1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
EEN NETFLIX-SERIE

2
00:00:16,560 --> 00:00:19,120
Elektriciteit doet wonderen voor ons.

3
00:00:21,200 --> 00:00:24,040
Mensen zijn dag en nacht actief.

4
00:00:28,560 --> 00:00:31,000
Maar al dat licht sluit ons af…

5
00:00:31,080 --> 00:00:34,960
…voor een van de prachtigste aspecten
van het leven op deze planeet.

6
00:00:37,560 --> 00:00:38,760
De nachthemel.

7
00:00:42,600 --> 00:00:43,960
In de oudheid…

8
00:00:44,040 --> 00:00:47,360
…zou sterren kijken
de grootste show op aarde zijn geweest.

9
00:00:48,480 --> 00:00:52,080
De leukste manier om hun lange,
donkere nachten door te komen.

10
00:00:53,160 --> 00:00:56,080
Ze zouden elke hoek
van de Melkweg hebben gekend…

11
00:00:56,160 --> 00:01:01,120
…elke heldere sterrengroepering,
elke komeet die door de hemel schoot.

12
00:01:02,640 --> 00:01:07,000
Het zou kunnen verklaren waarom we
overal waar we in de oude wereld kijken…

13
00:01:07,080 --> 00:01:11,000
…grote bouwwerken vinden
die onze aandacht naar de hemel brengen.

14
00:01:13,520 --> 00:01:15,680
Maar wat als er meer achter zit?

15
00:01:16,680 --> 00:01:20,400
Oude piramiden en tempels
verspreid over de wereld…

16
00:01:20,480 --> 00:01:25,560
…verbinden hemel en aarde met precieze
posities tot de zon, maan en sterren.

17
00:01:26,280 --> 00:01:30,360
Waarom deden de bouwers zoveel moeite
en op zo'n grote schaal?

18
00:01:30,960 --> 00:01:33,160
Wilden ze ons er iets mee vertellen?

19
00:01:33,720 --> 00:01:39,160
Ons waarschuwen
om vooral goed op de hemel te letten.

20
00:01:58,240 --> 00:02:01,280
Ik ben in Turkije,
op weg naar een heuveltop…

21
00:02:01,360 --> 00:02:04,200
…op ongeveer 42 km van de Syrische grens.

22
00:02:06,760 --> 00:02:09,600
Nu is dit een roerig deel van de wereld…

23
00:02:11,000 --> 00:02:14,840
…maar het is heel belangrijk geweest
voor onze geschiedenis.

24
00:02:17,440 --> 00:02:21,440
In Zuidoost-Turkije,
bij het huidige Sanliurfa…

25
00:02:22,320 --> 00:02:25,520
…gebeurde er aan het einde
van de IJstijd iets opmerkelijks.

26
00:02:25,600 --> 00:02:26,440
10.000 V. CHR.

27
00:02:27,080 --> 00:02:29,840
Onze voorouders, jager-verzamelaars…

28
00:02:29,920 --> 00:02:33,800
…ontdekten ineens landbouw
en begonnen dorpen te bouwen.

29
00:02:34,840 --> 00:02:38,520
Dit gebeurde in wat later
de Vruchtbare Sikkel genoemd werd…

30
00:02:38,600 --> 00:02:40,760
…helemaal tot aan de Perzische Golf.

31
00:02:41,440 --> 00:02:42,560
4000 V. CHR.

32
00:02:42,640 --> 00:02:46,840
Rond 6000 jaar geleden,
in het gebied bekend als Mesopotamië…

33
00:02:46,920 --> 00:02:49,240
…ontstond wat lang beschouwd werd…

34
00:02:49,320 --> 00:02:53,360
…als 's werelds eerste beschaving,
de Soemeriërs.

35
00:02:53,440 --> 00:02:55,240
SOEMER

36
00:02:56,920 --> 00:03:00,400
Maar dat idee over de geschiedenis
moet herschreven worden.

37
00:03:01,560 --> 00:03:05,680
In 1994,
tijdens onderzoek van een boerenland…

38
00:03:05,760 --> 00:03:10,480
…zagen archeologen vreemde,
uitgehouwen stenen uit de grond komen.

39
00:03:17,520 --> 00:03:19,760
Sommige ervan waren gigantisch.

40
00:03:25,480 --> 00:03:29,720
Latere opgravingen hebben geleid
tot enkele ongelofelijke ontdekkingen.

41
00:03:32,600 --> 00:03:35,520
Deze onlangs opgegraven
archeologische plek…

42
00:03:35,600 --> 00:03:41,400
…dwingt ons al onze vooroordelen
over het Stenen Tijdperk te laten varen.

43
00:03:42,320 --> 00:03:44,640
In plaats van technologisch primitief…

44
00:03:44,720 --> 00:03:47,040
…blijkt uit hun werk hier…

45
00:03:47,640 --> 00:03:50,360
…dat ze tot nu toe onbekende
vaardigheden hadden…

46
00:03:50,440 --> 00:03:52,360
…zoals die uit jaren later…

47
00:03:52,440 --> 00:03:55,560
…van zogenaamd
veel geavanceerdere beschavingen.

48
00:03:56,920 --> 00:04:00,720
Onder de moderne kap
om het tegen het weer te beschermen…

49
00:04:01,880 --> 00:04:03,600
…ligt Göbekli Tepe.

50
00:04:07,960 --> 00:04:11,560
En gebaseerd op alles
wat ons geleerd is over de prehistorie…

51
00:04:11,640 --> 00:04:13,200
…zou het niet moeten bestaan.

52
00:04:17,280 --> 00:04:22,320
Archeologen accepteren
dat het ongeveer 11.600 jaar oud is…

53
00:04:24,440 --> 00:04:25,440
9600 V. CHR.

54
00:04:25,519 --> 00:04:29,280
…waardoor dit het oudste,
bekende bouwwerk op aarde is.

