎hẳn cũng phải như thế,

121
00:08:54,080 --> 00:08:55,960
‎cải thiện kỹ năng qua thời gian.

122
00:08:57,360 --> 00:09:01,120
‎Nhưng Göbekli Tepe, nhất là Cụm D,

123
00:09:01,200 --> 00:09:04,080
‎dường như đảo ngược giả định này.

124
00:09:06,080 --> 00:09:09,120
‎Làm sao một cộng đồng
‎săn bắt hái lượm Thời Đồ đá

125
00:09:09,200 --> 00:09:10,760
‎lại thành công mỹ mãn

126
00:09:10,840 --> 00:09:14,640
‎khi xây dựng cự thạch
‎ngay trong lần thử sức đầu tiên?

127
00:09:18,960 --> 00:09:23,800
‎Chẳng phải đã đến lúc cân nhắc khả năng
‎các cụm cự thạch vĩ đại này

128
00:09:23,880 --> 00:09:27,600
‎không phải là ý tưởng trong một đêm
‎của người săn bắt hái lượm,

129
00:09:27,680 --> 00:09:29,440
‎mà là di sản

130
00:09:29,520 --> 00:09:33,120
‎từ một nền văn minh tiên tiến
‎đã mất của thời tiền sử?

131
00:09:37,680 --> 00:09:38,960
‎Đây là quan niệm

132
00:09:39,040 --> 00:09:43,320
‎mà giới khảo cổ học chính thống
‎thấy gần như bị xúc phạm.

133
00:09:44,040 --> 00:09:47,360
‎Các nhà hàn lâm đã bị
‎bó buộc trong cái suy nghĩ

134
00:09:47,440 --> 00:09:49,040
‎rằng trong Kỷ Băng hà,

135
00:09:49,120 --> 00:09:53,240
‎toàn thể nhân loại trên Trái Đất
‎đều ở giai đoạn săn bắt hái lượm.

136
00:09:55,400 --> 00:09:58,960
‎Thế mà, hóa ra
‎những người xây lên Göbekli Tepe

137
00:09:59,040 --> 00:10:02,320
‎lại tham vọng hơn xa
‎người săn bắt hái lượm bình thường.

138
00:10:04,200 --> 00:10:10,440
‎Năm 2003, một khảo sát địa vật lý
‎dùng rada xuyên đất

139
00:10:10,520 --> 00:10:14,800
‎đã dò được bên trong đồi này
‎20 cụm đá khác

140
00:10:14,880 --> 00:10:17,000
‎và hơn 200 cột đá.

141
00:10:18,680 --> 00:10:20,600
‎Hầu hết vẫn chưa được khai quật.

142
00:10:22,280 --> 00:10:27,400
‎Một cụm phức hợp cự thạch khổng lồ
‎trải dài chín hécta,

143
00:10:27,480 --> 00:10:29,040
‎rộng hơn 12 sân bóng đá.

144
00:10:32,440 --> 00:10:34,680
‎Nó là một địa điểm xây dựng cực lớn.

145
00:10:34,760 --> 00:10:37,360
‎Không thể nào chẳng có kỹ năng trước đó,

146
00:10:37,440 --> 00:10:40,640
‎chẳng có kiến thức trước đó,
‎không có nền tảng xử lý đá,

147
00:10:40,720 --> 00:10:42,680
‎mà bỗng tạo được thứ như Göbekli Tepe.

148
00:10:42,760 --> 00:10:47,880
‎Hẳn phải có lịch sử lâu đời ẩn sau nó
‎và lịch sử đó hoàn toàn thất lạc.

149
00:10:47,960 --> 00:10:52,080
‎Và với tôi, nó đang nói rất rõ
‎về một nền văn minh đã mất.

150
00:10:52,160 --> 00:10:53,800
‎Họ truyền công nghệ, kỹ năng,

151
00:10:53,880 --> 00:10:56,000
‎kiến thức cho người săn bắt hái lượm.

152
00:11:05,520 --> 00:11:09,800
‎Göbekli Tepe không phải cụm phức hợp
‎duy nhất có niên đại cuối Kỷ Băng hà

153
00:11:09,880 --> 00:11:11,840
‎vừa được phát hiện ở đây gần đây.

154
00:11:13,680 --> 00:11:19,160
‎Năm 2019, các nhà khảo cổ Thổ Nhĩ Kỳ
‎bắt đầu khai quật một địa điểm khác,

155
00:11:20,120 --> 00:11:24,600
‎cách đó một tiếng đi xe về phía Tây,
‎có tên là Karahan Tepe,

156
00:11:26,360 --> 00:11:28,360
‎và phát hiện một thứ không ngờ.

157
00:11:30,600 --> 00:11:34,480
‎Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ chưa hề
‎cho đội quay phim bên ngoài vào đây,

158
00:11:35,680 --> 00:11:36,880
‎cho đến bây giờ.

159
00:11:41,400 --> 00:11:43,960
‎Nhà khảo cổ học trưởng,
‎Giáo sư Necmi Karul,

160
00:11:44,040 --> 00:11:47,760
‎tin rằng nơi này
‎cùng niên đại với Göbekli Tepe

161
00:11:49,240 --> 00:11:50,560
‎và thậm chí có thể xưa hơn.

