1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
SERIAL NETFLIX

2
00:00:16,560 --> 00:00:19,120
Elektryczność zdziałała cuda.

3
00:00:21,200 --> 00:00:24,040
Ludzkość stała się gatunkiem
aktywnym całą dobę.

4
00:00:28,560 --> 00:00:31,000
Ale ta feeria świateł odbiera nam

5
00:00:31,080 --> 00:00:34,960
jeden z najcudowniejszych aspektów
życia na tej planecie…

6
00:00:37,560 --> 00:00:38,760
nocne niebo.

7
00:00:42,600 --> 00:00:43,960
Dla starożytnych

8
00:00:44,040 --> 00:00:47,360
nocne niebo było
największym możliwym spektaklem,

9
00:00:48,480 --> 00:00:52,080
najciekawszym sposobem
spędzania długich, mrocznych nocy.

10
00:00:53,160 --> 00:00:56,080
Znali każdy ruch Drogi Mlecznej,

11
00:00:56,160 --> 00:01:01,120
każdą gromadę jaśniejszych gwiazd
i każdą przelatującą kometę.

12
00:01:02,640 --> 00:01:07,000
Być może dlatego
gdziekolwiek nie spojrzymy,

13
00:01:07,080 --> 00:01:11,000
znajdziemy ogromne konstrukcje
zwracające naszą uwagę na niebo.

14
00:01:13,520 --> 00:01:15,680
Chyba że jest w tym coś więcej.

15
00:01:16,680 --> 00:01:20,400
Starożytne piramidy i świątynie

16
00:01:20,480 --> 00:01:25,560
łączą niebo i ziemię idealnym dopasowaniem
do Słońca, Księżyca i gwiazd.

17
00:01:26,280 --> 00:01:30,360
Dlaczego budowniczowie
aż tak się postarali?

18
00:01:30,960 --> 00:01:33,160
Czy próbowali nam coś powiedzieć?

19
00:01:33,720 --> 00:01:39,160
Być może nawet ostrzec,
by zwracać na niebo szczególną uwagę.

20
00:01:50,120 --> 00:01:55,480
DZIEDZICTWO MĘDRCÓW

21
00:01:58,240 --> 00:02:01,280
Jestem w Turcji
i zbliżam się do samotnego wzgórza

22
00:02:01,360 --> 00:02:04,200
około 42 kilometry od granicy z Syrią.

23
00:02:06,760 --> 00:02:09,600
Dziś panuje tu niepokój,

24
00:02:11,000 --> 00:02:14,840
ale jest to miejsce
o szczególnej wartości historycznej.

25
00:02:16,080 --> 00:02:17,360
MORZE CZARNE - TURCJA
MORZE ŚRÓDZIEMNE - SYRIA - IRAK

26
00:02:17,440 --> 00:02:21,440
W południowowschodniej Turcji,
blisko współczesnej Şanlıurfy,

27
00:02:22,320 --> 00:02:25,520
pod koniec ostatniej epoki lodowej
coś się wydarzyło.

28
00:02:25,600 --> 00:02:26,440
10 000 P.N.E.

29
00:02:27,440 --> 00:02:29,840
Nasi przodkowie, ludy zbieracko-łowieckie,

30
00:02:29,920 --> 00:02:33,800
nagle odkryli rolnictwo
i zaczęli budować osady.

31
00:02:33,880 --> 00:02:34,760
IRAN - MEZOPOTAMIA - ZATOKA PERSKA

32
00:02:34,840 --> 00:02:38,520
Miało to miejsce
na tak zwanym Żyznym Półksiężycu

33
00:02:38,600 --> 00:02:40,760
rozciągającym się ku Zatoce Perskiej.

34
00:02:41,440 --> 00:02:42,560
4000 P.N.E.

35
00:02:42,640 --> 00:02:46,840
Około 6000 lat temu
na obszarze zwanym Mezopotamią

36
00:02:46,920 --> 00:02:49,240
powstała cywilizacja, którą długo uznawano

37
00:02:49,320 --> 00:02:53,360
za pierwszą, czyli Sumerowie.

38
00:02:56,920 --> 00:03:00,400
Ale obecnie historia domaga się korekty.

39
00:03:01,560 --> 00:03:05,680
Podczas badania jednego z pól w roku 1994

40
00:03:05,760 --> 00:03:10,480
archeolodzy zauważyli
wystające z ziemi rzeźbione kamienie.

41
00:03:17,520 --> 00:03:19,760
Niektóre z nich ogromne.

42
00:03:25,480 --> 00:03:29,720
Podczas kolejnych prac wykopaliskowych
znaleziono więcej niesamowitych rzeczy.

43
00:03:32,600 --> 00:03:35,520
To stanowisko archeologiczne sprawia,

44
00:03:35,600 --> 00:03:41,400
że musimy porzucić dawny tok myślenia
o naszych przodkach z epoki kamienia.

45
00:03:42,320 --> 00:03:44,640
Daleko było im do prymitywnych ludów.

46
00:03:44,720 --> 00:03:47,040
Ich tutejsze dokonania mówią nam,

47
00:03:47,640 --> 00:03:50,360
że mieli wyjątkowe zdolności,

48
00:03:50,440 --> 00:03:52,360
co najmniej na poziomie późniejszych,

49
00:03:52,440 --> 00:03:55,560
rzekomo bardziej
zaawansowanych cywilizacji.

50
00:03:56,920 --> 00:04:00,720
Pod współczesnym baldachimem,
który chroni ją przed żywiołami,

51
00:04:01,880 --> 00:04:03,600
znajduje się Göbekli Tepe.

52
00:04:07,960 --> 00:04:11,560
Bazując na tym, co wiemy o prehistorii,

53
00:04:11,640 --> 00:04:13,200
to miejsce nie powinno istnieć.

