SERIAL NETFLIX
Elektryczność zdziałała cuda.
Ludzkość stała się gatunkiem aktywnym całą dobę.
Ale ta feeria świateł odbiera nam
jeden z najcudowniejszych aspektów życia na tej planecie…
nocne niebo.
Dla starożytnych
nocne niebo było największym możliwym spektaklem,
najciekawszym sposobem spędzania długich, mrocznych nocy.
Znali każdy ruch Drogi Mlecznej,
każdą gromadę jaśniejszych gwiazd i każdą przelatującą kometę.
Być może dlatego gdziekolwiek nie spojrzymy,
znajdziemy ogromne konstrukcje zwracające naszą uwagę na niebo.
Chyba że jest w tym coś więcej.
Starożytne piramidy i świątynie
łączą niebo i ziemię idealnym dopasowaniem do Słońca, Księżyca i gwiazd.
Dlaczego budowniczowie aż tak się postarali?
Czy próbowali nam coś powiedzieć?
Być może nawet ostrzec, by zwracać na niebo szczególną uwagę.
DZIEDZICTWO MĘDRCÓW
Jestem w Turcji i zbliżam się do samotnego wzgórza
około 42 kilometry od granicy z Syrią.
Dziś panuje tu niepokój,
ale jest to miejsce o szczególnej wartości historycznej.
MORZE CZARNE - TURCJA MORZE ŚRÓDZIEMNE - SYRIA - IRAK
W południowowschodniej Turcji, blisko współczesnej Şanlıurfy,
pod koniec ostatniej epoki lodowej coś się wydarzyło.
10 000 P.N.E.
Nasi przodkowie, ludy zbieracko-łowieckie,
nagle odkryli rolnictwo i zaczęli budować osady.
IRAN - MEZOPOTAMIA - ZATOKA PERSKA
Miało to miejsce na tak zwanym Żyznym Półksiężycu
rozciągającym się ku Zatoce Perskiej.
4000 P.N.E.
Około 6000 lat temu na obszarze zwanym Mezopotamią
powstała cywilizacja, którą długo uznawano
za pierwszą, czyli Sumerowie.
Ale obecnie historia domaga się korekty.
Podczas badania jednego z pól w roku 1994
archeolodzy zauważyli wystające z ziemi rzeźbione kamienie.
Niektóre z nich ogromne.
Podczas kolejnych prac wykopaliskowych znaleziono więcej niesamowitych rzeczy.
To stanowisko archeologiczne sprawia,
że musimy porzucić dawny tok myślenia o naszych przodkach z epoki kamienia.
Daleko było im do prymitywnych ludów.
Ich tutejsze dokonania mówią nam,
że mieli wyjątkowe zdolności,
co najmniej na poziomie późniejszych,
rzekomo bardziej zaawansowanych cywilizacji.
Pod współczesnym baldachimem, który chroni ją przed żywiołami,
znajduje się Göbekli Tepe.
Bazując na tym, co wiemy o prehistorii,
to miejsce nie powinno istnieć.
Archeolodzy zgodnie twierdzą, że ma około 11 600 lat…
9600 P.N.E.
…przez co jest oficjalnie najstarszą monumentalną budowlą na Ziemi.
To bardzo szczegółowa i zaawansowana konstrukcja megalityczna,
jakieś 7000 lat starsza niż Stonehenge…
STONEHENGE WIELKA BRYTANIA
…i około 7000 lat starsza niż piramidy w Gizie.
Nagle idea, że na świecie sprzed 12 000 lat
nie mogła istnieć kultura do tego zdolna,
przestaje mieć sens.
Konstrukcja ta powstała nawet przed wynalezieniem koła
i udomowieniem koni.
Kiedy Ziemia dopiero budziła się po epoce lodowej,
a miejscowi rzekomo byli zaledwie
ludami zbieracko-łowieckimi żyjącymi w chatach z błota.
Ale jeśli nie mieli możliwości
zaprojektować i zbudować tego megalitycznego cudu,
kto to zrobił i dlaczego?
Czym jest to miejsce?
Na pierwszy rzut oka jest zdumiewające.
Ale jeśli spojrzymy bliżej i połączymy fakty,
możemy domyślić się,
jakie wrażenie konstrukcja ta musiała robić w latach świetności.
Stojąca na zboczu wzgórza,
bez żadnych osad w pobliżu,
cztery podobne ogrodzone miejsca.
A pośrodku każdego
dwa ogromne megality w kształcie litery „T”,
ważące nawet do dziesięciu ton,
stojące na wypolerowanej kamiennej posadzce.