162
00:11:52,000 --> 00:11:53,560
‎Nhưng nó khá khác biệt.

163
00:11:55,760 --> 00:11:59,360
‎Phòng chính
‎có các cột hình chữ T và cự thạch,

164
00:12:00,320 --> 00:12:02,880
‎nhưng nền đá cứng bị đục mất một khúc,

165
00:12:03,560 --> 00:12:05,800
‎và nó đủ rộng để chứa vài chục người.

166
00:12:07,680 --> 00:12:09,440
‎Ông nghĩ đã có chuyện gì ở đây?

167
00:12:09,520 --> 00:12:11,040
‎Ông có ý tưởng gì không?

168
00:12:11,120 --> 00:12:11,960
‎GIÁO SƯ NECMI KARUL - ĐẠI HỌC ISTANBUL

169
00:12:12,040 --> 00:12:14,760
‎Chúng ta có thể diễn giải nó
‎là bậc đài để ngồi…

170
00:12:14,840 --> 00:12:16,640
‎- Ừ.
‎- …và người ta quy tụ ở đây,

171
00:12:16,720 --> 00:12:18,480
‎- vì đây là tòa nhà lớn.
‎- Ừ.

172
00:12:19,880 --> 00:12:23,800
‎Karahan Tepe có vẻ là
‎một nơi quy tụ cho nghi lễ.

173
00:12:26,160 --> 00:12:27,600
‎Các hình khắc trên tường

174
00:12:27,680 --> 00:12:30,480
‎không tinh tế như ở Göbekli Tepe.

175
00:12:31,400 --> 00:12:33,920
‎Nhưng ta thấy
‎có những người mặc áo choàng.

176
00:12:36,480 --> 00:12:39,280
‎Có khi nào họ là
‎đại điện cho các kiến trúc sư?

177
00:12:42,080 --> 00:12:43,960
‎- Ông dẫn đường đi.
‎- Được.

178
00:12:44,600 --> 00:12:48,080
‎Giáo sư Karul dẫn tôi
‎vào một phòng rất đáng chú ý,

179
00:12:48,160 --> 00:12:51,800
‎dài tám mét, rộng sáu mét, sâu hai mét.

180
00:12:53,720 --> 00:12:56,200
‎Mười cột đá theo hình dương vật

181
00:12:56,280 --> 00:13:01,400
‎đã được tạc một cách chủ ý
‎và khéo léo trực tiếp từ đá nền.

182
00:13:03,960 --> 00:13:07,280
‎Và cột thứ 11
‎đứng độc lập ở vị trí trang trọng.

183
00:13:11,120 --> 00:13:14,800
‎Một kênh uốn lượn
‎cũng được đục ra từ đá nền

184
00:13:14,880 --> 00:13:18,560
‎cho phép một dạng chất lỏng
‎đi vào phòng này,

185
00:13:18,640 --> 00:13:21,600
‎là nước, hoặc có thể là máu.

186
00:13:25,920 --> 00:13:30,400
‎Và chế ngự tất cả
‎là một cái đầu bí ẩn và uy quyền.

187
00:13:33,320 --> 00:13:37,160
‎Cổ của tượng này có gì đó giống rắn,

188
00:13:37,240 --> 00:13:41,760
‎và nó vươn ra khỏi đá,
‎nhìn xuống các cột đá

189
00:13:41,840 --> 00:13:43,760
‎ở trong cụm này.

190
00:13:44,360 --> 00:13:50,080
‎Nó có gì đó quanh co
‎và cũng hơi ma mị nữa.

191
00:13:52,920 --> 00:13:55,080
‎Một gương mặt rất uy quyền.

192
00:13:55,160 --> 00:13:56,360
‎Nó là đầu người

193
00:13:56,440 --> 00:13:58,840
‎- được tạc vào đá nền…
‎- Tạc vào đá nền.

194
00:13:59,400 --> 00:14:01,520
‎…và nó nhìn phía lối vào.

195
00:14:02,280 --> 00:14:05,280
‎Phải, đôi mắt hướng về phía đó.

196
00:14:05,360 --> 00:14:06,200
‎Rất oai nghiêm.

197
00:14:06,280 --> 00:14:08,880
‎- Trông như đầu rắn.
‎- Phải.

198
00:14:08,960 --> 00:14:11,600
‎- Hành vi giống rắn.
‎- Phải.

199
00:14:11,680 --> 00:14:13,640
‎Rắn đầu người.

200
00:14:13,720 --> 00:14:14,600
‎Có lẽ vậy.

201
00:14:15,360 --> 00:14:17,200
‎Đây là phát hiện độc nhất vô nhị.

202
00:14:17,280 --> 00:14:19,240
‎- Phải, rất tuyệt.
‎- Ừ.

203
00:14:22,600 --> 00:14:26,640
‎Cụm này đem lại
‎cảm giác sợ hãi, kinh hoàng.

204
00:14:26,720 --> 00:14:28,400
‎Tôi biết đây không phải khoa học.