55
00:04:32,440 --> 00:04:36,280
Het is een zeer geavanceerde,
megalithische plek…

56
00:04:36,360 --> 00:04:39,920
…ongeveer 7000 jaar ouder dan Stonehenge…

57
00:04:40,000 --> 00:04:42,840
…en de piramiden van Gizeh.

58
00:04:42,920 --> 00:04:45,880
En ineens wordt het idee
dat er geen beschaving was…

59
00:04:45,960 --> 00:04:48,520
…die 12.000 jaar geleden
daartoe in staat was…

60
00:04:48,600 --> 00:04:50,080
…van de tafel geveegd.

61
00:04:54,320 --> 00:04:57,320
Het is zelfs ouder
dan de uitvinding van het wiel…

62
00:04:57,400 --> 00:04:59,200
…of de domesticatie van paarden.

63
00:05:01,080 --> 00:05:04,800
Gebouwd in een tijd waarin de aarde
net uit de laatste IJstijd kwam…

64
00:05:06,800 --> 00:05:08,760
…en de bewoners vermoedelijk nog…

65
00:05:08,840 --> 00:05:12,640
…simpele jager-verzamelaars waren
die in modderhutten woonden.

66
00:05:14,320 --> 00:05:16,240
Maar als zij niet goed genoeg waren…

67
00:05:16,320 --> 00:05:19,040
…om dit megalithische wonder te bouwen…

68
00:05:20,120 --> 00:05:22,600
…wie heeft dat dan wel gedaan en waarom?

69
00:05:23,920 --> 00:05:25,800
Wat is dit voor plek?

70
00:05:28,240 --> 00:05:32,280
Op het eerste gezicht
ziet het er chaotisch uit.

71
00:05:32,360 --> 00:05:36,240
Maar als we beter kijken
en alle puzzelstukjes in elkaar passen…

72
00:05:36,320 --> 00:05:38,360
…krijgen we een goed idee…

73
00:05:38,440 --> 00:05:42,480
…van hoe ambitieus en indrukwekkend
het toen moet zijn geweest.

74
00:05:46,480 --> 00:05:47,960
Hoog op een heuvelhelling…

75
00:05:48,040 --> 00:05:50,960
…met weinig sporen
van nederzettingen in de buurt…

76
00:05:51,800 --> 00:05:56,480
…staan vier cirkelvormige omheiningen,
allemaal met dezelfde indeling.

77
00:05:58,320 --> 00:05:59,440
In het centrum ervan…

78
00:05:59,520 --> 00:06:02,160
…staan twee enorme, T-vormige megalieten…

79
00:06:03,120 --> 00:06:04,880
…van ongeveer tien ton…

80
00:06:05,840 --> 00:06:08,120
…op een gepolijste, stenen vloer.

81
00:06:08,800 --> 00:06:10,440
Twee gelijke, enorme figuren…

82
00:06:10,520 --> 00:06:13,280
…waarvan sommige met armen en handen…

83
00:06:13,360 --> 00:06:14,440
…en scheve hoofden.

84
00:06:15,880 --> 00:06:18,520
Omringd door kleinere, T-vormige zuilen…

85
00:06:19,200 --> 00:06:21,440
…waarvan vele complex versierd…

86
00:06:22,880 --> 00:06:27,000
…en allemaal verbonden door
een ring van stenen muren en doorgangen.

87
00:06:29,160 --> 00:06:32,480
Hoe deze enorme blokken
opgetild en daar neergezet zijn…

88
00:06:34,600 --> 00:06:35,760
…weet niemand.

89
00:06:51,240 --> 00:06:54,400
Wat iedereen die hier komt,
versteld doet staan…

90
00:06:54,480 --> 00:06:57,440
…ook de archeologen
die de plek uitgegraven hebben…

91
00:06:57,520 --> 00:06:59,560
…zijn de ongelofelijke gravures.

92
00:07:02,760 --> 00:07:06,640
Symbolen van dieren zijn
overal in Göbekli Tepe te vinden.

93
00:07:08,680 --> 00:07:10,600
Net de Ark van Noach in steen.

94
00:07:13,800 --> 00:07:18,760
De afgebeelde dieren in Göbekli Tepe
zijn vreemd gerangschikt en gestileerd…

95
00:07:20,520 --> 00:07:23,320
…alsof het symbolisch,
niet realistisch was bedoeld.

96
00:07:28,280 --> 00:07:32,360
En er is nog iets ongebruikelijks
aan deze megalithische bouwwerken.

97
00:07:34,600 --> 00:07:36,600
Bij de koolstofdatering…

98
00:07:36,680 --> 00:07:40,880
…werd duidelijk dat deze vier cirkels
niet in dezelfde tijd waren gebouwd.

99
00:07:41,960 --> 00:07:46,680
Omheining D is
rond 11.600 jaar geleden gebouwd…

100
00:07:46,840 --> 00:07:51,960
…maar de jongste, omheining A,
rond 10.500 jaar geleden.

101
00:07:53,520 --> 00:07:56,560
In plaats van het bestaande gebouw
aan te passen…

102
00:07:57,360 --> 00:08:00,480
…bleven de mensen hier
nieuwe bouwwerken maken…

103
00:08:00,560 --> 00:08:03,440
…in de loop van ongeveer 1100 jaar…

104
00:08:04,880 --> 00:08:07,640
…door haar elke keer licht te draaien.

105
00:08:12,480 --> 00:08:14,000
Wat nog interessanter is…

106
00:08:14,080 --> 00:08:17,880
…is dat de oudste omheining, D…

107
00:08:17,960 --> 00:08:20,200
…ook de grootste…

108
00:08:21,200 --> 00:08:23,880
…en meest versierde is van de groep.

109
00:08:26,280 --> 00:08:28,680
Het is niet iets
wat een jager-verzamelaar…

110
00:08:28,760 --> 00:08:31,240
…op een ochtend denkt: ik ga…

111
00:08:31,320 --> 00:08:34,400
…het grootste, megalithische bouwwerk
ter wereld maken.

