1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
SEBUAH SIRI NETFLIX

2
00:00:16,560 --> 00:00:19,120
Elektrik amat bermanfaat buat kita.

3
00:00:21,200 --> 00:00:24,040
Manusia telah jadi spesis
yang aktif sepanjang masa.

4
00:00:28,560 --> 00:00:31,000
Namun langit cahaya ini
meragut salah satu

5
00:00:31,080 --> 00:00:34,960
aspek kehidupan
paling mengagumkan di planet ini…

6
00:00:37,560 --> 00:00:38,760
Langit malam.

7
00:00:42,600 --> 00:00:43,960
Bagi orang dahulu kala,

8
00:00:44,040 --> 00:00:47,360
memerhati bintang merupakan
persembahan terhebat di bumi,

9
00:00:48,480 --> 00:00:52,080
perkara menghiburkan
pada malam yang gelap dan panjang.

10
00:00:53,160 --> 00:00:56,080
Mereka pasti kenal selok-belok Bima Sakti,

11
00:00:56,160 --> 00:01:01,120
setiap gugusan bintang cerah,
setiap komet yang meluncur di langit.

12
00:01:02,640 --> 00:01:07,000
Mungkin inilah penjelasannya.
Jika kita lihat di serata dunia purba,

13
00:01:07,080 --> 00:01:11,000
kita dapati struktur-struktur besar
mengarahkan perhatian kita ke langit.

14
00:01:13,520 --> 00:01:15,680
Tapi bagaimana jika ia lebih dari itu?

15
00:01:16,680 --> 00:01:20,400
Piramid dan kuil purba di serata dunia
menghubungkan langit

16
00:01:20,480 --> 00:01:25,560
dengan bumi dengan penjajaran yang tepat
kepada matahari, bulan dan bintang.

17
00:01:26,280 --> 00:01:30,360
Kenapa mereka begitu teliti
dan membina sesuatu yang begitu besar?

18
00:01:30,960 --> 00:01:33,160
Adakah mereka cuba beritahu kita sesuatu?

19
00:01:33,720 --> 00:01:39,160
Mungkin memberi amaran supaya kita
memberi perhatian terhadap alam semesta.

20
00:01:50,120 --> 00:01:55,480
PENINGGALAN PARA PENDETA

21
00:01:58,240 --> 00:02:01,280
Saya di Turkiye, menuju
ke puncak bukit terpencil

22
00:02:01,360 --> 00:02:04,200
lebih kurang 26 batu
dari sempadan dengan Syria.

23
00:02:06,760 --> 00:02:09,600
Walaupun kini kawasan ini
mengalami masalah,

24
00:02:11,000 --> 00:02:14,840
tapi ia memainkan peranan penting
dalam sejarah manusia.

25
00:02:16,080 --> 00:02:17,360
LAUT HITAM, TURKI,
LAUT MEDITERRANENA, SYRIA, IRAQ

26
00:02:17,440 --> 00:02:21,440
Di tenggara Turkiye,
berdekatan Sanliurfa zaman moden,

27
00:02:22,320 --> 00:02:25,520
kejadian menakjubkan berlaku
di penghujung Zaman Ais akhir.

28
00:02:27,040 --> 00:02:29,840
Nenek moyang pemburu-pengumpul Zaman Batu

29
00:02:29,920 --> 00:02:33,800
menemui kaedah bercucuk tanam
dan mula membina penempatan.

30
00:02:33,880 --> 00:02:34,760
IRAN, MESOPOTAMIA, TELUK PARSI

31
00:02:34,840 --> 00:02:38,520
Ia berlaku di serata kawasan yang
kemudiannya digelar Hilal Subur,

32
00:02:38,600 --> 00:02:40,760
menganjur ke selatan ke Teluk Parsi.

33
00:02:41,440 --> 00:02:42,560
4,000 SM

34
00:02:42,640 --> 00:02:46,840
Sekitar 6,000 tahun lalu,
kawasan yang dikenali sebagai Mesopotamia

35
00:02:46,920 --> 00:02:49,240
melahirkan sebuah tamadun

36
00:02:49,320 --> 00:02:53,360
yang telah lama diandaikan
sebagai tamadun pertama dunia, Sumeria.

37
00:02:56,920 --> 00:03:00,400
Namun kini, andaian ini
meraung meminta ditulis semula.