205
00:14:28,480 --> 00:14:32,080
‎Chỉ là cảm giác của tôi
‎với thứ tôi nhìn thấy.

206
00:14:32,160 --> 00:14:35,240
‎Nhưng tôi không khỏi thắc mắc
‎liệu nỗi sợ và kinh hoàng

207
00:14:35,320 --> 00:14:37,320
‎có liên quan đến việc xây dựng nó không.

208
00:14:37,400 --> 00:14:42,280
‎Liệu nó có thể hiện gì đó
‎mà ta cần biết về quá khứ của mình.

209
00:14:42,360 --> 00:14:45,040
‎Nó đáng sợ là có lý do.

210
00:14:49,040 --> 00:14:52,200
‎Giáo sư xác nhận rằng,
‎giống với ở Göbekli Tepe,

211
00:14:52,280 --> 00:14:54,480
‎họ không tìm được chứng cứ nông nghiệp gì.

212
00:14:56,200 --> 00:15:00,440
‎Người xây cụm phức hợp này
‎chắc chắn vẫn còn săn bắt hái lượm.

213
00:15:03,160 --> 00:15:06,880
‎Quan niệm thường là có nông nghiệp trước,

214
00:15:06,960 --> 00:15:10,760
‎rồi nó cho phép người ta định cư
‎và tạo nên những nơi thế này.

215
00:15:10,840 --> 00:15:14,600
‎Nhưng nếu tôi hiểu đúng ý ông,
‎thì họ lại định cư trước.

216
00:15:14,680 --> 00:15:15,800
‎Định cư trước.

217
00:15:15,880 --> 00:15:18,120
‎- Họ là người săn bắt hái lượm.
‎- Ừ.

218
00:15:18,200 --> 00:15:21,560
‎Rồi họ bắt đầu tạo nên cuộc sống khác hẳn.

219
00:15:21,640 --> 00:15:23,320
‎Họ thay đổi việc xây dựng,

220
00:15:23,400 --> 00:15:25,520
‎- thay đổi kỹ thuật, đủ thứ.
‎- Ừ.

221
00:15:25,600 --> 00:15:28,560
‎Một dạng cách mạng ý tưởng.

222
00:15:28,640 --> 00:15:31,160
‎Ta có thể gọi nó là cách mạng.

223
00:15:31,240 --> 00:15:36,880
‎Vậy đây là thứ soi rọi ánh sáng mới
‎về lịch sử nhân loại.

224
00:15:39,440 --> 00:15:43,680
‎Đến giờ, chỉ mới khai quật
‎hai phòng ở Karahan Tepe.

225
00:15:44,840 --> 00:15:49,440
‎Nhưng rađa xuyên đất
‎cho thấy có ít nhất 20 phòng nữa

226
00:15:49,520 --> 00:15:51,280
‎chưa được khám phá.

227
00:15:52,920 --> 00:15:54,800
‎Cũng như ở Göbekli Tepe,

228
00:15:55,680 --> 00:15:58,520
‎cả hai nơi đều được xây dựng
‎cuối Kỷ Băng hà cuối cùng,

229
00:15:58,600 --> 00:16:02,120
‎ngay trước khi người sống ở đây
‎bắt đầu chăn nuôi và trồng trọt.

230
00:16:04,800 --> 00:16:08,640
‎Khi Göbekli Tepe được xây dựng,
‎ở đây không có nền nông nghiệp,

231
00:16:08,720 --> 00:16:14,320
‎nhưng lạ thay, vào đúng thời điểm
‎nó được tạo ra, 11.600 năm trước,

232
00:16:14,400 --> 00:16:16,440
‎nông nghiệp bỗng xuất hiện ở đó.

233
00:16:17,880 --> 00:16:19,600
‎IRAQ - LƯỠNG HÀ - IRAN

234
00:16:19,680 --> 00:16:23,840
‎Với tôi, chứng cứ
‎đã nói lên một điều rất rõ ràng.

235
00:16:23,920 --> 00:16:25,880
‎Đây là sự truyền đạt kỹ thuật.

236
00:16:25,960 --> 00:16:29,680
‎Những người đã biết cách để xử lý cự thạch

237
00:16:29,760 --> 00:16:33,400
‎và xây cấu trúc cự thạch lớn,
‎họ đến Göbekli Tepe này.

238
00:16:34,000 --> 00:16:36,400
‎Họ đã có kiến thức về nông nghiệp,

239
00:16:36,480 --> 00:16:40,840
‎và họ dùng nơi đó
‎để huy động cộng đồng địa phương,

240
00:16:40,920 --> 00:16:44,560
‎tổ chức cho họ và dạy họ làm nông nghiệp.

241
00:16:49,120 --> 00:16:51,720
‎Theo truyện dân gian Lưỡng Hà cổ,

242
00:16:51,800 --> 00:16:53,920
‎chuyện chính xác là thế.

243
00:16:55,320 --> 00:16:59,080
‎Giữa những thần thoại cổ
‎về lụt lội và đại biến cố,

244
00:16:59,160 --> 00:17:03,120
‎chuyện về đại hồng thủy
‎của Lưỡng Hà đặc biệt thú vị.