Bliźniacze figury,
niektóre mają wyrzeźbione ręce
i przechylone głowy.
Megality otoczone były przez mniejsze słupy
ze szczegółowymi rzeźbieniami,
a wszystko połączone było przejściami i kamiennymi murami.
Jak ktoś potrafił przenieść tak ogromne kamienie?
Tego nie wie nikt.
Każdego, kto odwiedza to miejsce,
w tym archeologów, którzy je badali,
zdumiewają niesamowite rzeźbienia.
Wszędzie możemy znaleźć symbole zwierząt.
To jak Arka Noego w kamieniu.
Wizerunki zwierząt z Göbekli Tepe zaprojektowane zostały
w sposób raczej symboliczny niż realistyczny.
Ale to nie jedyna niezwykła cecha tego miejsca.
Kiedy archeolodzy zbadali ich wiek,
okazało się, że tych czterech miejsc nie zbudowano w tym samym czasie.
Miejsce D ma około 11 600 lat.
D - 9600 P.N.E.
Ale najmłodsze jest miejsce A, ma około 10 500 lat.
A - 8500 P.N.E.
Zamiast przebudowy istniejących budynków,
miejscowi budowali nowe
na przestrzeni około 1100 lat,
lekko zmieniając orientację.
Co ciekawsze,
najstarsza konstrukcja, miejsce D,
jest największa
i najbardziej ozdobiona.
To nie jest coś, co ludy zbieracko-łowieckie
zbudowałyby z powodu nagłego kaprysu,
by stworzyć największą konstrukcję, jaką widział świat.
Zazwyczaj z doświadczeniem jesteśmy w czymś lepsi.
Jak dzisiejsi kamieniarze
wciąż pracujący na wzgórzach wokół Göbekli Tepe.
Zakładamy, że starożytne kultury robiły tak samo,
ucząc się wszystkiego z czasem.
Ale Göbekli Tepe, a zwłaszcza miejsce D,
wywraca tę teorię do góry nogami.
Jak lud zbieracko-łowiecki epoki kamienia
mógł w tak genialny sposób
za pierwszym podejściem zbudować megalityczną konstrukcję?
Czy to nie najwyższy czas, by wziąć pod uwagę możliwość,
że nie stworzyły jej ludy zbieracko-łowieckie,
a jest ona dziedzictwem
zaginionej cywilizacji prehistorii?
Ta idea to coś,
co u archeologów budzi niesmak.
Akademicy niezmiennie twierdzą,
że podczas epoki lodowej
cała ludzkość zajmowała się zbieractwem i łowiectwem.
Mimo to okazuje się, że budowniczowie Göbekli Tepe
byli dużo bardziej ambitni.
W roku 2003 badania geofizyczne przy użyciu radaru
wykazały obecność 20 innych podobnych miejsc wewnątrz wzgórza
oraz ponad 200 słupów.
Większości dotąd nie wykopano.
Ogromny megalityczny kompleks na terenie dziewięciu hektarów,
to więcej niż 12 boisk.
Niesamowita wielkość.
Nie ma takiej opcji, by ktoś bez umiejętności,
wiedzy i doświadczenia z pracą w kamieniu,
stworzył coś takiego jak Göbekli Tepe.
Musi za tym stać coś więcej, o czym nie wiemy.
Według mnie sugeruje to zaginioną cywilizację.
Przekazanie technologii,
umiejętności i wiedzy miejscowym.
Göbekli Tepe to nie jedyny tutejszy kompleks
z końca ostatniej epoki lodowej.
W roku 2019 tureccy archeolodzy zaczęli prace w innym miejscu,
godzinę drogi na wschód, w Karahan Tepe,
gdzie odkryli coś niespodziewanego.
Władze tureckie nie pozwoliły tu filmować nikomu z zewnątrz.
Aż do teraz.
Główny archeolog, profesor Necmi Karul,
sądzi, że ta konstrukcja jest w podobnym wieku, co Göbekli Tepe,
lub nawet starsza.
Jednak jest inna.
W głównej komnacie również mamy słupy i megality,
jednak jedna z krawędzi jest wyrzeźbiona w skale,
zmieści się tam nawet kilka tuzinów ludzi.
Jak myślisz, co tu się działo?
Masz jakieś pomysły?
PROFESOR NECMI KARUL UNIWERSYTET STAMBULSKI
Możemy interpretować to miejsce jako podium części wypoczynkowej…
- Tak. - gdzie ludzie razem spędzali czas,
- ponieważ to był wielki budynek. - Tak.
Karahan Tepe wydaje się rytualnym miejscem zgromadzeń.