54
00:04:17,280 --> 00:04:22,320
Archeolodzy zgodnie twierdzą,
że ma około 11 600 lat…

55
00:04:24,440 --> 00:04:25,440
9600 P.N.E.

56
00:04:25,519 --> 00:04:29,280
…przez co jest oficjalnie
najstarszą monumentalną budowlą na Ziemi.

57
00:04:32,440 --> 00:04:36,280
To bardzo szczegółowa i zaawansowana
konstrukcja megalityczna,

58
00:04:36,360 --> 00:04:39,000
jakieś 7000 lat starsza niż Stonehenge…

59
00:04:39,080 --> 00:04:39,920
STONEHENGE
WIELKA BRYTANIA

60
00:04:40,000 --> 00:04:42,840
…i około 7000 lat starsza
niż piramidy w Gizie.

61
00:04:42,920 --> 00:04:45,880
Nagle idea,
że na świecie sprzed 12 000 lat

62
00:04:45,960 --> 00:04:48,520
nie mogła istnieć kultura do tego zdolna,

63
00:04:48,600 --> 00:04:50,080
przestaje mieć sens.

64
00:04:54,320 --> 00:04:57,320
Konstrukcja ta powstała nawet
przed wynalezieniem koła

65
00:04:57,400 --> 00:04:59,200
i udomowieniem koni.

66
00:05:01,080 --> 00:05:04,800
Kiedy Ziemia dopiero budziła się
po epoce lodowej,

67
00:05:06,800 --> 00:05:08,760
a miejscowi rzekomo byli zaledwie

68
00:05:08,840 --> 00:05:12,640
ludami zbieracko-łowieckimi
żyjącymi w chatach z błota.

69
00:05:14,320 --> 00:05:16,240
Ale jeśli nie mieli możliwości

70
00:05:16,320 --> 00:05:19,040
zaprojektować i zbudować
tego megalitycznego cudu,

71
00:05:20,120 --> 00:05:22,600
kto to zrobił i dlaczego?

72
00:05:23,920 --> 00:05:25,800
Czym jest to miejsce?

73
00:05:28,240 --> 00:05:32,280
Na pierwszy rzut oka jest zdumiewające.

74
00:05:32,360 --> 00:05:36,240
Ale jeśli spojrzymy bliżej
i połączymy fakty,

75
00:05:36,320 --> 00:05:38,360
możemy domyślić się,

76
00:05:38,440 --> 00:05:42,480
jakie wrażenie konstrukcja ta
musiała robić w latach świetności.

77
00:05:46,480 --> 00:05:47,960
Stojąca na zboczu wzgórza,

78
00:05:48,040 --> 00:05:50,960
bez żadnych osad w pobliżu,

79
00:05:51,800 --> 00:05:56,480
cztery podobne ogrodzone miejsca.

80
00:05:58,320 --> 00:05:59,440
A pośrodku każdego

81
00:05:59,520 --> 00:06:02,160
dwa ogromne megality
w kształcie litery „T”,

82
00:06:03,120 --> 00:06:04,880
ważące nawet do dziesięciu ton,

83
00:06:05,840 --> 00:06:08,120
stojące na wypolerowanej
kamiennej posadzce.

84
00:06:08,800 --> 00:06:10,440
Bliźniacze figury,

85
00:06:10,520 --> 00:06:13,280
niektóre mają wyrzeźbione ręce

86
00:06:13,360 --> 00:06:14,440
i przechylone głowy.

87
00:06:15,880 --> 00:06:18,520
Megality otoczone były
przez mniejsze słupy

88
00:06:19,200 --> 00:06:21,440
ze szczegółowymi rzeźbieniami,

89
00:06:22,880 --> 00:06:27,000
a wszystko połączone było przejściami
i kamiennymi murami.

90
00:06:29,160 --> 00:06:32,480
Jak ktoś potrafił przenieść
tak ogromne kamienie?

91
00:06:34,600 --> 00:06:35,760
Tego nie wie nikt.

92
00:06:51,240 --> 00:06:54,400
Każdego, kto odwiedza to miejsce,

93
00:06:54,480 --> 00:06:57,440
w tym archeologów, którzy je badali,

94
00:06:57,520 --> 00:06:59,560
zdumiewają niesamowite rzeźbienia.

95
00:07:02,760 --> 00:07:06,640
Wszędzie możemy znaleźć symbole zwierząt.

96
00:07:08,680 --> 00:07:10,600
To jak Arka Noego w kamieniu.

97
00:07:13,800 --> 00:07:18,760
Wizerunki zwierząt z Göbekli Tepe
zaprojektowane zostały

98
00:07:20,520 --> 00:07:23,320
w sposób raczej symboliczny
niż realistyczny.

99
00:07:28,280 --> 00:07:32,360
Ale to nie jedyna
niezwykła cecha tego miejsca.

100
00:07:34,600 --> 00:07:36,600
Kiedy archeolodzy zbadali ich wiek,

101
00:07:36,680 --> 00:07:40,880
okazało się, że tych czterech miejsc
nie zbudowano w tym samym czasie.

102
00:07:41,960 --> 00:07:45,840
Miejsce D ma około 11 600 lat.

103
00:07:45,920 --> 00:07:46,760
D - 9600 P.N.E.

104
00:07:46,840 --> 00:07:51,960
Ale najmłodsze jest miejsce A,
ma około 10 500 lat.

105
00:07:52,040 --> 00:07:53,440
A - 8500 P.N.E.

106
00:07:53,520 --> 00:07:56,560
Zamiast przebudowy istniejących budynków,

107
00:07:57,360 --> 00:08:00,480
miejscowi budowali nowe

108
00:08:00,560 --> 00:08:03,440
na przestrzeni około 1100 lat,

109
00:08:04,880 --> 00:08:07,640
lekko zmieniając orientację.