245
00:17:05,640 --> 00:17:08,400
‎Nó nói về
‎một nhóm người cổ đại khôn ngoan,

246
00:17:08,960 --> 00:17:12,960
‎Apkallu, đã dạy dân ở đây
‎những kỹ năng của nền văn minh.

247
00:17:15,560 --> 00:17:18,359
‎Thuở ban đầu,
‎trước khi lịch sử được ghi lại,

248
00:17:19,160 --> 00:17:24,000
‎nhân loại được chư thần tạo nên
‎để cai quản đất đai và thú vật.

249
00:17:25,000 --> 00:17:29,359
‎Nhưng những con người đầu tiên
‎quá lười biếng và ương ngạnh để làm việc,

250
00:17:30,400 --> 00:17:32,280
‎và họ ngày càng đông lên.

251
00:17:33,680 --> 00:17:35,800
‎Nên chư thần tạo ra trận lụt lớn

252
00:17:36,600 --> 00:17:40,240
‎để xóa sổ và tái khởi động nhân loại.

253
00:17:41,760 --> 00:17:45,280
‎Họ cũng cử bảy nhà hiền triết, Apkallu,

254
00:17:45,360 --> 00:17:49,080
‎theo truyền thống là
‎những người có râu, mặc áo choàng,

255
00:17:49,160 --> 00:17:50,800
‎để chỉ dẫn những người sống sót.

256
00:17:51,720 --> 00:17:55,720
‎Thủ lĩnh của họ là Oannes,
‎tương truyền đến từ biển cả,

257
00:17:55,800 --> 00:17:58,800
‎thường được họa hình nửa người, nửa cá.

258
00:18:00,080 --> 00:18:01,800
‎Ngài đến giữa dân chúng,

259
00:18:01,880 --> 00:18:08,240
‎dạy họ nông nghiệp,
‎kiến trúc, và chiêm tinh.

260
00:18:13,960 --> 00:18:16,000
‎Đấy là danh sách mà tôi không khỏi nghĩ

261
00:18:16,080 --> 00:18:22,000
‎rằng nó bao gồm nhiều tiến bộ
‎được cho là từ Göbekli Tepe mà ra.

262
00:18:23,040 --> 00:18:26,760
‎Oannes là một ví dụ khác nữa
‎về anh hùng khai hóa.

263
00:18:27,560 --> 00:18:31,400
‎Một người thầy
‎đột nhiên xuất hiện, thường là từ biển,

264
00:18:31,480 --> 00:18:33,600
‎sau thời đại biến cố,

265
00:18:34,480 --> 00:18:36,760
‎như Quetzalcoatl ở Mexico,

266
00:18:37,360 --> 00:18:41,280
‎như Orisis, tương truyền đã dong thuyền

267
00:18:41,360 --> 00:18:43,880
‎đi dạy nhân loại về cách thức văn minh.

268
00:18:45,360 --> 00:18:49,040
‎Và không chỉ câu chuyện của họ
‎tương đồng với các nền văn hóa cổ.

269
00:18:49,120 --> 00:18:49,960
‎NGƯỜI ASSYRIA

270
00:18:50,040 --> 00:18:53,760
‎Họa hình của họ trong nghệ thuật cổ
‎cũng vô cùng tương đồng…

271
00:18:53,840 --> 00:18:54,680
‎NGƯỜI TOLTEC

272
00:18:54,760 --> 00:18:56,560
‎…về bộ áo choàng và túi đeo.

273
00:18:56,640 --> 00:18:57,480
‎NGƯỜI MAYA

274
00:18:57,560 --> 00:18:59,680
‎NGƯỜI OLMEC

275
00:18:59,760 --> 00:19:02,320
‎Tôi nghĩ đây là
‎chuyện kể thật về sự kiện có thật.

276
00:19:02,400 --> 00:19:04,440
‎Trong một số trường hợp, có lẽ chúng

277
00:19:04,520 --> 00:19:07,360
‎đã được thêm thắt
‎các biểu tượng và tuyến truyện,

278
00:19:07,440 --> 00:19:10,760
‎nhưng về căn bản,
‎tôi nghĩ ta cần tin vào các thần thoại.

279
00:19:14,320 --> 00:19:18,840
‎Các cụm tường đá hình tròn
‎của Göbekli Tepe mở hướng lên trời

280
00:19:18,920 --> 00:19:23,240
‎cũng khiến tôi nhớ về
‎Ġgantija và các đền thờ ở Malta.

281
00:19:25,000 --> 00:19:27,560
‎Có khi nào chúng đều tạo nên
‎từ một cảm hứng chung?

282
00:19:31,000 --> 00:19:33,360
‎Ở Malta, Lenie Reedijk đã cho tôi thấy

283
00:19:33,440 --> 00:19:36,800
‎sự chỉnh phương
‎của các đền thờ cự thạch cổ

284
00:19:36,880 --> 00:19:42,080
‎dò theo sự thay đổi điểm xuất hiện
‎của một ngôi sao duy nhất, Sirius,

285
00:19:43,560 --> 00:19:45,280
‎qua hàng ngàn năm.

