EEN NETFLIX-SERIE
Elektriciteit doet wonderen voor ons.
Mensen zijn dag en nacht actief.
Maar al dat licht sluit ons af…
…voor een van de prachtigste aspecten van het leven op deze planeet.
De nachthemel.
In de oudheid…
…zou sterren kijken de grootste show op aarde zijn geweest.
De leukste manier om hun lange, donkere nachten door te komen.
Ze zouden elke hoek van de Melkweg hebben gekend…
…elke heldere sterrengroepering, elke komeet die door de hemel schoot.
Het zou kunnen verklaren waarom we overal waar we in de oude wereld kijken…
…grote bouwwerken vinden die onze aandacht naar de hemel brengen.
Maar wat als er meer achter zit?
Oude piramiden en tempels verspreid over de wereld…
…verbinden hemel en aarde met precieze posities tot de zon, maan en sterren.
Waarom deden de bouwers zoveel moeite en op zo'n grote schaal?
Wilden ze ons er iets mee vertellen?
Ons waarschuwen om vooral goed op de hemel te letten.
Ik ben in Turkije, op weg naar een heuveltop…
…op ongeveer 42 km van de Syrische grens.
Nu is dit een roerig deel van de wereld…
…maar het is heel belangrijk geweest voor onze geschiedenis.
In Zuidoost-Turkije, bij het huidige Sanliurfa…
…gebeurde er aan het einde van de IJstijd iets opmerkelijks.
10.000 V. CHR.
Onze voorouders, jager-verzamelaars…
…ontdekten ineens landbouw en begonnen dorpen te bouwen.
Dit gebeurde in wat later de Vruchtbare Sikkel genoemd werd…
…helemaal tot aan de Perzische Golf.
4000 V. CHR.
Rond 6000 jaar geleden, in het gebied bekend als Mesopotamië…
…ontstond wat lang beschouwd werd…
…als 's werelds eerste beschaving, de Soemeriërs.
SOEMER
Maar dat idee over de geschiedenis moet herschreven worden.
In 1994, tijdens onderzoek van een boerenland…
…zagen archeologen vreemde, uitgehouwen stenen uit de grond komen.
Sommige ervan waren gigantisch.
Latere opgravingen hebben geleid tot enkele ongelofelijke ontdekkingen.
Deze onlangs opgegraven archeologische plek…
…dwingt ons al onze vooroordelen over het Stenen Tijdperk te laten varen.
In plaats van technologisch primitief…
…blijkt uit hun werk hier…
…dat ze tot nu toe onbekende vaardigheden hadden…
…zoals die uit jaren later…
…van zogenaamd veel geavanceerdere beschavingen.
Onder de moderne kap om het tegen het weer te beschermen…
…ligt Göbekli Tepe.
En gebaseerd op alles wat ons geleerd is over de prehistorie…
…zou het niet moeten bestaan.
Archeologen accepteren dat het ongeveer 11.600 jaar oud is…
9600 V. CHR.
…waardoor dit het oudste, bekende bouwwerk op aarde is.
Het is een zeer geavanceerde, megalithische plek…
…ongeveer 7000 jaar ouder dan Stonehenge…
…en de piramiden van Gizeh.
En ineens wordt het idee dat er geen beschaving was…
…die 12.000 jaar geleden daartoe in staat was…
…van de tafel geveegd.
Het is zelfs ouder dan de uitvinding van het wiel…
…of de domesticatie van paarden.
Gebouwd in een tijd waarin de aarde net uit de laatste IJstijd kwam…
…en de bewoners vermoedelijk nog…
…simpele jager-verzamelaars waren die in modderhutten woonden.
Maar als zij niet goed genoeg waren…
…om dit megalithische wonder te bouwen…
…wie heeft dat dan wel gedaan en waarom?
Wat is dit voor plek?
Op het eerste gezicht ziet het er chaotisch uit.
Maar als we beter kijken en alle puzzelstukjes in elkaar passen…
…krijgen we een goed idee…
…van hoe ambitieus en indrukwekkend het toen moet zijn geweest.