38
00:03:01,560 --> 00:03:05,680
Pada tahun 1994,
ketika menyelidik sebuah ladang,

39
00:03:05,760 --> 00:03:10,480
ahli-ahli arkeologi menemui batu-batu
ukiran yang aneh menjulur dari tanah.

40
00:03:17,520 --> 00:03:19,760
Antaranya bersaiz amat besar.

41
00:03:25,480 --> 00:03:29,720
Ekskavasi seterusnya membuahkan
beberapa penemuan yang menakjubkan.

42
00:03:32,600 --> 00:03:35,520
Tapak arkeologi yang digali baru-baru ini

43
00:03:35,600 --> 00:03:41,400
menuntut kita untuk membuang prasangka
tentang nenek moyang Zaman Batu kita.

44
00:03:42,320 --> 00:03:44,640
Mereka bukan sahaja celik teknologi,

45
00:03:44,720 --> 00:03:47,040
malah pencapaian
mereka di sini membuktikan

46
00:03:47,640 --> 00:03:50,360
bahawa mereka memiliki
kemampuan yang tak disangka,

47
00:03:50,440 --> 00:03:52,360
setanding dengan tamadun

48
00:03:52,440 --> 00:03:55,560
yang lebih maju dan terkemudian.

49
00:03:56,920 --> 00:04:00,720
Di bawah kanopi moden
yang dibina untuk melindungi tapak ini

50
00:04:01,880 --> 00:04:03,600
ialah Göbekli Tepe.

51
00:04:07,960 --> 00:04:11,560
Berdasarkan segala yang
kita pelajari tentang prasejarah,

52
00:04:11,640 --> 00:04:13,200
ia tak sepatutnya wujud.

53
00:04:17,280 --> 00:04:22,320
Ahli-ahli arkeologi mengakui ia wujud
sejak 11,600 tahun lalu…

54
00:04:24,440 --> 00:04:25,440
9,600 SM

55
00:04:25,519 --> 00:04:29,280
…menjadikannya struktur bersejarah tertua
yang diiktiraf di bumi.

56
00:04:32,440 --> 00:04:36,280
Ia sebuah tapak megalit
yang amat canggih dan sofistikated

57
00:04:36,360 --> 00:04:39,920
dan 7,000 tahun lebih tua dari Stonehenge…

58
00:04:40,000 --> 00:04:42,840
…dan 7,000 tahun lebih tua
dari Piramid Giza.

59
00:04:42,920 --> 00:04:45,880
Tanggapan bahawa
tiada peradaban dalam dunia

60
00:04:45,960 --> 00:04:48,520
dengan kemahiran sebegitu
12,000 tahun lalu

61
00:04:48,600 --> 00:04:50,080
tak lagi masuk akal.

62
00:04:54,320 --> 00:04:57,320
Ia lebih tua berbanding ciptaan roda

63
00:04:57,400 --> 00:04:59,200
atau pembelajinakan kuda.

64
00:05:01,080 --> 00:05:04,800
Ia dibina ketika bumi
baru sembuh dari Zaman Ais akhir,

65
00:05:06,800 --> 00:05:08,760
ketika manusia sepatutnya masih lagi

66
00:05:08,840 --> 00:05:12,640
pemburu-pengumpul jahil
yang tinggal di dalam pondok lumpur.

67
00:05:14,320 --> 00:05:16,240
Namun, jika mereka tak begitu maju

68
00:05:16,320 --> 00:05:19,040
untuk mereka dan membina
bangunan yang hebat ini,

69
00:05:20,120 --> 00:05:22,600
siapakah yang membinanya dan kenapa?

70
00:05:23,920 --> 00:05:25,800
Apakah tempat ini?

71
00:05:28,240 --> 00:05:32,280
Sekali pandang, ia mungkin menghairankan.

72
00:05:32,360 --> 00:05:36,240
Tapi jika kita amati
dan cantumkan semua petunjuk,

73
00:05:36,320 --> 00:05:38,360
kita boleh faham dan lihat

74
00:05:38,440 --> 00:05:42,480
betapa hebat dan gahnya ia
di era kemuncaknya.

75
00:05:46,480 --> 00:05:47,960
Terletak di tepi bukit

76
00:05:48,040 --> 00:05:50,960
dengan sejumlah kecil
bekas penempatan berdekatan

77
00:05:51,800 --> 00:05:56,480
adalah empat arena bulat
dengan reka bentuk yang serupa.