Zdobienia na ścianach
nie są tak szczegółowe jak w Göbekli Tepe.
Ale widzimy tu postaci w długich szatach.
Czy mogą one reprezentować oryginalnych architektów?
- Proszę przodem. - Jasne.
Profesor Karul zaprowadził mnie do ciekawej komnaty,
ma ona osiem na sześć metrów i dwa metry głębokości.
Dziesięć słupów przypominających fallusy
zręcznie i celowo wykuto w skale.
Jedenasty natomiast wyróżnia się na ich tle.
W skale wykuto również wijący się tunel,
pozwalający na zalanie komnaty cieczą,
wodą lub krwią.
Nad nią natomiast widzimy tajemniczą, imponującą głowę.
Szyja tej postaci przypomina ciało węża,
wysuwa się ze skały, patrząc na słupy,
które tam stoją.
Wije się tam i wygląda dość złowieszczo.
Od tej twarzy bije potęga.
To głowa człowieka
- wykuta w skale. - Wykuta w skale.
Spogląda w stronę wejścia.
Tak, tam kieruje wzrok.
Imponująca.
- Wygląda jak głowa węża. - Tak.
- Zachowuje się jak wąż. - Tak.
Wąż z ludzką głową.
Być może.
To wyjątkowe odkrycie.
Tak, fantastyczne.
To miejsce budzi strach.
Wiem, że to nie nauka.
Po prostu tak reaguję na to, co widzę.
Ale mimo to zastanawiam się,
czy to miejsce miało budzić strach.
Czy pokazuje coś, co powinniśmy wiedzieć o naszej przeszłości.
Czy z jakiegoś powodu powinno budzić lęk.
Profesor potwierdził, że tak jak w przypadku Göbekli Tepe,
nie znaleziono tu śladów rolnictwa.
Ten kompleks zbudowało społeczeństwo zbieracko-łowieckie.
Mówiono, że rolnictwo było pierwsze,
a dopiero później ludzie mogli tworzyć tego typu miejsca.
Ale jeśli dobrze rozumiem, osady były wcześniej.
Osady powstały jako pierwsze.
- To wciąż lud zbieracko-łowiecki. - Tak.
Wtedy zaczęli żyć inaczej.
Przerobili istniejące budynki
i zmienili technologię.
Rewolucyjne idee.
Możemy to nazwać rewolucją.
To rzuca nowe światło na historię ludzkości.
Na razie odkryto dopiero dwie komnaty.
Ale radar pokazał ponad 20 komnat
czekających na zbadanie.
Podobnie jak Göbekli Tepe,
ten kompleks również zbudowano podczas epoki lodowej,
tuż przed tym, jak ludzie zaczęli uprawiać rolę i hodować bydło.
Kiedy budowano Göbekli Tepe, rolnictwo nie istniało.
Jednak co dziwniejsze, kiedy około 11 600 lat temu powstała ta budowla,
wokół pojawiły się ślady rolnictwa.
IRAK - MEZOPOTAMIA - IRAN
Dla mnie to jasne.
Ktoś przekazał miejscowym technologię.
Ludzie, którzy wiedzieli, jak tworzyć megality
i budować tego typu konstrukcje, przybyli do Göbekli Tepe.
Znali tajniki rolnictwa
i przekazali je miejscowemu ludowi,
by mógł się tym zająć.
Według mitów obszaru Mezopotamii
tak właśnie było.
Spośród wielu mitów o powodziach i kataklizmach
najbardziej interesuje nas mezopotamska historia potopu.
Opowiada o kilku mądrych starożytnych,
Apkallu, którzy przynieśli miejscowym cywilizację.
Na początku, zanim zaczęto spisywać historię,
ludzie zostali stworzeni przez bogów, by dbali o ziemię i zwierzęta.
Jednak pierwsi ludzie byli leniwi i nieposłuszni,
a było ich coraz więcej.
Bogowie zesłali więc potop,
by stworzyć ludzkość od nowa.
Wysłali też siedmiu mędrców, Apkallu,
przedstawianych jako brodatych mężów w długich szatach,
by uczyli ocalałych.
Ich przywódcą był Oannes, który przybył z morza,
przedstawiany jest zazwyczaj jako pół-człowiek, pół-ryba.
Przebywał z ludźmi
i uczył ich rolnictwa, architektury oraz astronomii.
Nie mogę nie myśleć o tym,
że miało to miejsce w Göbekli Tepe.
Oannes to kolejny z bohaterów niosących cywilizację.
Nauczyciel, który przybył z morza
po tym, jak ustąpił wielki kataklizm.