110
00:08:12,480 --> 00:08:14,000
Co ciekawsze,

111
00:08:14,080 --> 00:08:17,880
najstarsza konstrukcja, miejsce D,

112
00:08:17,960 --> 00:08:20,200
jest największa

113
00:08:21,200 --> 00:08:23,880
i najbardziej ozdobiona.

114
00:08:26,280 --> 00:08:28,680
To nie jest coś,
co ludy zbieracko-łowieckie

115
00:08:28,760 --> 00:08:31,240
zbudowałyby z powodu nagłego kaprysu,

116
00:08:31,320 --> 00:08:34,400
by stworzyć największą konstrukcję,
jaką widział świat.

117
00:08:37,679 --> 00:08:41,360
Zazwyczaj z doświadczeniem
jesteśmy w czymś lepsi.

118
00:08:43,000 --> 00:08:45,200
Jak dzisiejsi kamieniarze

119
00:08:45,280 --> 00:08:48,880
wciąż pracujący na wzgórzach
wokół Göbekli Tepe.

120
00:08:50,320 --> 00:08:53,040
Zakładamy, że starożytne kultury
robiły tak samo,

121
00:08:54,080 --> 00:08:55,960
ucząc się wszystkiego z czasem.

122
00:08:57,360 --> 00:09:01,120
Ale Göbekli Tepe, a zwłaszcza miejsce D,

123
00:09:01,200 --> 00:09:04,080
wywraca tę teorię do góry nogami.

124
00:09:06,080 --> 00:09:09,120
Jak lud zbieracko-łowiecki epoki kamienia

125
00:09:09,200 --> 00:09:10,760
mógł w tak genialny sposób

126
00:09:10,840 --> 00:09:14,640
za pierwszym podejściem
zbudować megalityczną konstrukcję?

127
00:09:18,960 --> 00:09:23,800
Czy to nie najwyższy czas,
by wziąć pod uwagę możliwość,

128
00:09:23,880 --> 00:09:27,600
że nie stworzyły jej
ludy zbieracko-łowieckie,

129
00:09:27,680 --> 00:09:29,440
a jest ona dziedzictwem

130
00:09:29,520 --> 00:09:33,120
zaginionej cywilizacji prehistorii?

131
00:09:37,680 --> 00:09:38,960
Ta idea to coś,

132
00:09:39,040 --> 00:09:43,320
co u archeologów budzi niesmak.

133
00:09:44,040 --> 00:09:47,360
Akademicy niezmiennie twierdzą,

134
00:09:47,440 --> 00:09:49,040
że podczas epoki lodowej

135
00:09:49,120 --> 00:09:53,240
cała ludzkość zajmowała się
zbieractwem i łowiectwem.

136
00:09:55,400 --> 00:09:58,960
Mimo to okazuje się,
że budowniczowie Göbekli Tepe

137
00:09:59,040 --> 00:10:02,320
byli dużo bardziej ambitni.

138
00:10:04,200 --> 00:10:10,440
W roku 2003 badania geofizyczne
przy użyciu radaru

139
00:10:10,520 --> 00:10:14,800
wykazały obecność 20 innych
podobnych miejsc wewnątrz wzgórza

140
00:10:14,880 --> 00:10:17,000
oraz ponad 200 słupów.

141
00:10:18,680 --> 00:10:20,600
Większości dotąd nie wykopano.

142
00:10:22,280 --> 00:10:27,400
Ogromny megalityczny kompleks
na terenie dziewięciu hektarów,

143
00:10:27,480 --> 00:10:29,040
to więcej niż 12 boisk.

144
00:10:32,440 --> 00:10:34,680
Niesamowita wielkość.

145
00:10:34,760 --> 00:10:37,360
Nie ma takiej opcji,
by ktoś bez umiejętności,

146
00:10:37,440 --> 00:10:40,640
wiedzy i doświadczenia z pracą w kamieniu,

147
00:10:40,720 --> 00:10:42,680
stworzył coś takiego jak Göbekli Tepe.

148
00:10:42,760 --> 00:10:47,880
Musi za tym stać coś więcej,
o czym nie wiemy.

149
00:10:47,960 --> 00:10:52,080
Według mnie sugeruje to
zaginioną cywilizację.

150
00:10:52,160 --> 00:10:53,800
Przekazanie technologii,

151
00:10:53,880 --> 00:10:56,000
umiejętności i wiedzy miejscowym.

152
00:11:05,520 --> 00:11:09,800
Göbekli Tepe to nie jedyny
tutejszy kompleks

153
00:11:09,880 --> 00:11:11,840
z końca ostatniej epoki lodowej.

154
00:11:13,680 --> 00:11:19,160
W roku 2019 tureccy archeolodzy
zaczęli prace w innym miejscu,

155
00:11:20,120 --> 00:11:24,600
godzinę drogi na wschód, w Karahan Tepe,

156
00:11:26,360 --> 00:11:28,360
gdzie odkryli coś niespodziewanego.

157
00:11:30,600 --> 00:11:34,480
Władze tureckie nie pozwoliły tu
filmować nikomu z zewnątrz.

158
00:11:35,680 --> 00:11:36,880
Aż do teraz.

159
00:11:41,400 --> 00:11:43,960
Główny archeolog, profesor Necmi Karul,

160
00:11:44,040 --> 00:11:47,760
sądzi, że ta konstrukcja
jest w podobnym wieku, co Göbekli Tepe,

161
00:11:49,240 --> 00:11:50,560
lub nawet starsza.

162
00:11:52,000 --> 00:11:53,560
Jednak jest inna.

163
00:11:55,760 --> 00:11:59,360
W głównej komnacie
również mamy słupy i megality,

164
00:12:00,320 --> 00:12:02,880
jednak jedna z krawędzi
jest wyrzeźbiona w skale,

165
00:12:03,560 --> 00:12:05,800
zmieści się tam nawet kilka tuzinów ludzi.