78
00:05:58,320 --> 00:05:59,440
Di tengah-tengahnya

79
00:05:59,520 --> 00:06:02,160
terdapat sepasang
megalit gergasi berbentuk T

80
00:06:03,120 --> 00:06:04,880
seberat sepuluh tan

81
00:06:05,840 --> 00:06:08,120
tercacak di lantai batu yang digilap.

82
00:06:08,800 --> 00:06:10,440
Figura gergasi kembar,

83
00:06:10,520 --> 00:06:13,280
ada antaranya dengan
ukiran lengan dan tangan

84
00:06:13,360 --> 00:06:14,440
dan kepala condong.

85
00:06:15,880 --> 00:06:18,520
Ia di kelilingi tiang-tiang
berbentuk T kecil,

86
00:06:19,200 --> 00:06:21,440
yang kebanyakannya diukir dan dihias

87
00:06:22,880 --> 00:06:27,000
serta disambung dengan dinding batu
dan lorong-lorong bulat.

88
00:06:29,160 --> 00:06:32,480
Bagaimana blok-blok besar ini
diangkat dan diatur…

89
00:06:34,600 --> 00:06:35,760
Tiada siapa tahu.

90
00:06:51,240 --> 00:06:54,400
Perkara yang amat menghairankan
pelawat tapak ini,

91
00:06:54,480 --> 00:06:57,440
termasuklah ahli arkeologi
yang menggalinya

92
00:06:57,520 --> 00:06:59,560
adalah ukirannya yang menakjubkan.

93
00:07:02,760 --> 00:07:06,640
Simbol-simbol haiwan
ditemui di serata Göbekli Tepe.

94
00:07:08,680 --> 00:07:10,600
Ia seperti Bahtera Noh dalam batu.

95
00:07:13,800 --> 00:07:18,760
Makhluk-makhluk di Göbekli Tepe
disusun dengan unik

96
00:07:20,520 --> 00:07:23,320
seolah-olah tujuannya
lebih simbolik daripada realistik.

97
00:07:28,280 --> 00:07:32,360
Ada juga sesuatu yang menghairankan
tentang struktur megalit ini.

98
00:07:34,600 --> 00:07:36,600
Setelah usianya berjaya dikenal pasti,

99
00:07:36,680 --> 00:07:40,880
jelaslah bahawa keempat-empat arena ini
dibina pada waktu berbeza.

100
00:07:41,960 --> 00:07:45,840
Arena D dibina sekitar 11,600 tahun lalu…

101
00:07:45,920 --> 00:07:46,760
D - 9,600 SM

102
00:07:46,840 --> 00:07:51,960
…tapi Arena A yang terkini
dibina sekitar 10,500 tahun lalu.

103
00:07:52,040 --> 00:07:53,440
A - 8,500 SM

104
00:07:53,520 --> 00:07:56,560
Penduduk di sini tak mengubah suai
bangunan sedia ada,

105
00:07:57,360 --> 00:08:00,480
sebaliknya mereka terus
membina bangunan baharu

106
00:08:00,560 --> 00:08:03,440
sepanjang tempoh 1,100 tahun,

107
00:08:04,880 --> 00:08:07,640
dengan menukar penjajaran setiap bangunan.

108
00:08:12,480 --> 00:08:14,000
Apa yang lebih menarik,

109
00:08:14,080 --> 00:08:17,880
arena paling tua, Arena D,

110
00:08:17,960 --> 00:08:20,200
turut merupakan tapak terbesar

111
00:08:21,200 --> 00:08:23,880
dengan hiasan paling rumit.

112
00:08:26,280 --> 00:08:28,680
Ia bukan sesuatu yang munasabah

113
00:08:28,760 --> 00:08:31,240
bagi pemburu-pengumpul untuk mendapat idea

114
00:08:31,320 --> 00:08:34,400
untuk membina tapak
megalit terbesar dunia begitu sahaja.

115
00:08:37,679 --> 00:08:41,360
Kebiasaannya, kekerapan berlatih
menentukan kemahiran kita.