286
00:19:50,040 --> 00:19:54,800
‎Đáng chú ý là, ta thấy
‎cùng hiện tượng đó ở Göbekli Tepe.

287
00:19:57,640 --> 00:20:01,040
‎Các cột trụ chính của ba cụm cổ nhất

288
00:20:01,120 --> 00:20:03,440
‎dường như đều hướng về sao Sirius.

289
00:20:05,000 --> 00:20:08,760
‎Vào khoảng cuối Kỷ Băng hà,
‎phương hướng khác biệt của chúng

290
00:20:08,840 --> 00:20:11,920
‎dò theo điểm xuất hiện
‎của ngôi sao theo thời gian.

291
00:20:15,680 --> 00:20:18,600
‎Với tôi, họ có cùng
‎sự quan tâm đến sao Sirius,

292
00:20:19,280 --> 00:20:23,840
‎một dấu hiệu khác cho thấy
‎các thợ xây cổ đại ở Malta và Thổ Nhĩ Kỳ

293
00:20:23,920 --> 00:20:26,920
‎đã tiếp cận một kiến thức chung

294
00:20:27,680 --> 00:20:30,800
‎liên quan đến thiên văn học
‎và kiến trúc cự thạch.

295
00:20:32,200 --> 00:20:36,120
‎Có khi nào các dự án
‎xây dựng lớn ở cả hai nơi

296
00:20:36,880 --> 00:20:40,200
‎đều được chỉ đạo bởi
‎người sống sót của nền văn hóa tiên tiến

297
00:20:41,600 --> 00:20:44,400
‎đã chu du thế giới
‎vào cuối Kỷ Băng hà cuối cùng,

298
00:20:45,280 --> 00:20:49,280
‎và được mô tả
‎dưới hình dạng các cột đá lớn ở đây,

299
00:20:49,360 --> 00:20:51,560
‎hoặc người trùm đầu ở Karahan Tepe?

300
00:20:52,720 --> 00:20:54,080
‎Những người đã đến

301
00:20:54,160 --> 00:20:56,560
‎vùng Lưỡi liềm Màu mỡ này
‎sau trận đại hồng thủy.

302
00:20:58,920 --> 00:21:01,720
‎Nếu là thế, họ đã cố nói điều gì?

303
00:21:05,280 --> 00:21:09,440
‎Có thể nào những hình thú vật này
‎thật ra muốn nói gì đó với ta?

304
00:21:13,560 --> 00:21:15,920
‎Trong những cuộc tìm kiếm mới nhất,

305
00:21:16,000 --> 00:21:18,880
‎tôi đã biết được thông tin mới
‎về Göbekli Tepe,

306
00:21:18,960 --> 00:21:22,800
‎đã thêm manh mối
‎cho bức tranh tổng thể đáng chú ý.

307
00:21:26,560 --> 00:21:30,760
‎Tôi đã gặp Tiến sĩ Martin Sweatman,
‎ở Bảo tàng Sanliurfa gần đó,

308
00:21:31,640 --> 00:21:35,960
‎nơi có bản sao tuyệt đẹp
‎của cụm lớn nhất ở Göbekli Tepe.

309
00:21:37,640 --> 00:21:41,160
‎Là một nhà khoa học
‎có hứng thú với khảo cổ thiên văn,

310
00:21:41,240 --> 00:21:44,040
‎phần nhiều nghiên cứu của anh
‎tập trung vào Cột 43,

311
00:21:45,360 --> 00:21:47,680
‎còn được gọi là Phiến đá Kền kền.

312
00:21:50,760 --> 00:21:53,560
‎Anh thấy cái này có ý nghĩa gì, Martin?

313
00:21:54,680 --> 00:21:58,760
‎Có lẽ nó là một trong những tạo tác
‎quan trọng nhất thế giới.

314
00:21:58,840 --> 00:21:59,960
‎Nó quá tuyệt vời.

315
00:22:00,800 --> 00:22:03,400
‎Về căn bản, cột trụ này
‎giống như Phiến đá Rosetta.

316
00:22:03,480 --> 00:22:04,680
‎Phải.

317
00:22:04,760 --> 00:22:08,040
‎Tiến sĩ Sweatman tin rằng
‎các biểu tượng trên phiến đá

318
00:22:08,120 --> 00:22:10,280
‎hẳn thể hiện các chòm sao,

319
00:22:11,480 --> 00:22:15,000
‎các hình tượng là để minh họa
‎những cụm sao sáng nhất trời đêm.

320
00:22:15,800 --> 00:22:18,160
‎Ta thấy ngay là có con bọ cạp.

321
00:22:18,240 --> 00:22:20,360
‎Nên ta có thể xem đó là chòm sao Bọ Cạp.

322
00:22:20,440 --> 00:22:22,800
‎Rất dễ để kết luận
‎đó là chòm sao Thiên Yết.

323
00:22:22,880 --> 00:22:24,160
‎Hẳn rồi.