112
00:08:37,679 --> 00:08:41,360
Meestal is het zo
dat je gaandeweg beter in iets wordt.

113
00:08:43,000 --> 00:08:45,200
Zoals deze moderne steenhouwers…

114
00:08:45,280 --> 00:08:48,880
…nog steeds steen houwen
uit de heuvels rond Göbekli Tepe…

115
00:08:50,320 --> 00:08:53,040
…denken we dat antieke beschavingen
net zo werkten…

116
00:08:54,080 --> 00:08:55,960
…en langzaamaan beter werden.

117
00:08:57,360 --> 00:09:01,120
Maar Göbekli Tepe en met name omheining D…

118
00:09:01,200 --> 00:09:04,080
…lijkt deze aanname op zijn kop te zetten.

119
00:09:06,080 --> 00:09:09,120
Hoe kon een groep jager-verzamelaars…

120
00:09:09,200 --> 00:09:10,760
…zo briljant slagen…

121
00:09:10,840 --> 00:09:14,640
…in het bouwen met megalieten
bij hun eerste poging?

122
00:09:18,960 --> 00:09:23,800
Moeten we de mogelijkheid niet overwegen
dat de grote, megalithische ringen…

123
00:09:23,880 --> 00:09:27,600
…geen plotselinge uitvinding was
van jager-verzamelaars…

124
00:09:27,680 --> 00:09:29,440
…maar een erfenis…

125
00:09:29,520 --> 00:09:33,120
…van een geavanceerde,
verloren beschaving uit de prehistorie?

126
00:09:37,680 --> 00:09:38,960
Dit is een idee…

127
00:09:39,040 --> 00:09:43,320
…dat traditionele archeologen
bijna beledigend vinden.

128
00:09:44,040 --> 00:09:47,360
Academici houden vast aan het idee…

129
00:09:47,440 --> 00:09:49,040
…dat in de IJstijd…

130
00:09:49,120 --> 00:09:53,240
…de hele menselijke bevolking op aarde
in de jager-verzamelaarsfase zat.

131
00:09:55,400 --> 00:09:58,960
Toch blijkt
dat de bouwers van Göbekli Tepe…

132
00:09:59,040 --> 00:10:02,320
…veel ambitieuzer waren
dan de gewone jager-verzamelaars.

133
00:10:04,200 --> 00:10:10,440
In 2003 vond een geofysisch onderzoek
met gebruik van grondradar…

134
00:10:10,520 --> 00:10:14,800
…nog 20 stenen omheiningen
binnen in de heuvel…

135
00:10:14,880 --> 00:10:17,000
…en meer dan 200 pilaren.

136
00:10:18,680 --> 00:10:20,600
De meeste zijn niet opgegraven.

137
00:10:22,280 --> 00:10:27,400
Een enorm, megalithisch complex
verspreid over negen hectare…

138
00:10:27,480 --> 00:10:29,040
…meer dan 12 voetbalvelden.

139
00:10:32,440 --> 00:10:34,680
Het is een enorme plek.

140
00:10:34,760 --> 00:10:37,360
Je kunt niet ineens zonder vaardigheden…

141
00:10:37,440 --> 00:10:40,640
…zonder kennis,
zonder ervaring in werken met steen…

142
00:10:40,720 --> 00:10:42,680
…iets bouwen als Göbekli Tepe.

143
00:10:42,760 --> 00:10:47,880
Er moet een lange geschiedenis
achter zitten, die vermist wordt.

144
00:10:47,960 --> 00:10:52,080
En voor mij wijst het duidelijk
op een verloren beschaving.

145
00:10:52,160 --> 00:10:53,800
Die hun technologie…

146
00:10:53,880 --> 00:10:56,000
…vaardigheden en kennis doorgaven.

147
00:11:05,520 --> 00:11:09,800
Göbekli Tepe is niet het enige complex
uit het einde van de IJstijd…

148
00:11:09,880 --> 00:11:11,840
…dat hier onlangs is ontdekt.

149
00:11:13,680 --> 00:11:19,160
In 2019 begonnen Turkse archeologen
op een andere plek te graven…

150
00:11:20,120 --> 00:11:24,600
…op een uur rijden ten oosten hiervan,
Karahan Tepe…

151
00:11:26,360 --> 00:11:28,360
…en ontdekten iets onverwachts.

152
00:11:30,600 --> 00:11:34,480
De Turkse autoriteiten hebben hier nooit
cameraploegen toegelaten…

153
00:11:35,680 --> 00:11:36,880
…tot nu toe.

154
00:11:41,400 --> 00:11:43,960
Hoofdarcheoloog, professor Necmi Karul…

155
00:11:44,040 --> 00:11:47,760
…gelooft dat deze plek
ongeveer even oud is als Göbekli Tepe…

156
00:11:49,240 --> 00:11:50,560
…en misschien ouder.

157
00:11:52,000 --> 00:11:53,560
Maar het is heel anders.

158
00:11:55,760 --> 00:11:59,360
De hoofdkamer bevat
geen T-vormige zuilen en megalieten…

159
00:12:00,320 --> 00:12:02,880
…maar één hoek is uit de rots gehouwen.

160
00:12:03,560 --> 00:12:05,800
Groot genoeg voor tientallen mensen.

161
00:12:07,680 --> 00:12:09,440
Wat denk je dat hier gebeurde?

162
00:12:09,520 --> 00:12:11,040
Heb je enig idee?

163
00:12:11,160 --> 00:12:14,760
We kunnen het interpreteren
als een podium voor een zitgedeelte…

164
00:12:14,840 --> 00:12:16,640
…waar mensen bijeenkomen…

165
00:12:16,720 --> 00:12:18,480
…want het is een groot gebouw.