116
00:08:43,000 --> 00:08:45,200
Sama seperti pekerja kuari moden

117
00:08:45,280 --> 00:08:48,880
yang memotong batu
di tapak bukit sekitar Göbekli Tepe,

118
00:08:50,320 --> 00:08:53,040
kita andaikan perkara yang sama
dengan peradaban purba,

119
00:08:54,080 --> 00:08:55,960
mengasah kemahiran
ikut peredaran masa

120
00:08:57,360 --> 00:09:01,120
Namun, Göbekli Tepe, terutamanya Arena D,

121
00:09:01,200 --> 00:09:04,080
mencabar andaian tersebut.

122
00:09:06,080 --> 00:09:09,120
Bagaimanakah komuniti
pemburu-pengumpul Zaman Batu

123
00:09:09,200 --> 00:09:10,760
berjaya dengan cemerlang

124
00:09:10,840 --> 00:09:14,640
dalam pembinaan megalit
dengan sekali cuba sahaja?

125
00:09:18,960 --> 00:09:23,800
Bukankah ini masanya untuk
mempertimbangkan bahawa kompleks ini

126
00:09:23,880 --> 00:09:27,600
bukanlah ciptaan ajaib
yang dibina dalam sekelip mata

127
00:09:27,680 --> 00:09:29,440
tapi legasi

128
00:09:29,520 --> 00:09:33,120
sebuah tamadun prasejarah maju
yang hilang?

129
00:09:37,680 --> 00:09:38,960
Inilah tanggapan

130
00:09:39,040 --> 00:09:43,320
yang ditolak oleh
ahli-ahli arkeologi aliran utama.

131
00:09:44,040 --> 00:09:47,360
Para sarjana terbelenggu
dalam rangka tertentu,

132
00:09:47,440 --> 00:09:49,040
iaitu ketika Zaman Ais,

133
00:09:49,120 --> 00:09:53,240
seluruh populasi manusia di bumi
masih di peringkat pemburu-pengumpul.

134
00:09:55,400 --> 00:09:58,960
Namun, terbukti jurubina Göbekli Tepe

135
00:09:59,040 --> 00:10:02,320
bercita-cita lebih tinggi
daripada pemburu-pengumpul biasa.

136
00:10:04,200 --> 00:10:10,440
Pada tahun 2003, sebuah tinjauan geografi
menggunakan radar tembus bumi

137
00:10:10,520 --> 00:10:14,800
mengesan lebih kurang 20 lagi
arena batu di dalam bukit

138
00:10:14,880 --> 00:10:17,000
dan lebih 200 batang tiang.

139
00:10:18,680 --> 00:10:20,600
Kebanyakannya tak digali.

140
00:10:22,280 --> 00:10:27,400
Sebuah kompleks megalit gergasi
merangkumi kawasan seluas sembilan hektar,

141
00:10:27,480 --> 00:10:29,040
lebih dari 12 padang bola sepak.

142
00:10:32,440 --> 00:10:34,680
Tapak yang amat besar.

143
00:10:34,760 --> 00:10:37,360
Mustahil orang yang tiada kemahiran,

144
00:10:37,440 --> 00:10:40,640
ilmu pengetahuan
dan pengalaman membina dengan batu

145
00:10:40,720 --> 00:10:42,680
boleh mencipta Göbekli Tepe.

146
00:10:42,760 --> 00:10:47,880
Pasti terdapat sejarah yang panjang
tapi sejarah ini tak dapat dikesan.

147
00:10:47,960 --> 00:10:52,080
Bagi saya, jelas sekali
ini tamadun yang hilang.

148
00:10:52,160 --> 00:10:53,800
Pemindahan teknologi,

149
00:10:53,880 --> 00:10:56,000
kemahiran dan ilmu
kepada pemburu-pengumpul.

150
00:11:05,520 --> 00:11:09,800
Göbekli Tepe bukan satu-satunya
kompleks yang baru ditemui

151
00:11:09,880 --> 00:11:11,840
yang wujud sejak Zaman Ais akhir.

152
00:11:13,680 --> 00:11:19,160
Pada tahun 2019, ahli arkeologi Turkiye
memulakan ekskavasi di satu lagi tapak,

153
00:11:20,120 --> 00:11:24,600
Karahan Tepe, kira-kira sejam ke timur…

154
00:11:26,360 --> 00:11:28,360
…dan temui sesuatu di luar jangkaan.

155
00:11:30,600 --> 00:11:34,480
Pihak berkuasa Turkiye belum pernah
membenarkan sebarang penggambaran

156
00:11:35,680 --> 00:11:36,880
sehinggalah hari ini.