Podobnie jak Quetzalcoatl w Meksyku
czy Ozyrys, którzy przypłynęli,
by dać ludziom poznać cywilizację.
Pośród starożytnych kultur nie tylko historie są podobne.
ASYRYJCZYCY
Ich przedstawienie w sztuce również jest podobne.
TOLTEKOWIE
Aż po ich szaty i torby.
MAJOWIE
OLMEKOWIE
Myślę, że to wspomnienia prawdziwych wydarzeń.
W wielu przypadkach
symbolika może odwrócić naszą uwagę,
ale ostatecznie uważam, że powinniśmy ufać mitom.
Otoczone okrągłymi murami Göbekli Tepe jest otwarte na niebo,
przypomina mi to Ġgantiję i inne maltańskie świątynie.
Czy miały one wspólną inspirację?
Na Malcie Lenie Reedjik pokazała mi,
jak zmieniająca się orientacja świątyń
przez tysiąclecia
śledziła wschody Syriusza.
Co ciekawe, to samo miało miejsce w Göbekli Tepe.
Centralne słupy trzech najstarszych konstrukcji
również były skierowane w stronę Syriusza.
Pod koniec epoki lodowej ich zmieniająca się orientacja
odpowiadała ruchowi gwiazdy.
To, że w obu tych miejscach Syriusz odgrywał ważną rolę,
mówi mi, że starożytni budowniczowie na Malcie i w Turcji
mieli dostęp do tej samej wiedzy
w dziedzinie astronomii i megalitycznych budowli.
Być może oba wielkie projekty
prowadzone były przez ludzi z bardziej zaawansowanej kultury,
którzy pod koniec epoki lodowej podróżowali.
Być może to ich przedstawiają gigantyczne słupy
lub zakapturzone postacie z Karahan Tepe.
Tych, którzy po potopie
przybyli do Żyznego Półksiężyca.
Jeśli tak, co chcą nam powiedzieć?
Czy te wizerunki zwierząt mają znaczenie?
Dzięki nowym odkryciom
dowiedziałem się czegoś nowego o Göbekli Tepe,
co poszerza już interesujący obraz.
Spotkałem się z dr. Martinem Sweatmanem w Muzeum Şanlıurfy,
tam, gdzie odtworzono największą część Göbekli Tepe.
Ten doświadczony naukowiec zainteresowany archeoastronomią
poświęcił dużą część swoich badań słupowi numer 43,
nazywanemu Kamieniem Sępa.
Co jest w nim znaczącego?
To prawdopodobnie jeden z najważniejszych artefaktów na świecie.
Niesamowite znalezisko.
Ten słup jest jak Kamień z Rosetty.
Fakt.
Dr Sweatman wierzy, że symbole w kamieniu
mogą reprezentować asteryzmy,
figury opisujące jasne układy gwiazd na niebie.
Widzimy, że to skorpion.
Zakładamy, że to gwiazdozbiór Skorpiona.
Aż kusi, by tak założyć.
Oczywiście.
Różne kultury nadawały różne nazwy i kształty
gwiazdozbiorom zodiaku.
Ciekawie widzieć jeden z nich.
Powyżej prawdopodobnie jest Strzelec,
wiemy, że ma łuk i strzałę.
Tu widzimy sępa o skrzydłach pod tym samym kątem,
co łuk i strzała.
Mamy tu również inne zwierzęta,
które odpowiadają gwiazdozbiorom,
to praktycznie mapa nieba.
To mapa najlepiej widocznych gwiazd
w dzisiejszym gwiazdozbiorze Skorpiona.
Kiedy porównamy Skorpiona ze skorpionem na słupie,
pozostałe asteryzmy zgadzają się
z innymi kształtami.
- Ma to sens. - Oczywiście.
Jednak prawdziwy przełom nastąpił, kiedy dr Sweatman założył,
że okrąg pośrodku to Słońce.
Co mogli chcieć powiedzieć, jeśli rzeźba przedstawia Słońce
w konkretnym miejscu względem konstelacji?
Być może chodziło o datę.
Sugerują to pozostałe trzy symbole zwierząt
na samej górze.
One potwierdziły tę hipotezę,
to coś jak datownik.
Dr Sweatman twierdzi,
że trzy małe zwierzęta na górze
widnieją obok symboli trzech zachodów słońca.
Jako że pośrodku mamy Słońce,
mogą one przedstawiać cztery kluczowe momenty roku słonecznego,
przesilenia i równonoce.
Płaskorzeźby przedstawiają asteryzmy na nocnym niebie
za zachodzącym Słońcem lub wokół niego,
a każdy symbol to inna data.