166
00:12:07,680 --> 00:12:09,440
Jak myślisz, co tu się działo?

167
00:12:09,520 --> 00:12:11,040
Masz jakieś pomysły?

168
00:12:11,120 --> 00:12:11,960
PROFESOR NECMI KARUL
UNIWERSYTET STAMBULSKI

169
00:12:12,040 --> 00:12:14,760
Możemy interpretować to miejsce
jako podium części wypoczynkowej…

170
00:12:14,840 --> 00:12:16,640
- Tak.
- gdzie ludzie razem spędzali czas,

171
00:12:16,720 --> 00:12:18,480
- ponieważ to był wielki budynek.
- Tak.

172
00:12:19,880 --> 00:12:23,800
Karahan Tepe wydaje się
rytualnym miejscem zgromadzeń.

173
00:12:26,160 --> 00:12:27,600
Zdobienia na ścianach

174
00:12:27,680 --> 00:12:30,480
nie są tak szczegółowe jak w Göbekli Tepe.

175
00:12:31,400 --> 00:12:33,920
Ale widzimy tu postaci w długich szatach.

176
00:12:36,480 --> 00:12:39,280
Czy mogą one reprezentować
oryginalnych architektów?

177
00:12:42,080 --> 00:12:43,960
- Proszę przodem.
- Jasne.

178
00:12:44,600 --> 00:12:48,080
Profesor Karul zaprowadził mnie
do ciekawej komnaty,

179
00:12:48,160 --> 00:12:51,800
ma ona osiem na sześć metrów
i dwa metry głębokości.

180
00:12:53,720 --> 00:12:56,200
Dziesięć słupów przypominających fallusy

181
00:12:56,280 --> 00:13:01,400
zręcznie i celowo wykuto w skale.

182
00:13:03,960 --> 00:13:07,280
Jedenasty natomiast
wyróżnia się na ich tle.

183
00:13:11,120 --> 00:13:14,800
W skale wykuto również wijący się tunel,

184
00:13:14,880 --> 00:13:18,560
pozwalający na zalanie komnaty cieczą,

185
00:13:18,640 --> 00:13:21,600
wodą lub krwią.

186
00:13:25,920 --> 00:13:30,400
Nad nią natomiast widzimy
tajemniczą, imponującą głowę.

187
00:13:33,320 --> 00:13:37,160
Szyja tej postaci przypomina ciało węża,

188
00:13:37,240 --> 00:13:41,760
wysuwa się ze skały, patrząc na słupy,

189
00:13:41,840 --> 00:13:43,760
które tam stoją.

190
00:13:44,360 --> 00:13:50,080
Wije się tam i wygląda dość złowieszczo.

191
00:13:52,920 --> 00:13:55,080
Od tej twarzy bije potęga.

192
00:13:55,160 --> 00:13:56,360
To głowa człowieka

193
00:13:56,440 --> 00:13:58,840
- wykuta w skale.
- Wykuta w skale.

194
00:13:59,400 --> 00:14:01,520
Spogląda w stronę wejścia.

195
00:14:02,280 --> 00:14:05,280
Tak, tam kieruje wzrok.

196
00:14:05,360 --> 00:14:06,200
Imponująca.

197
00:14:06,280 --> 00:14:08,880
- Wygląda jak głowa węża.
- Tak.

198
00:14:08,960 --> 00:14:11,600
- Zachowuje się jak wąż.
- Tak.

199
00:14:11,680 --> 00:14:13,640
Wąż z ludzką głową.

200
00:14:13,720 --> 00:14:14,600
Być może.

201
00:14:15,360 --> 00:14:17,200
To wyjątkowe odkrycie.

202
00:14:17,280 --> 00:14:19,240
Tak, fantastyczne.

203
00:14:22,600 --> 00:14:26,640
To miejsce budzi strach.

204
00:14:26,720 --> 00:14:28,400
Wiem, że to nie nauka.

205
00:14:28,480 --> 00:14:32,080
Po prostu tak reaguję na to, co widzę.

206
00:14:32,160 --> 00:14:35,240
Ale mimo to zastanawiam się,

207
00:14:35,320 --> 00:14:37,320
czy to miejsce miało budzić strach.

208
00:14:37,400 --> 00:14:42,280
Czy pokazuje coś, co powinniśmy wiedzieć
o naszej przeszłości.

209
00:14:42,360 --> 00:14:45,040
Czy z jakiegoś powodu powinno budzić lęk.

210
00:14:49,040 --> 00:14:52,200
Profesor potwierdził,
że tak jak w przypadku Göbekli Tepe,

211
00:14:52,280 --> 00:14:54,480
nie znaleziono tu śladów rolnictwa.

212
00:14:56,200 --> 00:15:00,440
Ten kompleks zbudowało
społeczeństwo zbieracko-łowieckie.

213
00:15:03,160 --> 00:15:06,880
Mówiono, że rolnictwo było pierwsze,

214
00:15:06,960 --> 00:15:10,760
a dopiero później ludzie
mogli tworzyć tego typu miejsca.

215
00:15:10,840 --> 00:15:14,600
Ale jeśli dobrze rozumiem,
osady były wcześniej.

216
00:15:14,680 --> 00:15:15,800
Osady powstały jako pierwsze.

217
00:15:15,880 --> 00:15:18,120
- To wciąż lud zbieracko-łowiecki.
- Tak.

218
00:15:18,200 --> 00:15:21,560
Wtedy zaczęli żyć inaczej.

219
00:15:21,640 --> 00:15:23,320
Przerobili istniejące budynki

220
00:15:23,400 --> 00:15:25,520
i zmienili technologię.

221
00:15:25,600 --> 00:15:28,560
Rewolucyjne idee.

222
00:15:28,640 --> 00:15:31,160
Możemy to nazwać rewolucją.