157
00:11:41,400 --> 00:11:43,960
Ketua arkeologi, Profesor Necmi Karul,

158
00:11:44,040 --> 00:11:47,760
percaya usia tapak ini
sama seperti Göbekli Tepe

159
00:11:49,240 --> 00:11:50,560
dan mungkin lebih tua.

160
00:11:52,000 --> 00:11:53,560
Tapi ia agak berbeza.

161
00:11:55,760 --> 00:11:59,360
Terdapat megalit dan tiang berbentuk T
di ruang utama,

162
00:12:00,320 --> 00:12:02,880
tapi satu sudut tepi
diukir dari batuan dasar

163
00:12:03,560 --> 00:12:05,800
dan boleh memuatkan berpuluh orang.

164
00:12:07,680 --> 00:12:09,440
Apa agaknya yang berlaku di sini?

165
00:12:09,520 --> 00:12:11,040
Apa pendapat awak?

166
00:12:11,120 --> 00:12:11,960
UNIVERSITI ISTANBUL

167
00:12:12,040 --> 00:12:14,760
Ia boleh dianggap sebagai
podium dengan ruang duduk…

168
00:12:14,840 --> 00:12:16,640
- Ya.
- …dan tempat orang berkumpul

169
00:12:16,720 --> 00:12:18,480
- kerana bangunan ini besar.
- Betul.

170
00:12:19,880 --> 00:12:23,800
Karahan Tepe kelihatan seperti
ruang perhimpunan ritual.

171
00:12:26,160 --> 00:12:27,600
Ukiran-ukiran di tembok

172
00:12:27,680 --> 00:12:30,480
tak sehalus ukiran di Göbekli Tepe.

173
00:12:31,400 --> 00:12:33,920
Tapi kita boleh lihat ada watak berhud.

174
00:12:36,480 --> 00:12:39,280
Adakah ia melambangkan
jurubina sebenar tapak ini?

175
00:12:42,080 --> 00:12:43,960
- Silakan, Profesor.
- Ya, okey.

176
00:12:44,600 --> 00:12:48,080
Profesor Karul membawa saya
memasuki ruang tepi yang unik,

177
00:12:48,160 --> 00:12:51,800
dengan ukuran lapan kali enam meter
dan sedalam dua meter.

178
00:12:53,720 --> 00:12:56,200
Sepuluh tiang menyerupai falus

179
00:12:56,280 --> 00:13:01,400
diukir dengan penuh mahir
daripada batuan dasar.

180
00:13:03,960 --> 00:13:07,280
Dengan tiang yang kesebelas
di tempat paling utama.

181
00:13:11,120 --> 00:13:14,800
Sebuah terusan berliku-liku
turut diukir dari batu

182
00:13:14,880 --> 00:13:18,560
bagi membolehkan sejenis cecair
untuk mengalir ke ruang ini,

183
00:13:18,640 --> 00:13:21,600
air atau mungkin darah.

184
00:13:25,920 --> 00:13:30,400
Ruang ini diawasi sebuah ukiran kepala
yang misteri dan menggerunkan.

185
00:13:33,320 --> 00:13:37,160
Lehernya seakan-akan menyerupai ular,

186
00:13:37,240 --> 00:13:41,760
kerana ia menonjol keluar dari batu
sambil melihat tiang-tiang

187
00:13:41,840 --> 00:13:43,760
di dalam arena ini.

188
00:13:44,360 --> 00:13:50,080
Ia seperti ular dan ada sesuatu
yang agak menggerunkan tentangnya.

189
00:13:52,920 --> 00:13:55,080
Wajah ini amat berkuasa.

190
00:13:55,160 --> 00:13:56,360
Kepala manusia

191
00:13:56,440 --> 00:13:58,840
- diukir dari batu…
- Diukir dari batu.

192
00:13:59,400 --> 00:14:01,520
…dan ia memandang ke arah pintu masuk.

193
00:14:02,280 --> 00:14:05,280
Betul, matanya memandang ke arah sana.

194
00:14:05,360 --> 00:14:06,200
Menggerunkan.

195
00:14:06,280 --> 00:14:08,880
- Ia seperti kepala ular.
- Ya.

196
00:14:08,960 --> 00:14:11,600
- Perilakunya juga seperti ular.
- Ya.

197
00:14:11,680 --> 00:14:13,640
Ular berkepala manusia.