Hoog op een heuvelhelling…
…met weinig sporen van nederzettingen in de buurt…
…staan vier cirkelvormige omheiningen, allemaal met dezelfde indeling.
In het centrum ervan…
…staan twee enorme, T-vormige megalieten…
…van ongeveer tien ton…
…op een gepolijste, stenen vloer.
Twee gelijke, enorme figuren…
…waarvan sommige met armen en handen…
…en scheve hoofden.
Omringd door kleinere, T-vormige zuilen…
…waarvan vele complex versierd…
…en allemaal verbonden door een ring van stenen muren en doorgangen.
Hoe deze enorme blokken opgetild en daar neergezet zijn…
…weet niemand.
Wat iedereen die hier komt, versteld doet staan…
…ook de archeologen die de plek uitgegraven hebben…
…zijn de ongelofelijke gravures.
Symbolen van dieren zijn overal in Göbekli Tepe te vinden.
Net de Ark van Noach in steen.
De afgebeelde dieren in Göbekli Tepe zijn vreemd gerangschikt en gestileerd…
…alsof het symbolisch, niet realistisch was bedoeld.
En er is nog iets ongebruikelijks aan deze megalithische bouwwerken.
Bij de koolstofdatering…
…werd duidelijk dat deze vier cirkels niet in dezelfde tijd waren gebouwd.
Omheining D is rond 11.600 jaar geleden gebouwd…
…maar de jongste, omheining A, rond 10.500 jaar geleden.
In plaats van het bestaande gebouw aan te passen…
…bleven de mensen hier nieuwe bouwwerken maken…
…in de loop van ongeveer 1100 jaar…
…door haar elke keer licht te draaien.
Wat nog interessanter is…
…is dat de oudste omheining, D…
…ook de grootste…
…en meest versierde is van de groep.
Het is niet iets wat een jager-verzamelaar…
…op een ochtend denkt: ik ga…
…het grootste, megalithische bouwwerk ter wereld maken.
Meestal is het zo dat je gaandeweg beter in iets wordt.
Zoals deze moderne steenhouwers…
…nog steeds steen houwen uit de heuvels rond Göbekli Tepe…
…denken we dat antieke beschavingen net zo werkten…
…en langzaamaan beter werden.
Maar Göbekli Tepe en met name omheining D…
…lijkt deze aanname op zijn kop te zetten.
Hoe kon een groep jager-verzamelaars…
…zo briljant slagen…
…in het bouwen met megalieten bij hun eerste poging?
Moeten we de mogelijkheid niet overwegen dat de grote, megalithische ringen…
…geen plotselinge uitvinding was van jager-verzamelaars…
…maar een erfenis…
…van een geavanceerde, verloren beschaving uit de prehistorie?
Dit is een idee…
…dat traditionele archeologen bijna beledigend vinden.
Academici houden vast aan het idee…
…dat in de IJstijd…
…de hele menselijke bevolking op aarde in de jager-verzamelaarsfase zat.
Toch blijkt dat de bouwers van Göbekli Tepe…
…veel ambitieuzer waren dan de gewone jager-verzamelaars.
In 2003 vond een geofysisch onderzoek met gebruik van grondradar…
…nog 20 stenen omheiningen binnen in de heuvel…
…en meer dan 200 pilaren.
De meeste zijn niet opgegraven.
Een enorm, megalithisch complex verspreid over negen hectare…
…meer dan 12 voetbalvelden.
Het is een enorme plek.
Je kunt niet ineens zonder vaardigheden…
…zonder kennis, zonder ervaring in werken met steen…
…iets bouwen als Göbekli Tepe.
Er moet een lange geschiedenis achter zitten, die vermist wordt.
En voor mij wijst het duidelijk op een verloren beschaving.
Die hun technologie…
…vaardigheden en kennis doorgaven.
Göbekli Tepe is niet het enige complex uit het einde van de IJstijd…
…dat hier onlangs is ontdekt.