Nagle mamy tu zapis kluczowych momentów w roku,
a ten, który najbardziej nas interesuje,
- jest w centrum. - Właśnie.
Genialny i interesujący pomysł.
Data zapisana w kamieniu przy użyciu uniwersalnego języka astronomii.
Do jakiej daty nawiązuje słup?
Dzięki oprogramowaniu komputerowemu,
które śledzi zmiany na nocnym niebie,
możemy odnaleźć stulecie, które odpowiada teorii Martina.
Udało mi się określić,
że chodzi o czas między 10 900 a 10 800 lat p.n.e.
Ale to ponad tysiąc lat przed rozpoczęciem budowy Göbekli Tepe.
Czemu ta data jest taka ważna?
Wiemy dużo o tym okresie.
Niemal dokładnie wtedy, w ciągu zaledwie 100 lat,
nastąpiła dramatyczna zmiana klimatu, faza znana jako młodszy dryas.
Całkowicie zmieniła świat.
Nazywamy to starożytną apokalipsą,
ale naukowcy używają określenia młodszy dryas.
Zaczął się 12800 lat temu od kataklizmu,
a zakończył 11 600 lat temu.
Właśnie wtedy powstało Göbekli Tepe.
Świat przetrwał czas ogromnych zmian geologicznych,
w tym wielkich powodzi,
po czym nastąpiło 1000 lat lodowatych temperatur.
Życie na Ziemi uległo znaczącej zmianie.
Tygrysy szablozębne i mamuty wyginęły.
Ale ludzkość przetrwała.
Około 11 600 lat temu
mróz ustąpił, a ostatnia ogromna powódź
podniosła poziom morza na całym świecie.
A kiedy na Ziemi znów zapanował spokój,
rozpoczęto budowę Göbekli Tepe.
Myślę, że to nie przypadek.
Uważam, że Göbekli Tepe
jest symbolem resetu cywilizacji.
Po okresie, w którym istniała wcześniejsza,
którą zniszczył kataklizm.
Cudowny widok na słup numer 43,
jest zaskakująco dobrze zachowany,
jak na to, że ma 11 600 lat.
Niesamowite.
Co jeśli ten tajemniczy kompleks nie był tylko miejscem rytuałów,
ale także pomnikiem upamiętniającym wydarzenie, które zmieniło świat?
To miałoby sens.
Dziś też jedne z najokazalszych budynków są pomnikami.
Mauzoleum Lincolna w Waszyngtonie
czy Tadź Mahal w Indiach.
Ale czy Göbekli Tepe może być czymś więcej?
Być może architekci chcieli zostawić nam
bardzo ważną wiadomość,
którą mamy odszyfrować?
Kiedy archeolodzy
zbadali wiek otaczającego miejsce gruzu,
zauważyli coś jeszcze.
Około 10 000 lat temu
wszystkie konstrukcje zostały zakopane
jednocześnie szybko i dokładnie.
Włożono w to dużo pracy.
Nie tylko w zakopanie wszystkiego,
ale i w stworzenie sztucznego wzgórza.
Do głowy przychodzą nam setki ludzi
noszących kosze pełne gruzu i zasypujących budowle.
Ale pytanie brzmi, dlaczego to zrobili?
Nie porzucili tego miejsca. Nie zniszczyli ani nie złupili.
Dokładnie je ukryli.
Było pod ziemią do dziś, bezpieczne przez tysiące lat,
odkryte dopiero niedawno.
Myślę, że mamy do czynienia z kapsułą czasu.
Podobnie jak w przypadku większości z nich,
miała przekazać wiadomość w przyszłość.
W Göbekli Tepe i Karahan Tepe jest mnóstwo symboliki związanej z wężami.
Jest coś w tym,
jak przedstawiane są ich wijące się kształty.
Jakby budowniczowie mieli na ich punkcie obsesję,
być może to właśnie węże są wiadomością,
którą mieliśmy odczytać.
Ale czy chodzi o węże, czy o coś innego?
We wszystkich miejscach, gdzie odkrywamy ślady zapomnianego epizodu historii,
znajdujemy węże.
Quetzalcoatl z Meksyku sam jest wężem.
By wejść do wnętrza maltańskiej Ġgantii,
musimy przejść nad wężem.
Myślę, że wiem, co oznaczają węże. Ale najlepszy przykład nie jest w Turcji.
Znajduje się w centrum Ameryki, w Ohio,
gdzie starożytni mędrcy stworzyli ogromnego węża
służącego jako pomnik i być może ostrzeżenie.
Napisy: Jakub Jadowski