198
00:14:13,720 --> 00:14:14,600
Ya, mungkin.

199
00:14:15,360 --> 00:14:17,200
Ini penemuan yang unik.

200
00:14:17,280 --> 00:14:19,240
- Ya, menakjubkan.
- Ya.

201
00:14:22,600 --> 00:14:26,640
Tempat itu membuatkan kita
berasa takut atau gerun.

202
00:14:26,720 --> 00:14:28,400
Saya tahu ia bukan sains.

203
00:14:28,480 --> 00:14:32,080
Ia cuma tindak balas emosi saya
terhadap tempat itu.

204
00:14:32,160 --> 00:14:35,240
Tapi saya tertanya-tanya
jika rasa takut dan gerun

205
00:14:35,320 --> 00:14:37,320
turut hadir ketika ia dicipta.

206
00:14:37,400 --> 00:14:42,280
Jika ia menggambarkan sesuatu yang
kita perlu tahu tentang masa silam kita.

207
00:14:42,360 --> 00:14:45,040
Bahawa ada sebab ia menggerunkan.

208
00:14:49,040 --> 00:14:52,200
Profesor Karul mengesahkan
sama seperti Göbekli Tepe,

209
00:14:52,280 --> 00:14:54,480
bukti aktiviti bercucuk tanam tak ditemui.

210
00:14:56,200 --> 00:15:00,440
Mereka yang membina kompleks ini
masih memburu dan mengumpul.

211
00:15:03,160 --> 00:15:06,880
Dahulu kita menyangka
aktiviti pertanian muncul lebih awal

212
00:15:06,960 --> 00:15:10,760
dan dari situlah bermulanya
penempatan dan pembinaan tempat begini.

213
00:15:10,840 --> 00:15:14,600
Tapi mengikut kefahaman saya,
awak kata penempatan muncul dahulu.

214
00:15:14,680 --> 00:15:15,800
Memang betul.

215
00:15:15,880 --> 00:15:18,120
- Mereka pemburu-pengumpul.
- Ya.

216
00:15:18,200 --> 00:15:21,560
Kemudian mereka memulakan gaya hidup lain.

217
00:15:21,640 --> 00:15:23,320
Mereka ubah bangunan,

218
00:15:23,400 --> 00:15:25,520
- teknologi dan sebagainya.
- Ya.

219
00:15:25,600 --> 00:15:28,560
Revolusi idea.

220
00:15:28,640 --> 00:15:31,160
Ia boleh dipanggil revolusi.

221
00:15:31,240 --> 00:15:36,880
Ini memberi gambaran baharu
tentang sejarah manusia.

222
00:15:39,440 --> 00:15:43,680
Setakat ini, cuma dua ruang
telah digali di Karahan Tepe.

223
00:15:44,840 --> 00:15:49,440
Namun radar tembus bumi mendedahkan
sekurang-kurangnya 20 ruang

224
00:15:49,520 --> 00:15:51,280
yang masih belum diterokai.

225
00:15:52,920 --> 00:15:54,800
Sama seperti Göbekli Tepe,

226
00:15:55,680 --> 00:15:58,520
kedua-dua tapak
dibina di hujung Zaman Ais akhir,

227
00:15:58,600 --> 00:16:02,120
sebelum manusia di sini
mula bercucuk tanam dan menternak lembu.

228
00:16:04,800 --> 00:16:08,640
Tiada bukti aktiviti pertanian
ketika Göbekli Tepe dibina,

229
00:16:08,720 --> 00:16:14,320
tapi anehnya, pada masa
ia dibina 11,600 tahun lalu,

230
00:16:14,400 --> 00:16:16,440
kegiatan pertanian wujud di sekitarnya.

231
00:16:19,680 --> 00:16:23,840
Bagi saya, bukti ini
menunjukkan sesuatu yang jelas.

232
00:16:23,920 --> 00:16:25,880
Pemindahan teknologi.

233
00:16:25,960 --> 00:16:29,680
Mereka yang tahu kaedah
untuk membina megalit

234
00:16:29,760 --> 00:16:33,400
dan membina tapak megalit besar
datang ke Göbekli Tepe.

235
00:16:34,000 --> 00:16:36,400
Mereka dah pun tahu cara bercucuk tanam

236
00:16:36,480 --> 00:16:40,840
dan mereka gunakan tapak itu
untuk menggalakkan komuniti tempatan,

237
00:16:40,920 --> 00:16:44,560
untuk mengatur
dan memperkenalkan aktiviti pertanian.