166
00:12:19,880 --> 00:12:23,800
Karahan Tepe is waarschijnlijk
een soort rituele ontmoetingsruimte.

167
00:12:26,160 --> 00:12:27,600
De gravures op de muren…

168
00:12:27,680 --> 00:12:30,480
…zijn niet zo goed gemaakt
als die in Göbekli Tepe.

169
00:12:31,400 --> 00:12:33,920
Maar we zien figuren in lange gewaden.

170
00:12:36,480 --> 00:12:39,280
Zouden zij
de architecten hiervan voorstellen?

171
00:12:42,080 --> 00:12:43,960
Na jou, professor.

172
00:12:44,600 --> 00:12:48,080
Professor Karul brengt me
naar een eigenaardige zijkamer…

173
00:12:48,160 --> 00:12:51,800
…van acht bij zes meter
en twee meter diep.

174
00:12:53,720 --> 00:12:56,200
Tien zuilen die op fallussen lijken…

175
00:12:56,280 --> 00:13:01,400
…zijn opzettelijk en vaardig
rechtstreeks uit de rots gekerfd.

176
00:13:03,960 --> 00:13:07,280
Met een elfde losstaande zuil
in het midden.

177
00:13:11,120 --> 00:13:14,800
Een kronkelende geul is ook
uit de rots gekerfd…

178
00:13:14,880 --> 00:13:18,560
…om er een of andere vloeistof
binnen te kunnen laten…

179
00:13:18,640 --> 00:13:21,600
…zoals water of misschien bloed.

180
00:13:25,920 --> 00:13:30,400
En hij wordt gedomineerd door een imposant
en mysterieus uitgehouwen hoofd.

181
00:13:33,320 --> 00:13:37,160
De nek van die figuur
heeft iets slangachtigs…

182
00:13:37,240 --> 00:13:41,760
…zoals hij uit de rots komt
en over die zuilen kijkt…

183
00:13:41,840 --> 00:13:43,760
…daar midden in die cirkel.

184
00:13:44,360 --> 00:13:50,080
Het is kronkelig
en het heeft ook iets sinisters.

185
00:13:52,920 --> 00:13:55,080
Het is een heel krachtig gezicht.

186
00:13:55,160 --> 00:13:56,360
Het is een mensenhoofd…

187
00:13:56,440 --> 00:13:58,840
…uit de rots gehouwen…
-Uit de rots gehouwen.

188
00:13:59,400 --> 00:14:01,520
…en het kijkt naar de ingang.

189
00:14:02,280 --> 00:14:05,280
Ja, de ogen zijn daarop gericht.

190
00:14:05,360 --> 00:14:06,200
Heel imposant.

191
00:14:06,280 --> 00:14:08,880
Het is net een slangenkop.

192
00:14:08,960 --> 00:14:11,600
Het gedraagt zich als een slang.

193
00:14:11,680 --> 00:14:13,640
Een slang met een mensenhoofd.

194
00:14:13,720 --> 00:14:14,600
Ja, misschien.

195
00:14:15,360 --> 00:14:17,200
Het is een unieke ontdekking.

196
00:14:17,280 --> 00:14:19,240
Ja, het is fantastisch.

197
00:14:22,600 --> 00:14:26,640
Die kamer straalt angst of terreur uit.

198
00:14:26,720 --> 00:14:28,400
Dit is niet wetenschappelijk.

199
00:14:28,480 --> 00:14:32,080
Het is gewoon mijn emotionele reactie
op wat ik zag.

200
00:14:32,160 --> 00:14:35,240
Maar ik vraag me toch af
of angst en terreur…

201
00:14:35,320 --> 00:14:37,320
…met de bouw ervan te maken hadden.

202
00:14:37,400 --> 00:14:42,280
Of het iets weergeeft
wat we moeten weten over ons verleden.

203
00:14:42,360 --> 00:14:45,040
Dat het om een reden angstaanjagend is.

204
00:14:49,040 --> 00:14:52,200
De professor bevestigt
dat er net als bij Göbekli Tepe…

205
00:14:52,280 --> 00:14:54,480
…geen bewijs van landbouw is gevonden.

206
00:14:56,200 --> 00:15:00,440
De mensen die dit complex bouwden,
waren zeker nog jager-verzamelaars.

207
00:15:03,160 --> 00:15:06,880
Het idee was altijd
dat er eerst landbouw kwam…

208
00:15:06,960 --> 00:15:10,760
…en dat daardoor mensen zich settelden
en zulke plaatsen bouwden.

209
00:15:10,840 --> 00:15:14,600
Maar als ik het goed heb, zeg jij
dat de nederzetting eerst kwam.

210
00:15:14,680 --> 00:15:15,800
Eerst kwamen er nederzettingen.

211
00:15:15,880 --> 00:15:18,120
Het zijn jager-verzamelaars.

212
00:15:18,200 --> 00:15:21,560
Toen begonnen ze hun leven te veranderen.

213
00:15:21,640 --> 00:15:23,320
Ze veranderden de gebouwen…

214
00:15:23,400 --> 00:15:25,520
…de technologie, enzovoort.

215
00:15:25,600 --> 00:15:28,560
Een soort revolutie van ideeën…

216
00:15:28,640 --> 00:15:31,160
We kunnen het een revolutie noemen.

217
00:15:31,240 --> 00:15:36,880
Dit is dus iets wat nieuw licht werpt
op de menselijke geschiedenis.

218
00:15:39,440 --> 00:15:43,680
Tot nu toe zijn er slechts twee kamers
in Karahan Tepe opgegraven.

219
00:15:44,840 --> 00:15:49,440
Maar de grondradar heeft
zeker nog 20 kamers onthuld…

220
00:15:49,520 --> 00:15:51,280
…die we nog moeten onderzoeken.

221
00:15:52,920 --> 00:15:54,800
Net als Göbekli Tepe…

222
00:15:55,680 --> 00:15:58,520
…is deze aan het einde
van de IJstijd gebouwd…

223
00:15:58,600 --> 00:16:02,120
…net voor de mensen hier
met landbouw en veeteelt begonnen.