In 2019 begonnen Turkse archeologen op een andere plek te graven…
…op een uur rijden ten oosten hiervan, Karahan Tepe…
…en ontdekten iets onverwachts.
De Turkse autoriteiten hebben hier nooit cameraploegen toegelaten…
…tot nu toe.
Hoofdarcheoloog, professor Necmi Karul…
…gelooft dat deze plek ongeveer even oud is als Göbekli Tepe…
…en misschien ouder.
Maar het is heel anders.
De hoofdkamer bevat geen T-vormige zuilen en megalieten…
…maar één hoek is uit de rots gehouwen.
Groot genoeg voor tientallen mensen.
Wat denk je dat hier gebeurde?
Heb je enig idee?
We kunnen het interpreteren als een podium voor een zitgedeelte…
…waar mensen bijeenkomen…
…want het is een groot gebouw.
Karahan Tepe is waarschijnlijk een soort rituele ontmoetingsruimte.
De gravures op de muren…
…zijn niet zo goed gemaakt als die in Göbekli Tepe.
Maar we zien figuren in lange gewaden.
Zouden zij de architecten hiervan voorstellen?
Na jou, professor.
Professor Karul brengt me naar een eigenaardige zijkamer…
…van acht bij zes meter en twee meter diep.
Tien zuilen die op fallussen lijken…
…zijn opzettelijk en vaardig rechtstreeks uit de rots gekerfd.
Met een elfde losstaande zuil in het midden.
Een kronkelende geul is ook uit de rots gekerfd…
…om er een of andere vloeistof binnen te kunnen laten…
…zoals water of misschien bloed.
En hij wordt gedomineerd door een imposant en mysterieus uitgehouwen hoofd.
De nek van die figuur heeft iets slangachtigs…
…zoals hij uit de rots komt en over die zuilen kijkt…
…daar midden in die cirkel.
Het is kronkelig en het heeft ook iets sinisters.
Het is een heel krachtig gezicht.
Het is een mensenhoofd…
…uit de rots gehouwen… -Uit de rots gehouwen.
…en het kijkt naar de ingang.
Ja, de ogen zijn daarop gericht.
Heel imposant.
Het is net een slangenkop.
Het gedraagt zich als een slang.
Een slang met een mensenhoofd.
Ja, misschien.
Het is een unieke ontdekking.
Ja, het is fantastisch.
Die kamer straalt angst of terreur uit.
Dit is niet wetenschappelijk.
Het is gewoon mijn emotionele reactie op wat ik zag.
Maar ik vraag me toch af of angst en terreur…
…met de bouw ervan te maken hadden.
Of het iets weergeeft wat we moeten weten over ons verleden.
Dat het om een reden angstaanjagend is.
De professor bevestigt dat er net als bij Göbekli Tepe…
…geen bewijs van landbouw is gevonden.
De mensen die dit complex bouwden, waren zeker nog jager-verzamelaars.
Het idee was altijd dat er eerst landbouw kwam…
…en dat daardoor mensen zich settelden en zulke plaatsen bouwden.
Maar als ik het goed heb, zeg jij dat de nederzetting eerst kwam.
Eerst kwamen er nederzettingen.
Het zijn jager-verzamelaars.
Toen begonnen ze hun leven te veranderen.
Ze veranderden de gebouwen…
…de technologie, enzovoort.
Een soort revolutie van ideeën…
We kunnen het een revolutie noemen.
Dit is dus iets wat nieuw licht werpt op de menselijke geschiedenis.
Tot nu toe zijn er slechts twee kamers in Karahan Tepe opgegraven.
Maar de grondradar heeft zeker nog 20 kamers onthuld…
…die we nog moeten onderzoeken.
Net als Göbekli Tepe…
…is deze aan het einde van de IJstijd gebouwd…
…net voor de mensen hier met landbouw en veeteelt begonnen.