324
00:22:24,640 --> 00:22:27,880
‎Các nền văn hóa khác nhau
‎đặt tên và đặc tính khác nhau

325
00:22:27,960 --> 00:22:30,120
‎cho các chòm sao trong hoàng đạo.

326
00:22:30,200 --> 00:22:35,080
‎Nên quả là tuyệt khi thấy
‎một chòm sao có trên Cột 43.

327
00:22:35,160 --> 00:22:38,360
‎Rồi phía trên,
‎ta dự tính sẽ thấy chòm Nhân Mã,

328
00:22:38,440 --> 00:22:42,160
‎và ta biết Nhân Mã
‎là cung thủ, có cung và mũi tên.

329
00:22:43,040 --> 00:22:47,640
‎Ta thấy con kền kền có cánh
‎vung ra đúng góc

330
00:22:47,720 --> 00:22:49,320
‎để thể hiện hình cung và tên.

331
00:22:49,400 --> 00:22:51,720
‎Rồi ta có thể thấy
‎có các biểu tượng động vật

332
00:22:51,800 --> 00:22:54,000
‎tương ứng với các chòm sao,

333
00:22:54,080 --> 00:22:57,760
‎thể hiện gần như một bản đồ bầu trời đêm.

334
00:23:01,400 --> 00:23:03,800
‎Đây là bản đồ của các ngôi sao rõ nhất

335
00:23:03,880 --> 00:23:07,280
‎ở khu vực quanh nơi
‎mà ngày nay gọi là chòm Thiên Yết.

336
00:23:08,960 --> 00:23:13,120
‎Khi dóng chòm Thiên Yết
‎với hình Bọ Cạp trên Cột 43,

337
00:23:14,360 --> 00:23:17,000
‎các chòm sao kế cận dường như trùng khớp

338
00:23:17,080 --> 00:23:19,480
‎với một vài hình tượng khác
‎khắc trên cột đá.

339
00:23:23,760 --> 00:23:26,400
‎- Vậy là nó khớp nhau cả.
‎- Đúng vậy.

340
00:23:27,760 --> 00:23:32,160
‎Nhưng đột phá thực sự của tiến sĩ Sweatman
‎là khi anh cân nhắc khả năng

341
00:23:32,240 --> 00:23:35,560
‎vòng tròn trung tâm đại diện cho Mặt Trời.

342
00:23:37,520 --> 00:23:41,760
‎Nếu ta tạo hình tượng Mặt Trời
‎nằm ở vị trí đặc biệt

343
00:23:41,840 --> 00:23:45,160
‎liên kết với các chòm sao,
‎thì ta muốn nói lên điều gì?

344
00:23:45,800 --> 00:23:48,800
‎Có khả năng
‎là ta cố nói lên một ngày tháng.

345
00:23:51,760 --> 00:23:55,920
‎Một manh mối cho điểm này
‎là có ba hình thú vật khác

346
00:23:56,000 --> 00:23:57,080
‎nằm ở đỉnh cột

347
00:23:57,160 --> 00:24:00,800
‎đã củng cố ý tưởng
‎cái này nói về ngày tháng,

348
00:24:00,880 --> 00:24:02,400
‎nó như ấn chứng ngày tháng vậy.

349
00:24:04,200 --> 00:24:05,480
‎Tiến sĩ Sweatman tin rằng

350
00:24:05,560 --> 00:24:08,880
‎ba con thú nhỏ được khắc trên đỉnh Cột 43

351
00:24:08,960 --> 00:24:13,520
‎xuất hiện kế biểu tượng
‎đại diện cho ba lần mặt trời lặn.

352
00:24:15,440 --> 00:24:18,200
‎Cùng với hình mặt trời
‎ở chính giữa phiến đá,

353
00:24:18,280 --> 00:24:21,960
‎chúng có thể mô tả
‎bốn thời điểm then chốt trong năm,

354
00:24:22,040 --> 00:24:27,480
‎là hạ chí, đông chí,
‎xuân phân và thu phân.

355
00:24:30,120 --> 00:24:33,960
‎Những hình khắc đại diện
‎cho các chòm sao trên trời đêm

356
00:24:34,040 --> 00:24:36,480
‎nằm sau hoặc quanh Mặt Trời cố định

357
00:24:36,560 --> 00:24:39,000
‎trong mỗi ngày then chốt của năm.

358
00:24:41,200 --> 00:24:45,880
‎Đột nhiên, ta có
‎bốn thời điểm then chốt trong năm,

359
00:24:45,960 --> 00:24:48,800
‎với thời điểm họ thật sự
‎muốn ta tập trung vào,

360
00:24:48,880 --> 00:24:51,040
‎- thể hiện chủ đạo trên cột này.
‎- Phải.

361
00:24:53,560 --> 00:24:55,960
‎Đây là ý tưởng thông minh và thú vị.

362
00:24:57,520 --> 00:25:02,080
‎Một ngày tháng được khắc vào đá
‎trong ngôn ngữ thiên văn chung.

363
00:25:04,240 --> 00:25:06,760
‎Vậy cột này nói đến ngày nào?