223
00:15:31,240 --> 00:15:36,880
To rzuca nowe światło
na historię ludzkości.

224
00:15:39,440 --> 00:15:43,680
Na razie odkryto dopiero dwie komnaty.

225
00:15:44,840 --> 00:15:49,440
Ale radar pokazał ponad 20 komnat

226
00:15:49,520 --> 00:15:51,280
czekających na zbadanie.

227
00:15:52,920 --> 00:15:54,800
Podobnie jak Göbekli Tepe,

228
00:15:55,680 --> 00:15:58,520
ten kompleks również zbudowano
podczas epoki lodowej,

229
00:15:58,600 --> 00:16:02,120
tuż przed tym, jak ludzie
zaczęli uprawiać rolę i hodować bydło.

230
00:16:04,800 --> 00:16:08,640
Kiedy budowano Göbekli Tepe,
rolnictwo nie istniało.

231
00:16:08,720 --> 00:16:14,320
Jednak co dziwniejsze, kiedy około
11 600 lat temu powstała ta budowla,

232
00:16:14,400 --> 00:16:16,440
wokół pojawiły się ślady rolnictwa.

233
00:16:17,880 --> 00:16:19,600
IRAK - MEZOPOTAMIA - IRAN

234
00:16:19,680 --> 00:16:23,840
Dla mnie to jasne.

235
00:16:23,920 --> 00:16:25,880
Ktoś przekazał miejscowym technologię.

236
00:16:25,960 --> 00:16:29,680
Ludzie, którzy wiedzieli,
jak tworzyć megality

237
00:16:29,760 --> 00:16:33,400
i budować tego typu konstrukcje,
przybyli do Göbekli Tepe.

238
00:16:34,000 --> 00:16:36,400
Znali tajniki rolnictwa

239
00:16:36,480 --> 00:16:40,840
i przekazali je miejscowemu ludowi,

240
00:16:40,920 --> 00:16:44,560
by mógł się tym zająć.

241
00:16:49,120 --> 00:16:51,720
Według mitów obszaru Mezopotamii

242
00:16:51,800 --> 00:16:53,920
tak właśnie było.

243
00:16:55,320 --> 00:16:59,080
Spośród wielu mitów
o powodziach i kataklizmach

244
00:16:59,160 --> 00:17:03,120
najbardziej interesuje nas
mezopotamska historia potopu.

245
00:17:05,640 --> 00:17:08,400
Opowiada o kilku mądrych starożytnych,

246
00:17:08,960 --> 00:17:12,960
Apkallu, którzy przynieśli
miejscowym cywilizację.

247
00:17:15,560 --> 00:17:18,359
Na początku, zanim zaczęto
spisywać historię,

248
00:17:19,160 --> 00:17:24,000
ludzie zostali stworzeni przez bogów,
by dbali o ziemię i zwierzęta.

249
00:17:25,000 --> 00:17:29,359
Jednak pierwsi ludzie
byli leniwi i nieposłuszni,

250
00:17:30,400 --> 00:17:32,280
a było ich coraz więcej.

251
00:17:33,680 --> 00:17:35,800
Bogowie zesłali więc potop,

252
00:17:36,600 --> 00:17:40,240
by stworzyć ludzkość od nowa.

253
00:17:41,760 --> 00:17:45,280
Wysłali też siedmiu mędrców, Apkallu,

254
00:17:45,360 --> 00:17:49,080
przedstawianych jako brodatych mężów
w długich szatach,

255
00:17:49,160 --> 00:17:50,800
by uczyli ocalałych.

256
00:17:51,720 --> 00:17:55,720
Ich przywódcą był Oannes,
który przybył z morza,

257
00:17:55,800 --> 00:17:58,800
przedstawiany jest zazwyczaj
jako pół-człowiek, pół-ryba.

258
00:18:00,080 --> 00:18:01,800
Przebywał z ludźmi

259
00:18:01,880 --> 00:18:08,240
i uczył ich rolnictwa,
architektury oraz astronomii.

260
00:18:13,960 --> 00:18:16,000
Nie mogę nie myśleć o tym,

261
00:18:16,080 --> 00:18:22,000
że miało to miejsce w Göbekli Tepe.

262
00:18:23,040 --> 00:18:26,760
Oannes to kolejny z bohaterów
niosących cywilizację.

263
00:18:27,560 --> 00:18:31,400
Nauczyciel, który przybył z morza

264
00:18:31,480 --> 00:18:33,600
po tym, jak ustąpił wielki kataklizm.

265
00:18:34,480 --> 00:18:36,760
Podobnie jak Quetzalcoatl w Meksyku

266
00:18:37,360 --> 00:18:41,280
czy Ozyrys, którzy przypłynęli,

267
00:18:41,360 --> 00:18:43,880
by dać ludziom poznać cywilizację.

268
00:18:45,360 --> 00:18:49,040
Pośród starożytnych kultur
nie tylko historie są podobne.

269
00:18:49,120 --> 00:18:49,960
ASYRYJCZYCY

270
00:18:50,040 --> 00:18:53,760
Ich przedstawienie w sztuce
również jest podobne.

271
00:18:53,840 --> 00:18:54,680
TOLTEKOWIE

272
00:18:54,760 --> 00:18:56,560
Aż po ich szaty i torby.

273
00:18:56,640 --> 00:18:57,480
MAJOWIE

274
00:18:57,560 --> 00:18:59,680
OLMEKOWIE

275
00:18:59,760 --> 00:19:02,320
Myślę, że to wspomnienia
prawdziwych wydarzeń.

276
00:19:02,400 --> 00:19:04,440
W wielu przypadkach

277
00:19:04,520 --> 00:19:07,360
symbolika może odwrócić naszą uwagę,

278
00:19:07,440 --> 00:19:10,760
ale ostatecznie uważam,
że powinniśmy ufać mitom.