Er was geen landbouw bij Göbekli Tepe toen het gebouwd werd…
…maar in de tijd waarin het gebouwd werd, zo'n 11.600 jaar geleden…
…werd eromheen wel land verbouwd.
Voor mij is het duidelijk waar het op wijst.
Het is een overdracht van technologie.
Mensen die al wisten hoe je megalieten maakte…
…en een groot, megalithisch bouwwerk, kwamen naar Göbekli Tepe.
Ze hadden al kennis van landbouw…
…en ze gebruikten die plek om de bewoners bijeen te brengen…
…en ze de kennis mee te geven van landbouw.
Volgens de overlevering van Mesopotamië…
…gebeurde het inderdaad zo.
Van de vele oude mythes over overstromingen en rampen…
…is de Mesopotamische zondvloedtraditie hier van bijzonder belang.
Hij vertelt over een kleine groep wijze ouderen…
…de Apkallu, die de mensen hier de vaardigheden van beschaving leerden.
In het begin, voor de geschreven geschiedenis…
…werd de mensheid door de goden geschapen als beschermers van het land en de dieren.
Maar de eerste mensen waren te lui en te ongehoorzaam om dat te doen…
…en hun aantallen groeiden.
De goden stuurden dus een zondvloed…
…om ze allemaal uit te wissen en opnieuw te beginnen.
Ze stuurden ook zeven wijzen, de Apkallu…
…traditioneel afgebeeld als bebaarde figuren met lange gewaden…
…naar de overlevenden.
Hun leider was Oannas, die uit de zee zou zijn gekomen…
…gewoonlijk afgebeeld als half-man en half-vis.
Hij begaf zich onder de mensen…
…en leerde ze over landbouw, architectuur en kennis van de sterren.
Dat is een lijst die volgens mij…
…veel ontwikkelingen bevat die uitgevonden zouden zijn in Göbekli Tepe.
Oannas is nog een voorbeeld van een beschavende held.
Een leraar die ineens aankomt, meestal vanuit de zee…
…na een grote ramp…
…zoals Quetzalcoatl in Mexico…
…of Osiris, die volgens de legende per boot reisde…
…om de mensheid beschaving bij te brengen.
En niet alleen de verhalen van oude beschavingen lijken op elkaar.
DE ASSYRIËRS
Hun afbeeldingen lijken opvallend veel op elkaar…
…met hun gewaden en handtassen.
Ik denk dat het om echte gebeurtenissen gaat.
In sommige gevallen zijn er dan…
…symbolen of verhaallijnen toegevoegd…
…maar verder denk ik dat we de mythes moeten vertrouwen.
Göbekli Tepe's cirkelvormige stenen kamers met open zicht op de hemel…
…doen me wat denken aan Ggantija en Malta's andere tempels.
Zouden ze door hetzelfde geïnspireerd zijn?
Op Malta liet Lenie Reedijk me zien…
…hoe de veranderende richtingen van de megalithische tempels…
…de veranderende opkomstpunten volgen van één enkele ster, Sirius…
…over duizenden jaren tijd.
Opmerkelijk genoeg vinden we hetzelfde fenomeen bij Göbekli Tepe.
De centrale zuilen van de drie oudste ringen…
…hadden zich ook op Sirius gericht.
Rond het einde van de IJstijd kwamen hun verschillende richtingen…
…overeen met de verschillende opkomstpunten.
Deze gedeelde aandacht voor Sirius is voor mij…
…nog een aanwijzing dat de oude bouwers in zoals Malta als Turkije…
…toegang hadden tot een gedeelde kennispool…
…wat betreft astronomie en megalithische bouwkunde.
Is het mogelijk dat de grote bouwprojecten op beide plaatsen…
…geleid waren door overlevenden van een geavanceerde cultuur…
…die aan het eind van de IJstijd rondreisden…
…misschien afgebeeld door die enorme, stenen zuilgiganten…
…of de figuren in Karahan Tepe?
Mensen die hier kwamen…
…in de Vruchtbare Sikkel na een overstroming.
Zo ja, wat probeerden ze te zeggen?