364
00:25:08,960 --> 00:25:10,800
‎Dùng phần mềm máy tính

365
00:25:10,880 --> 00:25:14,520
‎dò theo các thay đổi
‎trong trời đêm qua hàng ngàn năm,

366
00:25:15,360 --> 00:25:21,040
‎chúng tôi tìm ra được một khoảng thời gian
‎100 năm khớp với giả thuyết của Martin.

367
00:25:22,000 --> 00:25:25,000
‎Cuối cùng, tôi tìm ra rằng
‎ta có thể xác định nó

368
00:25:25,080 --> 00:25:29,360
‎vào khoảng năm 10.900 đến 10.800 TCN.

369
00:25:34,000 --> 00:25:38,760
‎Nhưng thế là sớm hơn thời điểm
‎xây dựng Göbekli Tepe cả ngàn năm.

370
00:25:40,760 --> 00:25:42,520
‎Tại sao ngày đó quan trọng như vậy?

371
00:25:42,600 --> 00:25:47,440
‎Ta biết khá nhiều điều
‎về thời điểm cụ thể đó trong lịch sử.

372
00:25:47,520 --> 00:25:52,800
‎Gần như chính xác
‎trong khoảng thời gian 100 năm đó,

373
00:25:52,880 --> 00:25:58,560
‎có một sự kiện khí hậu lớn,
‎tên là Younger Dryas.

374
00:25:58,640 --> 00:26:00,680
‎Nó thay đổi hoàn toàn thế giới.

375
00:26:07,440 --> 00:26:10,360
‎Chúng tôi gọi nó là Tận thế Cổ đại,

376
00:26:10,440 --> 00:26:13,200
‎nhưng các nhà khoa học
‎gọi nó là Younger Dryas.

377
00:26:14,360 --> 00:26:19,320
‎Nó bắt đầu từ 12.800 năm trước
‎với một đại biến cố,

378
00:26:19,400 --> 00:26:23,120
‎và kết thúc vào 11.600 năm trước,

379
00:26:23,200 --> 00:26:25,520
‎chính là thời điểm xây dựng Göbekli Tepe.

380
00:26:28,400 --> 00:26:33,440
‎Thế giới đã chịu một cơn
‎biến động địa chất cực lớn

381
00:26:34,000 --> 00:26:35,880
‎bao gồm các trận lụt dữ dội,

382
00:26:36,920 --> 00:26:40,720
‎tiếp theo là hơn 1.000 năm lạnh cóng.

383
00:26:41,840 --> 00:26:44,800
‎Sự sống trên Trái Đất
‎đã thay đổi triệt để.

384
00:26:46,080 --> 00:26:49,240
‎Loài hổ răng kiếm
‎và voi ma-mút đã tuyệt chủng.

385
00:26:51,720 --> 00:26:53,480
‎Nhưng con người sống sót.

386
00:26:56,160 --> 00:26:59,200
‎Và khoảng 11.600 năm trước,

387
00:26:59,280 --> 00:27:02,880
‎thời kỳ băng giá kết thúc
‎bằng một trận lụt khủng khiếp khác

388
00:27:02,960 --> 00:27:05,040
‎khiến nước biển dâng cao khắp thế giới.

389
00:27:08,280 --> 00:27:11,920
‎Lúc đó, ngay sau khi
‎Trái Đất bình lặng trở lại,

390
00:27:12,000 --> 00:27:14,520
‎công cuộc xây Göbekli Tepe bắt đầu.

391
00:27:16,240 --> 00:27:19,000
‎Và tôi tin thời điểm đó
‎không phải tình cờ.

392
00:27:21,160 --> 00:27:23,640
‎Tôi thấy xét tận cùng,
‎Göbekli Tepe chính là

393
00:27:24,280 --> 00:27:27,120
‎sự tái khởi động nền văn minh

394
00:27:27,200 --> 00:27:29,560
‎từ một thời
‎từng có một nền văn minh sớm hơn

395
00:27:29,640 --> 00:27:31,720
‎đã bị hủy diệt trong đại biến cố.

396
00:27:38,040 --> 00:27:40,280
‎Thật hay khi được xem Cột 43 ở đây,

397
00:27:40,360 --> 00:27:43,720
‎và nó được bảo tồn rất tốt,

398
00:27:44,280 --> 00:27:47,200
‎so với độ tuổi 11.600 năm của nó.

399
00:27:47,920 --> 00:27:49,160
‎Thật phi thường.

400
00:27:52,280 --> 00:27:56,880
‎Lỡ như cụm phức hợp bí ẩn này
‎không chỉ là nơi làm nghi lễ

401
00:27:56,960 --> 00:28:01,200
‎mà còn là đài tưởng niệm
‎để tưởng nhớ sự kiện thay đổi thế giới?

402
00:28:03,840 --> 00:28:05,280
‎Nói thế cũng hợp lý.

403
00:28:05,880 --> 00:28:08,920
‎Một số toà nhà lớn nhất thời nay
‎cũng là đài tưởng niệm.

404
00:28:10,360 --> 00:28:12,920
‎Đài tưởng niệm Lincoln ở Washington DC

405
00:28:14,400 --> 00:28:16,400
‎hay Taj Mahal ở Ấn Độ.