279
00:19:14,320 --> 00:19:18,840
Otoczone okrągłymi murami Göbekli Tepe
jest otwarte na niebo,

280
00:19:18,920 --> 00:19:23,240
przypomina mi to Ġgantiję
i inne maltańskie świątynie.

281
00:19:25,000 --> 00:19:27,560
Czy miały one wspólną inspirację?

282
00:19:31,000 --> 00:19:33,360
Na Malcie Lenie Reedjik pokazała mi,

283
00:19:33,440 --> 00:19:36,800
jak zmieniająca się orientacja świątyń

284
00:19:36,880 --> 00:19:42,080
przez tysiąclecia

285
00:19:43,560 --> 00:19:45,280
śledziła wschody Syriusza.

286
00:19:50,040 --> 00:19:54,800
Co ciekawe, to samo
miało miejsce w Göbekli Tepe.

287
00:19:57,640 --> 00:20:01,040
Centralne słupy
trzech najstarszych konstrukcji

288
00:20:01,120 --> 00:20:03,440
również były skierowane w stronę Syriusza.

289
00:20:05,000 --> 00:20:08,760
Pod koniec epoki lodowej
ich zmieniająca się orientacja

290
00:20:08,840 --> 00:20:11,920
odpowiadała ruchowi gwiazdy.

291
00:20:15,680 --> 00:20:18,600
To, że w obu tych miejscach
Syriusz odgrywał ważną rolę,

292
00:20:19,280 --> 00:20:23,840
mówi mi, że starożytni budowniczowie
na Malcie i w Turcji

293
00:20:23,920 --> 00:20:26,920
mieli dostęp do tej samej wiedzy

294
00:20:27,680 --> 00:20:30,800
w dziedzinie astronomii
i megalitycznych budowli.

295
00:20:32,200 --> 00:20:36,120
Być może oba wielkie projekty

296
00:20:36,880 --> 00:20:40,200
prowadzone były przez ludzi
z bardziej zaawansowanej kultury,

297
00:20:41,600 --> 00:20:44,400
którzy pod koniec
epoki lodowej podróżowali.

298
00:20:45,280 --> 00:20:49,280
Być może to ich
przedstawiają gigantyczne słupy

299
00:20:49,360 --> 00:20:51,560
lub zakapturzone postacie z Karahan Tepe.

300
00:20:52,720 --> 00:20:54,080
Tych, którzy po potopie

301
00:20:54,160 --> 00:20:56,560
przybyli do Żyznego Półksiężyca.

302
00:20:58,920 --> 00:21:01,720
Jeśli tak, co chcą nam powiedzieć?

303
00:21:05,280 --> 00:21:09,440
Czy te wizerunki zwierząt mają znaczenie?

304
00:21:13,560 --> 00:21:15,920
Dzięki nowym odkryciom

305
00:21:16,000 --> 00:21:18,880
dowiedziałem się czegoś nowego
o Göbekli Tepe,

306
00:21:18,960 --> 00:21:22,800
co poszerza już interesujący obraz.

307
00:21:26,560 --> 00:21:30,760
Spotkałem się z dr. Martinem Sweatmanem
w Muzeum Şanlıurfy,

308
00:21:31,640 --> 00:21:35,960
tam, gdzie odtworzono
największą część Göbekli Tepe.

309
00:21:37,640 --> 00:21:41,160
Ten doświadczony naukowiec
zainteresowany archeoastronomią

310
00:21:41,240 --> 00:21:44,040
poświęcił dużą część
swoich badań słupowi numer 43,

311
00:21:45,360 --> 00:21:47,680
nazywanemu Kamieniem Sępa.

312
00:21:50,760 --> 00:21:53,560
Co jest w nim znaczącego?

313
00:21:54,680 --> 00:21:58,760
To prawdopodobnie jeden
z najważniejszych artefaktów na świecie.

314
00:21:58,840 --> 00:21:59,960
Niesamowite znalezisko.

315
00:22:00,800 --> 00:22:03,400
Ten słup jest jak Kamień z Rosetty.

316
00:22:03,480 --> 00:22:04,680
Fakt.

317
00:22:04,760 --> 00:22:08,040
Dr Sweatman wierzy, że symbole w kamieniu

318
00:22:08,120 --> 00:22:10,280
mogą reprezentować asteryzmy,

319
00:22:11,480 --> 00:22:15,000
figury opisujące
jasne układy gwiazd na niebie.

320
00:22:15,800 --> 00:22:18,160
Widzimy, że to skorpion.

321
00:22:18,240 --> 00:22:20,360
Zakładamy, że to gwiazdozbiór Skorpiona.

322
00:22:20,440 --> 00:22:22,800
Aż kusi, by tak założyć.

323
00:22:22,880 --> 00:22:24,160
Oczywiście.

324
00:22:24,640 --> 00:22:27,880
Różne kultury nadawały
różne nazwy i kształty

325
00:22:27,960 --> 00:22:30,120
gwiazdozbiorom zodiaku.

326
00:22:30,200 --> 00:22:35,080
Ciekawie widzieć jeden z nich.

327
00:22:35,160 --> 00:22:38,360
Powyżej prawdopodobnie jest Strzelec,

328
00:22:38,440 --> 00:22:42,160
wiemy, że ma łuk i strzałę.

329
00:22:43,040 --> 00:22:47,640
Tu widzimy sępa o skrzydłach
pod tym samym kątem,

330
00:22:47,720 --> 00:22:49,320
co łuk i strzała.

331
00:22:49,400 --> 00:22:51,720
Mamy tu również inne zwierzęta,

332
00:22:51,800 --> 00:22:54,000
które odpowiadają gwiazdozbiorom,

333
00:22:54,080 --> 00:22:57,760
to praktycznie mapa nieba.