Zouden al die afbeeldingen van dieren ons iets willen vertellen?
Bij die recente onderzoeken…
…heb ik nieuwe informatie gekregen over Göbekli Tepe…
…die nog meer bijdraagt tot het fascinerende beeld.
Ik ben hier bij dr. Martin Sweatman in het nabijgelegen Sanliurfa Museum…
…waar een prachtige replica is gemaakt van de grootste ring van Göbekli Tepe.
Een ervaren wetenschapper met interesse in archeoastronomie…
…die veel onderzoek heeft gedaan naar zuil 43…
…ook bekend als de Vulture Stone.
Wat betekent deze zuil voor jou, Martin?
Het is waarschijnlijk een van de belangrijkste artefacten ter wereld.
Het is ongelofelijk.
Deze zuil is als onze Steen van Rosetta.
Juist.
Dr. Sweatman gelooft dat de symbolen op de steen…
…asterismen vertegenwoordigen…
…figuren die felle sterrengroepen aan de nachthemel afbeeldden.
We zien meteen een schorpioen.
Dat kan het sterrenbeeld Schorpioen zijn.
Heel verleidelijk om dat aan te nemen.
Absoluut.
Verschillende culturen hebben verschillende namen gegeven…
…aan de sterrenbeelden.
Het is dus heel wat dat we er één op zuil 43 herkennen.
Daarboven zouden we Boogschutter verwachten…
…en wij kennen het als de schutter met pijl en boog.
We zien de gier met de vleugels precies in de juiste hoek gespreid…
…als de pijl en boog.
Verder zien we andere dierensymbolen…
…die met andere asterismen overeenkomen…
…en zo bijna een kaart van de nachthemel weergeven.
Dit is een kaart van de zichtbaarste sterren…
…in het gebied wat we nu als Schorpioen kennen.
Als we Schorpioen op één lijn zetten met de Schorpioen op zuil 43…
…lijken de andere sterrengroepen overeen te komen…
…met andere figuren op de zuil.
Het klopt dus precies. -Absoluut.
Maar dr. Sweatmans echte doorbraak kwam toen hij de suggestie overwoog…
…dat de centrale cirkel de zon kon vertegenwoordigen.
Wat zou je proberen te zeggen met een beeld van de zon…
…in een bepaalde positie tot de sterrengroepen?
Eén ding dat je misschien wilt aangeven, is een datum.
Een aanwijzing daarvoor is dat er nog drie dierensymbolen zijn…
…aan de zuiltop…
…wat het idee versterkte dat het een datum was…
…een datumstempel.
Dr. Sweatman gelooft…
…dat de drie kleine dieren aan de top van zuil 43…
…naast symbolische afbeeldingen staan van drie zonsondergangen.
Met betrekking tot de zon midden op de zuil…
…kunnen ze vier belangrijke momenten van het jaar afbeelden:
de zomerwende, de winterwende en de lente- en herfstequinoxen.
Ze zouden asterismen voorstellen die aan de nachthemel verschenen…
…achter of rond de ondergaande zon…
…op al die belangrijke data van het jaar.
Ineens hebben we informatie over die vier momenten van het jaar…
…over het moment waar ze ons op willen wijzen…
…en dat de zuil domineert. -Precies.
Het is een briljant en interessant idee.
Een in steen gegraveerde datum in de universele taal van astronomie.
Naar welke datum verwijst de zuil dus?
Met behulp van computersoftware…
…waarmee we de hemel over duizenden jaren kunnen zien veranderen…
…vinden we een venster van 100 jaar dat precies met Martins theorie klopt.
Uiteindelijk vond ik een waarschijnlijke datum…
…namelijk tussen 10.900 en 10.800 v. Chr.
Maar dat is meer dan 1000 jaar voor de bouw van Göbekli Tepe begon.
Waarom was die datum belangrijk?
We weten heel veel over dat tijdstip in de geschiedenis.