406
00:28:17,480 --> 00:28:20,520
‎Nhưng liệu Göbekli Tepe còn hơn thế nữa?

407
00:28:22,560 --> 00:28:24,960
‎Lỡ như các kiến trúc sư của nó muốn để lại

408
00:28:25,040 --> 00:28:27,840
‎một thông điệp quan trọng nhất,

409
00:28:27,920 --> 00:28:31,000
‎một thông điệp để các thế hệ sau giải mã?

410
00:28:32,080 --> 00:28:34,160
‎Vì khi các nhà khảo cổ

411
00:28:34,240 --> 00:28:37,480
‎xác định niên đại
‎của đá cuội bao phủ khu vực này,

412
00:28:37,560 --> 00:28:39,360
‎họ lại gặp bất ngờ mới.

413
00:28:41,920 --> 00:28:44,480
‎Đâu đó cách đây 10.000 năm,

414
00:28:45,720 --> 00:28:47,680
‎toàn bộ cấu trúc này đã bị chôn vùi

415
00:28:48,360 --> 00:28:53,480
‎một cách nhanh chóng
‎và có chủ ý cùng một lúc.

416
00:28:56,040 --> 00:29:00,320
‎Họ đã dốc một nỗ lực khổng lồ
‎để chôn vùi Göbekli Tepe.

417
00:29:00,400 --> 00:29:02,360
‎Không chỉ chôn vùi nó

418
00:29:02,440 --> 00:29:06,560
‎mà còn tạo
‎một ngọn đồi nhân tạo ngay trên nó.

419
00:29:06,640 --> 00:29:10,000
‎Cần phải huy động
‎những đội hàng trăm người

420
00:29:10,080 --> 00:29:14,200
‎xách những giỏ đá cuội đến
‎và đổ xuống các cụm công trình.

421
00:29:18,240 --> 00:29:21,520
‎Nhưng thế thì nảy sinh chất vấn,
‎tại sao họ làm thế?

422
00:29:24,240 --> 00:29:28,080
‎Nó không bị bỏ hoang,
‎không bị phá hủy hay cướp phá.

423
00:29:28,160 --> 00:29:32,360
‎Nó được chôn vùi một cách cẩn thận,
‎được giấu kín và bảo quản.

424
00:29:33,800 --> 00:29:37,720
‎Và nó nằm đó, an toàn sau hàng ngàn năm,

425
00:29:38,400 --> 00:29:40,280
‎cho đến khi được phát hiện gần đây.

426
00:29:42,080 --> 00:29:46,840
‎Theo tôi, lý giải hợp lý nhất là
‎nó là hộp thời gian.

427
00:29:46,920 --> 00:29:49,160
‎Và như mọi hộp thời gian,

428
00:29:49,240 --> 00:29:52,600
‎mục đích của nó là
‎chuyển thông điệp tới tương lai.

429
00:29:56,120 --> 00:30:01,240
‎Ở cả Göbekli Tepe và Karahan Tepe,
‎mãng xà là hình tượng chủ đạo.

430
00:30:02,040 --> 00:30:03,360
‎Cái cách họ tạc hình thù

431
00:30:03,440 --> 00:30:06,400
‎uốn lượn, nhìn xuống của chúng
‎có gì đó khác lạ,

432
00:30:06,480 --> 00:30:09,240
‎như thể những người xây nơi này
‎ám ảnh về chúng,

433
00:30:10,160 --> 00:30:12,280
‎như thể những mãng xà này là thông điệp

434
00:30:12,360 --> 00:30:15,400
‎mà họ muốn ta rút lấy từ cả hai nơi này.

435
00:30:17,240 --> 00:30:22,040
‎Nhưng chúng là rắn
‎hay còn đại diện cho thứ gì khác?

436
00:30:26,360 --> 00:30:31,680
‎Có vẻ ở mọi nơi chúng tôi tìm ra
‎dấu vết của thời kỳ bị quên lãng

437
00:30:31,760 --> 00:30:33,280
‎thì đều có rắn.

438
00:30:34,320 --> 00:30:37,880
‎Ở Mexico, Quetzalcoatl là mãng xà.

439
00:30:38,800 --> 00:30:42,440
‎Ở Malta, để vào nội điện của Ġgantija

440
00:30:42,520 --> 00:30:44,360
‎thì phải bước qua một con rắn.

441
00:30:47,520 --> 00:30:52,880
‎Tôi biết những con rắn đại diện điều gì,
‎và ví dụ rõ nhất không ở Thổ Nhĩ Kỳ này.

442
00:30:54,320 --> 00:30:59,320
‎Mà ở cách nửa vòng Trái đất,
‎miền Trung nước Mỹ, Ohio,

443
00:31:00,160 --> 00:31:06,120
‎nơi các nhà hiền triết cổ đã làm nên
‎con rắn bằng đất nung với kích cỡ cực đại

444
00:31:06,880 --> 00:31:10,840
‎cho mục đích tưởng niệm
‎mà cũng có thể là cảnh báo.

445
00:31:37,600 --> 00:31:42,600
‎Biên dịch: Ka Nguyen