224
00:16:04,800 --> 00:16:08,640
Er was geen landbouw bij Göbekli Tepe
toen het gebouwd werd…

225
00:16:08,720 --> 00:16:14,320
…maar in de tijd waarin het gebouwd werd,
zo'n 11.600 jaar geleden…

226
00:16:14,400 --> 00:16:16,440
…werd eromheen wel land verbouwd.

227
00:16:19,680 --> 00:16:23,840
Voor mij is het duidelijk
waar het op wijst.

228
00:16:23,920 --> 00:16:25,880
Het is een overdracht van technologie.

229
00:16:25,960 --> 00:16:29,680
Mensen die al wisten
hoe je megalieten maakte…

230
00:16:29,760 --> 00:16:33,400
…en een groot, megalithisch bouwwerk,
kwamen naar Göbekli Tepe.

231
00:16:34,000 --> 00:16:36,400
Ze hadden al kennis van landbouw…

232
00:16:36,480 --> 00:16:40,840
…en ze gebruikten die plek
om de bewoners bijeen te brengen…

233
00:16:40,920 --> 00:16:44,560
…en ze de kennis mee te geven
van landbouw.

234
00:16:49,120 --> 00:16:51,720
Volgens de overlevering van Mesopotamië…

235
00:16:51,800 --> 00:16:53,920
…gebeurde het inderdaad zo.

236
00:16:55,320 --> 00:16:59,080
Van de vele oude mythes
over overstromingen en rampen…

237
00:16:59,160 --> 00:17:03,120
…is de Mesopotamische zondvloedtraditie
hier van bijzonder belang.

238
00:17:05,640 --> 00:17:08,400
Hij vertelt over een kleine groep
wijze ouderen…

239
00:17:08,960 --> 00:17:12,960
…de Apkallu, die de mensen hier
de vaardigheden van beschaving leerden.

240
00:17:15,560 --> 00:17:18,359
In het begin,
voor de geschreven geschiedenis…

241
00:17:19,160 --> 00:17:24,000
…werd de mensheid door de goden geschapen
als beschermers van het land en de dieren.

242
00:17:25,000 --> 00:17:29,359
Maar de eerste mensen waren te lui
en te ongehoorzaam om dat te doen…

243
00:17:30,400 --> 00:17:32,280
…en hun aantallen groeiden.

244
00:17:33,680 --> 00:17:35,800
De goden stuurden dus een zondvloed…

245
00:17:36,600 --> 00:17:40,240
…om ze allemaal uit te wissen
en opnieuw te beginnen.

246
00:17:41,760 --> 00:17:45,280
Ze stuurden ook zeven wijzen, de Apkallu…

247
00:17:45,360 --> 00:17:49,080
…traditioneel afgebeeld als
bebaarde figuren met lange gewaden…

248
00:17:49,160 --> 00:17:50,800
…naar de overlevenden.

249
00:17:51,720 --> 00:17:55,720
Hun leider was Oannas,
die uit de zee zou zijn gekomen…

250
00:17:55,800 --> 00:17:58,800
…gewoonlijk afgebeeld
als half-man en half-vis.

251
00:18:00,080 --> 00:18:01,800
Hij begaf zich onder de mensen…

252
00:18:01,880 --> 00:18:08,240
…en leerde ze over landbouw,
architectuur en kennis van de sterren.

253
00:18:13,960 --> 00:18:16,000
Dat is een lijst die volgens mij…

254
00:18:16,080 --> 00:18:22,000
…veel ontwikkelingen bevat die
uitgevonden zouden zijn in Göbekli Tepe.

255
00:18:23,040 --> 00:18:26,760
Oannas is nog een voorbeeld
van een beschavende held.

256
00:18:27,560 --> 00:18:31,400
Een leraar die ineens aankomt,
meestal vanuit de zee…

257
00:18:31,480 --> 00:18:33,600
…na een grote ramp…

258
00:18:34,480 --> 00:18:36,760
…zoals Quetzalcoatl in Mexico…

259
00:18:37,360 --> 00:18:41,280
…of Osiris, die volgens de legende
per boot reisde…

260
00:18:41,360 --> 00:18:43,880
…om de mensheid beschaving bij te brengen.

261
00:18:45,360 --> 00:18:49,040
En niet alleen de verhalen
van oude beschavingen lijken op elkaar.

262
00:18:49,120 --> 00:18:49,960
DE ASSYRIËRS

263
00:18:50,040 --> 00:18:53,760
Hun afbeeldingen
lijken opvallend veel op elkaar…

264
00:18:54,760 --> 00:18:58,080
…met hun gewaden en handtassen.

265
00:18:59,760 --> 00:19:02,320
Ik denk
dat het om echte gebeurtenissen gaat.

266
00:19:02,400 --> 00:19:04,440
In sommige gevallen zijn er dan…

267
00:19:04,520 --> 00:19:07,360
…symbolen of verhaallijnen toegevoegd…

268
00:19:07,440 --> 00:19:10,760
…maar verder denk ik
dat we de mythes moeten vertrouwen.

269
00:19:14,320 --> 00:19:18,840
Göbekli Tepe's cirkelvormige stenen kamers
met open zicht op de hemel…

270
00:19:18,920 --> 00:19:23,240
…doen me wat denken aan Ggantija
en Malta's andere tempels.

271
00:19:25,000 --> 00:19:27,560
Zouden ze door hetzelfde
geïnspireerd zijn?

272
00:19:31,000 --> 00:19:33,360
Op Malta liet Lenie Reedijk me zien…

273
00:19:33,440 --> 00:19:36,800
…hoe de veranderende richtingen
van de megalithische tempels…

274
00:19:36,880 --> 00:19:42,080
…de veranderende opkomstpunten volgen
van één enkele ster, Sirius…

275
00:19:43,560 --> 00:19:45,280
…over duizenden jaren tijd.