334
00:23:01,400 --> 00:23:03,800
To mapa najlepiej widocznych gwiazd

335
00:23:03,880 --> 00:23:07,280
w dzisiejszym gwiazdozbiorze Skorpiona.

336
00:23:08,960 --> 00:23:13,120
Kiedy porównamy Skorpiona
ze skorpionem na słupie,

337
00:23:14,360 --> 00:23:17,000
pozostałe asteryzmy zgadzają się

338
00:23:17,080 --> 00:23:19,480
z innymi kształtami.

339
00:23:23,760 --> 00:23:26,400
- Ma to sens.
- Oczywiście.

340
00:23:27,760 --> 00:23:32,160
Jednak prawdziwy przełom nastąpił,
kiedy dr Sweatman założył,

341
00:23:32,240 --> 00:23:35,560
że okrąg pośrodku to Słońce.

342
00:23:37,520 --> 00:23:41,760
Co mogli chcieć powiedzieć,
jeśli rzeźba przedstawia Słońce

343
00:23:41,840 --> 00:23:45,160
w konkretnym miejscu względem konstelacji?

344
00:23:45,800 --> 00:23:48,800
Być może chodziło o datę.

345
00:23:51,760 --> 00:23:55,920
Sugerują to pozostałe trzy
symbole zwierząt

346
00:23:56,000 --> 00:23:57,080
na samej górze.

347
00:23:57,160 --> 00:24:00,800
One potwierdziły tę hipotezę,

348
00:24:00,880 --> 00:24:02,400
to coś jak datownik.

349
00:24:04,200 --> 00:24:05,480
Dr Sweatman twierdzi,

350
00:24:05,560 --> 00:24:08,880
że trzy małe zwierzęta na górze

351
00:24:08,960 --> 00:24:13,520
widnieją obok symboli
trzech zachodów słońca.

352
00:24:15,440 --> 00:24:18,200
Jako że pośrodku mamy Słońce,

353
00:24:18,280 --> 00:24:21,960
mogą one przedstawiać
cztery kluczowe momenty roku słonecznego,

354
00:24:22,040 --> 00:24:27,480
przesilenia i równonoce.

355
00:24:30,120 --> 00:24:33,960
Płaskorzeźby przedstawiają
asteryzmy na nocnym niebie

356
00:24:34,040 --> 00:24:36,480
za zachodzącym Słońcem lub wokół niego,

357
00:24:36,560 --> 00:24:39,000
a każdy symbol to inna data.

358
00:24:41,200 --> 00:24:45,880
Nagle mamy tu zapis
kluczowych momentów w roku,

359
00:24:45,960 --> 00:24:48,800
a ten, który najbardziej nas interesuje,

360
00:24:48,880 --> 00:24:51,040
- jest w centrum.
- Właśnie.

361
00:24:53,560 --> 00:24:55,960
Genialny i interesujący pomysł.

362
00:24:57,520 --> 00:25:02,080
Data zapisana w kamieniu przy użyciu
uniwersalnego języka astronomii.

363
00:25:04,240 --> 00:25:06,760
Do jakiej daty nawiązuje słup?

364
00:25:08,960 --> 00:25:10,800
Dzięki oprogramowaniu komputerowemu,

365
00:25:10,880 --> 00:25:14,520
które śledzi zmiany na nocnym niebie,

366
00:25:15,360 --> 00:25:21,040
możemy odnaleźć stulecie,
które odpowiada teorii Martina.

367
00:25:22,000 --> 00:25:25,000
Udało mi się określić,

368
00:25:25,080 --> 00:25:29,360
że chodzi o czas
między 10 900 a 10 800 lat p.n.e.

369
00:25:34,000 --> 00:25:38,760
Ale to ponad tysiąc lat
przed rozpoczęciem budowy Göbekli Tepe.

370
00:25:40,760 --> 00:25:42,520
Czemu ta data jest taka ważna?

371
00:25:42,600 --> 00:25:47,440
Wiemy dużo o tym okresie.

372
00:25:47,520 --> 00:25:52,800
Niemal dokładnie wtedy,
w ciągu zaledwie 100 lat,

373
00:25:52,880 --> 00:25:58,560
nastąpiła dramatyczna zmiana klimatu,
faza znana jako młodszy dryas.

374
00:25:58,640 --> 00:26:00,680
Całkowicie zmieniła świat.

375
00:26:07,440 --> 00:26:10,360
Nazywamy to starożytną apokalipsą,

376
00:26:10,440 --> 00:26:13,200
ale naukowcy używają
określenia młodszy dryas.

377
00:26:14,360 --> 00:26:19,320
Zaczął się 12800 lat temu od kataklizmu,

378
00:26:19,400 --> 00:26:23,120
a zakończył 11 600 lat temu.

379
00:26:23,200 --> 00:26:25,520
Właśnie wtedy powstało Göbekli Tepe.

380
00:26:28,400 --> 00:26:33,440
Świat przetrwał czas
ogromnych zmian geologicznych,

381
00:26:34,000 --> 00:26:35,880
w tym wielkich powodzi,

382
00:26:36,920 --> 00:26:40,720
po czym nastąpiło 1000 lat
lodowatych temperatur.

383
00:26:41,840 --> 00:26:44,800
Życie na Ziemi uległo znaczącej zmianie.

384
00:26:46,080 --> 00:26:49,240
Tygrysy szablozębne i mamuty wyginęły.

385
00:26:51,720 --> 00:26:53,480
Ale ludzkość przetrwała.

386
00:26:56,160 --> 00:26:59,200
Około 11 600 lat temu

387
00:26:59,280 --> 00:27:02,880
mróz ustąpił, a ostatnia ogromna powódź

388
00:27:02,960 --> 00:27:05,040
podniosła poziom morza na całym świecie.