Bijna precies in die periode, een korte tijd van ongeveer 100 jaar…
…was er een dramatisch klimaat-evenement, bekend als de Jongere Dryas.
Het veranderde hun wereld volledig.
We hebben dit steeds de Oude Apocalyps genoemd…
…maar wetenschappers noemen het de Jongere Dryas.
Het begon 12.800 jaar geleden met een grote ramp…
…en eindigde 11.600 jaar geleden…
…de datum van de bouw van Göbekli Tepe.
De wereld leed onder een geologisch zeer onrustige tijd…
…waaronder enorme overstromingen…
…gevolgd door meer dan 1000 jaar van ijzige koude.
Het leven op aarde veranderde radicaal.
De sabeltandtijgers en mammoeten stierven uit.
Maar de mensheid overleefde.
En rond 11.600 jaar geleden…
…eindigde de kou met nog een laatste, enorme overstroming…
…die de zeeniveaus deed stijgen.
Pas toen de aarde weer rustig was…
…begon het werk aan Göbekli Tepe.
En ik geloof dat het tijdstip geen toeval was.
Op dat moment begon ik Göbekli Tepe te zien…
…als een nieuwe opleving van beschaving…
…nadat een eerdere beschaving…
…door een grote ramp was verwoest.
Mooi om zuil 43 van hieruit te zien…
…en hij is verrassend goed gebleven…
…als je bedenkt dat hij 11.600 jaar oud is.
Het is ongelofelijk.
Wat als dit mysterieuze complex niet alleen een plek voor rituelen was…
…maar ook een gedenkteken voor een evenement dat de wereld veranderde?
Het zou goed kunnen.
Sommige grote gebouwen van nu zijn ook gedenktekens.
Het Lincoln Memorial in Washington DC…
…of de Taj Mahal in India.
Maar zou Göbekli Tepe nog meer zijn?
Wat als de architecten hadden geprobeerd…
…een belangrijk bericht achter te laten…
…dat latere generaties zouden moeten ontcijferen?
Want toen archeologen…
…de leeftijd bepaalden van het puin op het bouwwerk…
…kwam er nog een verrassing.
Ergens rond 10.000 jaar geleden…
…werden alle bouwwerken…
…in dezelfde tijd snel en met opzet begraven.
Het was een enorm karwei om Göbekli Tepe te begraven.
Het werd niet alleen begraven…
…maar er werd een kunstmatige heuvel bovenop gezet.
We moeten ons voorstellen dat teams van honderden mensen…
…manden puin droegen en in de omheiningen gooiden.
Maar dan komt de vraag op: waarom deden ze dat?
Het was niet verlaten, verwoest of leeggeplunderd.
Het was zorgvuldig begraven, verstopt en bewaard.
En daar bleef het duizenden jaren veilig opgeborgen…
…tot de recente ontdekking.
Voor mij heeft dit alleen maar betekenis als tijdcapsule.
En net als alle tijdcapsules…
…was het doel om een bericht aan de toekomst door te geven.
In Göbekli Tepe en Karahan Tepe overheersen slangen de afbeeldingen.
Er is iets bijzonders…
…aan hoe hun kronkelende vormen afgebeeld zijn…
…alsof de bouwers erdoor geobsedeerd waren.
Alsof deze slangen het bericht waren…
…dat ze ons op beide plekken wilden meegeven.
Maar zijn het slangen of zouden ze iets anders kunnen vertegenwoordigen?
Het lijkt erop dat overal waar we iets van een vergeten tijdperk vinden…
…we ook slangen vinden.
In Mexico is Quetzalcoatl zelf een slang.
Op Malta kom je het heiligdom van Ggantija binnen…
…door over een slang te stappen.
Ik denk te weten wat die slangen betekenen en het beste voorbeeld is niet in Turkije.
Het is halverwege de wereld, in het midden van Amerika, in Ohio…
…waar oude wijzen een enorme slang van aarde vervaardigd hadden…
…zowel als gedenkteken als misschien een waarschuwing.
Ondertiteld door: Brigitta Broeke