276
00:19:50,040 --> 00:19:54,800
Opmerkelijk genoeg vinden we
hetzelfde fenomeen bij Göbekli Tepe.

277
00:19:57,640 --> 00:20:01,040
De centrale zuilen
van de drie oudste ringen…

278
00:20:01,120 --> 00:20:03,440
…hadden zich ook op Sirius gericht.

279
00:20:05,000 --> 00:20:08,760
Rond het einde van de IJstijd
kwamen hun verschillende richtingen…

280
00:20:08,840 --> 00:20:11,920
…overeen met
de verschillende opkomstpunten.

281
00:20:15,680 --> 00:20:18,600
Deze gedeelde aandacht voor Sirius
is voor mij…

282
00:20:19,280 --> 00:20:23,840
…nog een aanwijzing dat de oude bouwers
in zoals Malta als Turkije…

283
00:20:23,920 --> 00:20:26,920
…toegang hadden
tot een gedeelde kennispool…

284
00:20:27,680 --> 00:20:30,800
…wat betreft astronomie
en megalithische bouwkunde.

285
00:20:32,200 --> 00:20:36,120
Is het mogelijk dat de grote bouwprojecten
op beide plaatsen…

286
00:20:36,880 --> 00:20:40,200
…geleid waren door overlevenden
van een geavanceerde cultuur…

287
00:20:41,600 --> 00:20:44,400
…die aan het eind
van de IJstijd rondreisden…

288
00:20:45,280 --> 00:20:49,280
…misschien afgebeeld
door die enorme, stenen zuilgiganten…

289
00:20:49,360 --> 00:20:51,560
…of de figuren in Karahan Tepe?

290
00:20:52,720 --> 00:20:54,080
Mensen die hier kwamen…

291
00:20:54,160 --> 00:20:56,560
…in de Vruchtbare Sikkel
na een overstroming.

292
00:20:58,920 --> 00:21:01,720
Zo ja, wat probeerden ze te zeggen?

293
00:21:05,280 --> 00:21:09,440
Zouden al die afbeeldingen van dieren
ons iets willen vertellen?

294
00:21:13,560 --> 00:21:15,920
Bij die recente onderzoeken…

295
00:21:16,000 --> 00:21:18,880
…heb ik nieuwe informatie gekregen
over Göbekli Tepe…

296
00:21:18,960 --> 00:21:22,800
…die nog meer bijdraagt
tot het fascinerende beeld.

297
00:21:26,560 --> 00:21:30,760
Ik ben hier bij dr. Martin Sweatman
in het nabijgelegen Sanliurfa Museum…

298
00:21:31,640 --> 00:21:35,960
…waar een prachtige replica is gemaakt
van de grootste ring van Göbekli Tepe.

299
00:21:37,640 --> 00:21:41,160
Een ervaren wetenschapper
met interesse in archeoastronomie…

300
00:21:41,240 --> 00:21:44,040
…die veel onderzoek heeft gedaan
naar zuil 43…

301
00:21:45,360 --> 00:21:47,680
…ook bekend als de Vulture Stone.

302
00:21:50,760 --> 00:21:53,560
Wat betekent deze zuil voor jou, Martin?

303
00:21:54,680 --> 00:21:58,760
Het is waarschijnlijk een van
de belangrijkste artefacten ter wereld.

304
00:21:58,840 --> 00:21:59,960
Het is ongelofelijk.

305
00:22:00,800 --> 00:22:03,400
Deze zuil is als onze Steen van Rosetta.

306
00:22:03,480 --> 00:22:04,680
Juist.

307
00:22:04,760 --> 00:22:08,040
Dr. Sweatman gelooft
dat de symbolen op de steen…

308
00:22:08,120 --> 00:22:10,280
…asterismen vertegenwoordigen…

309
00:22:11,480 --> 00:22:15,000
…figuren die felle sterrengroepen
aan de nachthemel afbeeldden.

310
00:22:15,800 --> 00:22:18,160
We zien meteen een schorpioen.

311
00:22:18,240 --> 00:22:20,360
Dat kan het sterrenbeeld Schorpioen zijn.

312
00:22:20,440 --> 00:22:22,800
Heel verleidelijk om dat aan te nemen.

313
00:22:22,880 --> 00:22:24,160
Absoluut.

314
00:22:24,640 --> 00:22:27,880
Verschillende culturen hebben
verschillende namen gegeven…

315
00:22:27,960 --> 00:22:30,120
…aan de sterrenbeelden.

316
00:22:30,200 --> 00:22:35,080
Het is dus heel wat dat we er één
op zuil 43 herkennen.

317
00:22:35,160 --> 00:22:38,360
Daarboven zouden we
Boogschutter verwachten…

318
00:22:38,440 --> 00:22:42,160
…en wij kennen het
als de schutter met pijl en boog.

319
00:22:43,040 --> 00:22:47,640
We zien de gier met de vleugels
precies in de juiste hoek gespreid…

320
00:22:47,720 --> 00:22:49,320
…als de pijl en boog.

321
00:22:49,400 --> 00:22:51,720
Verder zien we andere dierensymbolen…

322
00:22:51,800 --> 00:22:54,000
…die met andere asterismen overeenkomen…

323
00:22:54,080 --> 00:22:57,760
…en zo bijna een kaart
van de nachthemel weergeven.

324
00:23:01,400 --> 00:23:03,800
Dit is een kaart
van de zichtbaarste sterren…

325
00:23:03,880 --> 00:23:07,280
…in het gebied
wat we nu als Schorpioen kennen.

326
00:23:08,960 --> 00:23:13,120
Als we Schorpioen op één lijn zetten
met de Schorpioen op zuil 43…

327
00:23:14,360 --> 00:23:17,000
…lijken de andere sterrengroepen
overeen te komen…

328
00:23:17,080 --> 00:23:19,480
…met andere figuren op de zuil.