389
00:27:08,280 --> 00:27:11,920
A kiedy na Ziemi znów zapanował spokój,

390
00:27:12,000 --> 00:27:14,520
rozpoczęto budowę Göbekli Tepe.

391
00:27:16,240 --> 00:27:19,000
Myślę, że to nie przypadek.

392
00:27:21,160 --> 00:27:23,640
Uważam, że Göbekli Tepe

393
00:27:24,280 --> 00:27:27,120
jest symbolem resetu cywilizacji.

394
00:27:27,200 --> 00:27:29,560
Po okresie,
w którym istniała wcześniejsza,

395
00:27:29,640 --> 00:27:31,720
którą zniszczył kataklizm.

396
00:27:38,040 --> 00:27:40,280
Cudowny widok na słup numer 43,

397
00:27:40,360 --> 00:27:43,720
jest zaskakująco dobrze zachowany,

398
00:27:44,280 --> 00:27:47,200
jak na to, że ma 11 600 lat.

399
00:27:47,920 --> 00:27:49,160
Niesamowite.

400
00:27:52,280 --> 00:27:56,880
Co jeśli ten tajemniczy kompleks
nie był tylko miejscem rytuałów,

401
00:27:56,960 --> 00:28:01,200
ale także pomnikiem upamiętniającym
wydarzenie, które zmieniło świat?

402
00:28:03,840 --> 00:28:05,280
To miałoby sens.

403
00:28:05,880 --> 00:28:08,920
Dziś też jedne z najokazalszych budynków
są pomnikami.

404
00:28:10,360 --> 00:28:12,920
Mauzoleum Lincolna w Waszyngtonie

405
00:28:14,400 --> 00:28:16,400
czy Tadź Mahal w Indiach.

406
00:28:17,480 --> 00:28:20,520
Ale czy Göbekli Tepe
może być czymś więcej?

407
00:28:22,560 --> 00:28:24,960
Być może architekci chcieli zostawić nam

408
00:28:25,040 --> 00:28:27,840
bardzo ważną wiadomość,

409
00:28:27,920 --> 00:28:31,000
którą mamy odszyfrować?

410
00:28:32,080 --> 00:28:34,160
Kiedy archeolodzy

411
00:28:34,240 --> 00:28:37,480
zbadali wiek otaczającego miejsce gruzu,

412
00:28:37,560 --> 00:28:39,360
zauważyli coś jeszcze.

413
00:28:41,920 --> 00:28:44,480
Około 10 000 lat temu

414
00:28:45,720 --> 00:28:47,680
wszystkie konstrukcje zostały zakopane

415
00:28:48,360 --> 00:28:53,480
jednocześnie szybko i dokładnie.

416
00:28:56,040 --> 00:29:00,320
Włożono w to dużo pracy.

417
00:29:00,400 --> 00:29:02,360
Nie tylko w zakopanie wszystkiego,

418
00:29:02,440 --> 00:29:06,560
ale i w stworzenie sztucznego wzgórza.

419
00:29:06,640 --> 00:29:10,000
Do głowy przychodzą nam setki ludzi

420
00:29:10,080 --> 00:29:14,200
noszących kosze pełne gruzu
i zasypujących budowle.

421
00:29:18,240 --> 00:29:21,520
Ale pytanie brzmi, dlaczego to zrobili?

422
00:29:24,240 --> 00:29:28,080
Nie porzucili tego miejsca.
Nie zniszczyli ani nie złupili.

423
00:29:28,160 --> 00:29:32,360
Dokładnie je ukryli.

424
00:29:33,800 --> 00:29:37,720
Było pod ziemią do dziś,
bezpieczne przez tysiące lat,

425
00:29:38,400 --> 00:29:40,280
odkryte dopiero niedawno.

426
00:29:42,080 --> 00:29:46,840
Myślę, że mamy do czynienia
z kapsułą czasu.

427
00:29:46,920 --> 00:29:49,160
Podobnie jak w przypadku
większości z nich,

428
00:29:49,240 --> 00:29:52,600
miała przekazać wiadomość w przyszłość.

429
00:29:56,120 --> 00:30:01,240
W Göbekli Tepe i Karahan Tepe
jest mnóstwo symboliki związanej z wężami.

430
00:30:02,040 --> 00:30:03,360
Jest coś w tym,

431
00:30:03,440 --> 00:30:06,400
jak przedstawiane są
ich wijące się kształty.

432
00:30:06,480 --> 00:30:09,240
Jakby budowniczowie
mieli na ich punkcie obsesję,

433
00:30:10,160 --> 00:30:12,280
być może to właśnie węże są wiadomością,

434
00:30:12,360 --> 00:30:15,400
którą mieliśmy odczytać.

435
00:30:17,240 --> 00:30:22,040
Ale czy chodzi o węże, czy o coś innego?

436
00:30:26,360 --> 00:30:31,680
We wszystkich miejscach, gdzie odkrywamy
ślady zapomnianego epizodu historii,

437
00:30:31,760 --> 00:30:33,280
znajdujemy węże.

438
00:30:34,320 --> 00:30:37,880
Quetzalcoatl z Meksyku sam jest wężem.

439
00:30:38,800 --> 00:30:42,440
By wejść do wnętrza maltańskiej Ġgantii,

440
00:30:42,520 --> 00:30:44,360
musimy przejść nad wężem.

441
00:30:47,520 --> 00:30:52,880
Myślę, że wiem, co oznaczają węże.
Ale najlepszy przykład nie jest w Turcji.

442
00:30:54,320 --> 00:30:59,320
Znajduje się w centrum Ameryki, w Ohio,

443
00:31:00,160 --> 00:31:06,120
gdzie starożytni mędrcy
stworzyli ogromnego węża

444
00:31:06,880 --> 00:31:10,840
służącego jako pomnik
i być może ostrzeżenie.

445
00:31:37,600 --> 00:31:42,600
Napisy: Jakub Jadowski