329
00:23:23,760 --> 00:23:26,400
Het klopt dus precies.
-Absoluut.

330
00:23:27,760 --> 00:23:32,160
Maar dr. Sweatmans echte doorbraak kwam
toen hij de suggestie overwoog…

331
00:23:32,240 --> 00:23:35,560
…dat de centrale cirkel
de zon kon vertegenwoordigen.

332
00:23:37,520 --> 00:23:41,760
Wat zou je proberen te zeggen
met een beeld van de zon…

333
00:23:41,840 --> 00:23:45,160
…in een bepaalde positie
tot de sterrengroepen?

334
00:23:45,800 --> 00:23:48,800
Eén ding dat je misschien wilt aangeven,
is een datum.

335
00:23:51,760 --> 00:23:55,920
Een aanwijzing daarvoor is
dat er nog drie dierensymbolen zijn…

336
00:23:56,000 --> 00:23:57,080
…aan de zuiltop…

337
00:23:57,160 --> 00:24:00,800
…wat het idee versterkte
dat het een datum was…

338
00:24:00,880 --> 00:24:02,400
…een datumstempel.

339
00:24:04,200 --> 00:24:05,480
Dr. Sweatman gelooft…

340
00:24:05,560 --> 00:24:08,880
…dat de drie kleine dieren
aan de top van zuil 43…

341
00:24:08,960 --> 00:24:13,520
…naast symbolische afbeeldingen staan
van drie zonsondergangen.

342
00:24:15,440 --> 00:24:18,200
Met betrekking tot de zon
midden op de zuil…

343
00:24:18,280 --> 00:24:21,960
…kunnen ze vier belangrijke momenten
van het jaar afbeelden:

344
00:24:22,040 --> 00:24:27,480
de zomerwende, de winterwende
en de lente- en herfstequinoxen.

345
00:24:30,120 --> 00:24:33,960
Ze zouden asterismen voorstellen
die aan de nachthemel verschenen…

346
00:24:34,040 --> 00:24:36,480
…achter of rond de ondergaande zon…

347
00:24:36,560 --> 00:24:39,000
…op al die belangrijke data van het jaar.

348
00:24:41,200 --> 00:24:45,880
Ineens hebben we informatie
over die vier momenten van het jaar…

349
00:24:45,960 --> 00:24:48,800
…over het moment
waar ze ons op willen wijzen…

350
00:24:48,880 --> 00:24:51,040
…en dat de zuil domineert.
-Precies.

351
00:24:53,560 --> 00:24:55,960
Het is een briljant en interessant idee.

352
00:24:57,520 --> 00:25:02,080
Een in steen gegraveerde datum
in de universele taal van astronomie.

353
00:25:04,240 --> 00:25:06,760
Naar welke datum verwijst de zuil dus?

354
00:25:08,960 --> 00:25:10,800
Met behulp van computersoftware…

355
00:25:10,880 --> 00:25:14,520
…waarmee we de hemel over duizenden jaren
kunnen zien veranderen…

356
00:25:15,360 --> 00:25:21,040
…vinden we een venster van 100 jaar
dat precies met Martins theorie klopt.

357
00:25:22,000 --> 00:25:25,000
Uiteindelijk vond ik
een waarschijnlijke datum…

358
00:25:25,080 --> 00:25:29,360
…namelijk tussen 10.900 en 10.800 v. Chr.

359
00:25:34,000 --> 00:25:38,760
Maar dat is meer dan 1000 jaar
voor de bouw van Göbekli Tepe begon.

360
00:25:40,760 --> 00:25:42,520
Waarom was die datum belangrijk?

361
00:25:42,600 --> 00:25:47,440
We weten heel veel
over dat tijdstip in de geschiedenis.

362
00:25:47,520 --> 00:25:52,800
Bijna precies in die periode,
een korte tijd van ongeveer 100 jaar…

363
00:25:52,880 --> 00:25:58,560
…was er een dramatisch klimaat-evenement,
bekend als de Jongere Dryas.

364
00:25:58,640 --> 00:26:00,680
Het veranderde hun wereld volledig.

365
00:26:07,440 --> 00:26:10,360
We hebben dit steeds
de Oude Apocalyps genoemd…

366
00:26:10,440 --> 00:26:13,200
…maar wetenschappers noemen het
de Jongere Dryas.

367
00:26:14,360 --> 00:26:19,320
Het begon 12.800 jaar geleden
met een grote ramp…

368
00:26:19,400 --> 00:26:23,120
…en eindigde 11.600 jaar geleden…

369
00:26:23,200 --> 00:26:25,520
…de datum van de bouw van Göbekli Tepe.

370
00:26:28,400 --> 00:26:33,440
De wereld leed onder
een geologisch zeer onrustige tijd…

371
00:26:34,000 --> 00:26:35,880
…waaronder enorme overstromingen…

372
00:26:36,920 --> 00:26:40,720
…gevolgd door meer dan 1000 jaar
van ijzige koude.

373
00:26:41,840 --> 00:26:44,800
Het leven op aarde veranderde radicaal.

374
00:26:46,080 --> 00:26:49,240
De sabeltandtijgers en mammoeten
stierven uit.

375
00:26:51,720 --> 00:26:53,480
Maar de mensheid overleefde.

376
00:26:56,160 --> 00:26:59,200
En rond 11.600 jaar geleden…

377
00:26:59,280 --> 00:27:02,880
…eindigde de kou
met nog een laatste, enorme overstroming…

378
00:27:02,960 --> 00:27:05,040
…die de zeeniveaus deed stijgen.

379
00:27:08,280 --> 00:27:11,920
Pas toen de aarde weer rustig was…

380
00:27:12,000 --> 00:27:14,520
…begon het werk aan Göbekli Tepe.

381
00:27:16,240 --> 00:27:19,000
En ik geloof
dat het tijdstip geen toeval was.

382
00:27:21,160 --> 00:27:23,640
Op dat moment
begon ik Göbekli Tepe te zien…

383
00:27:24,280 --> 00:27:27,120
…als een nieuwe opleving van beschaving…

384
00:27:27,200 --> 00:27:29,560
…nadat een eerdere beschaving…

385
00:27:29,640 --> 00:27:31,720
…door een grote ramp was verwoest.

386
00:27:38,040 --> 00:27:40,280
Mooi om zuil 43 van hieruit te zien…

387
00:27:40,360 --> 00:27:43,720
…en hij is verrassend goed gebleven…

388
00:27:44,280 --> 00:27:47,200
…als je bedenkt
dat hij 11.600 jaar oud is.

389
00:27:47,920 --> 00:27:49,160
Het is ongelofelijk.

390
00:27:52,280 --> 00:27:56,880
Wat als dit mysterieuze complex
niet alleen een plek voor rituelen was…

391
00:27:56,960 --> 00:28:01,200
…maar ook een gedenkteken voor
een evenement dat de wereld veranderde?

392
00:28:03,840 --> 00:28:05,280
Het zou goed kunnen.

393
00:28:05,880 --> 00:28:08,920
Sommige grote gebouwen van nu
zijn ook gedenktekens.

394
00:28:10,360 --> 00:28:12,920
Het Lincoln Memorial in Washington DC…

395
00:28:14,400 --> 00:28:16,400
…of de Taj Mahal in India.

396
00:28:17,480 --> 00:28:20,520
Maar zou Göbekli Tepe nog meer zijn?

397
00:28:22,560 --> 00:28:24,960
Wat als de architecten hadden geprobeerd…

398
00:28:25,040 --> 00:28:27,840
…een belangrijk bericht achter te laten…

399
00:28:27,920 --> 00:28:31,000
…dat latere generaties
zouden moeten ontcijferen?

400
00:28:32,080 --> 00:28:34,160
Want toen archeologen…

401
00:28:34,240 --> 00:28:37,480
…de leeftijd bepaalden
van het puin op het bouwwerk…

402
00:28:37,560 --> 00:28:39,360
…kwam er nog een verrassing.

403
00:28:41,920 --> 00:28:44,480
Ergens rond 10.000 jaar geleden…

404
00:28:45,720 --> 00:28:47,680
…werden alle bouwwerken…

405
00:28:48,360 --> 00:28:53,480
…in dezelfde tijd
snel en met opzet begraven.

406
00:28:56,040 --> 00:29:00,320
Het was een enorm karwei
om Göbekli Tepe te begraven.

407
00:29:00,400 --> 00:29:02,360
Het werd niet alleen begraven…

408
00:29:02,440 --> 00:29:06,560
…maar er werd een kunstmatige heuvel
bovenop gezet.

409
00:29:06,640 --> 00:29:10,000
We moeten ons voorstellen
dat teams van honderden mensen…

410
00:29:10,080 --> 00:29:14,200
…manden puin droegen
en in de omheiningen gooiden.

411
00:29:18,240 --> 00:29:21,520
Maar dan komt de vraag op:
waarom deden ze dat?

412
00:29:24,240 --> 00:29:28,080
Het was niet verlaten,
verwoest of leeggeplunderd.

413
00:29:28,160 --> 00:29:32,360
Het was zorgvuldig begraven,
verstopt en bewaard.

414
00:29:33,800 --> 00:29:37,720
En daar bleef het duizenden jaren
veilig opgeborgen…

415
00:29:38,400 --> 00:29:40,280
…tot de recente ontdekking.

416
00:29:42,080 --> 00:29:46,840
Voor mij heeft dit alleen maar betekenis
als tijdcapsule.

417
00:29:46,920 --> 00:29:49,160
En net als alle tijdcapsules…

418
00:29:49,240 --> 00:29:52,600
…was het doel om een bericht
aan de toekomst door te geven.

419
00:29:56,120 --> 00:30:01,240
In Göbekli Tepe en Karahan Tepe
overheersen slangen de afbeeldingen.

420
00:30:02,040 --> 00:30:03,360
Er is iets bijzonders…

421
00:30:03,440 --> 00:30:06,400
…aan hoe hun kronkelende vormen
afgebeeld zijn…

422
00:30:06,480 --> 00:30:09,240
…alsof de bouwers
erdoor geobsedeerd waren.

423
00:30:10,160 --> 00:30:12,280
Alsof deze slangen het bericht waren…

424
00:30:12,360 --> 00:30:15,400
…dat ze ons op beide plekken
wilden meegeven.

425
00:30:17,240 --> 00:30:22,040
Maar zijn het slangen of zouden ze
iets anders kunnen vertegenwoordigen?

426
00:30:26,360 --> 00:30:31,680
Het lijkt erop dat overal waar we iets
van een vergeten tijdperk vinden…

427
00:30:31,760 --> 00:30:33,280
…we ook slangen vinden.

428
00:30:34,320 --> 00:30:37,880
In Mexico is Quetzalcoatl zelf een slang.

429
00:30:38,800 --> 00:30:42,440
Op Malta kom je
het heiligdom van Ggantija binnen…

430
00:30:42,520 --> 00:30:44,360
…door over een slang te stappen.

431
00:30:47,520 --> 00:30:52,880
Ik denk te weten wat die slangen betekenen
en het beste voorbeeld is niet in Turkije.

432
00:30:54,320 --> 00:30:59,320
Het is halverwege de wereld,
in het midden van Amerika, in Ohio…

433
00:31:00,160 --> 00:31:06,120
…waar oude wijzen een enorme slang
van aarde vervaardigd hadden…

434
00:31:06,880 --> 00:31:10,840
…zowel als gedenkteken
als misschien een waarschuwing.

435
00:31:37,600 --> 00:31:42,600
Ondertiteld door: Brigitta Broeke