238
00:16:49,120 --> 00:16:51,720
Menurut tradisi purba Mesopotamia,

239
00:16:51,800 --> 00:16:53,920
itulah yang berlaku.

240
00:16:55,320 --> 00:16:59,080
Dalam kebanyakan mitos banjir
dan bencana zaman dahulu,

241
00:16:59,160 --> 00:17:03,120
tradisi banjir besar Mesopotamia
amat menarik.

242
00:17:05,640 --> 00:17:08,400
Ia mengisarkan sekumpulan kecil
pendeta bijaksana,

243
00:17:08,960 --> 00:17:12,960
Apkallu, yang mengajar penduduk di sini
kemahiran peradaban.

244
00:17:15,560 --> 00:17:18,359
Pada awalnya, sebelum tercatatnya sejarah,

245
00:17:19,160 --> 00:17:24,000
manusia dicipta oleh dewa-dewi
sebagai penjaga tanah dan haiwan.

246
00:17:25,000 --> 00:17:29,359
Namun, golongan manusia pertama
terlalu malas dan tak terkawal

247
00:17:30,400 --> 00:17:32,280
dan jumlah mereka berkembang pesat.

248
00:17:33,680 --> 00:17:35,800
Maka, dewa-dewi menghantar banjir besar

249
00:17:36,600 --> 00:17:40,240
untuk membinasakan segalanya
dan memulakan kemanusiaan semula.

250
00:17:41,760 --> 00:17:45,280
Mereka turut menghantar
tujuh pendeta, Apkallu,

251
00:17:45,360 --> 00:17:49,080
yang biasanya digambarkan sebagai
tokoh berjambang dan berjubah,

252
00:17:49,160 --> 00:17:50,800
untuk memimpin mereka.

253
00:17:51,720 --> 00:17:55,720
Ketua mereka, Oannes,
dikatakan berasal dari laut,

254
00:17:55,800 --> 00:17:58,800
digambarkan sebagai
separuh manusia, separuh ikan.

255
00:18:00,080 --> 00:18:01,800
Dia bertemu orang ramai

256
00:18:01,880 --> 00:18:08,240
dan mengajar mereka ilmu pertanian,
seni bina dan falak.

257
00:18:13,960 --> 00:18:16,000
Perkara ini membuatkan saya terfikir

258
00:18:16,080 --> 00:18:22,000
tentang kemajuan yang
dipercayai dihasilkan di Göbekli Tepe.

259
00:18:23,040 --> 00:18:26,760
Oannes merupakan satu lagi
contoh pahlawan budaya.

260
00:18:27,560 --> 00:18:31,400
Guru yang muncul tanpa diduga,
biasanya dari laut,

261
00:18:31,480 --> 00:18:33,600
selepas berlaku bencana besar,

262
00:18:34,480 --> 00:18:36,760
seperti Quetzalcoatl di Mexico,

263
00:18:37,360 --> 00:18:41,280
atau Osiris, yang dalam legenda
mengembara dengan bot

264
00:18:41,360 --> 00:18:43,880
untuk mengajar manusia tentang peradaban.

265
00:18:45,360 --> 00:18:49,040
Persamaan merentasi budaya ini
tak terhad pada cerita sahaja.

266
00:18:49,120 --> 00:18:49,960
ASSYRIA

267
00:18:50,040 --> 00:18:53,760
Gambarannya dalam
karya seni juga amat serupa…

268
00:18:53,840 --> 00:18:54,680
TOLTEC

269
00:18:54,760 --> 00:18:56,560
…lengkap dengan jubah dan beg.

270
00:18:56,640 --> 00:18:57,480
MAYA

271
00:18:57,560 --> 00:18:59,680
OLMEK

272
00:18:59,760 --> 00:19:02,320
Saya rasa ini adalah
catatan peristiwa sebenar.

273
00:19:02,400 --> 00:19:04,440
Ada antaranya yang mungkin disadur

274
00:19:04,520 --> 00:19:07,360
dengan simbol dan cerita
untuk melekakan kita,

275
00:19:07,440 --> 00:19:10,760
tapi pada asasnya,
saya rasa kita perlu percayakan mitos.

276
00:19:14,320 --> 00:19:18,840
Dinding batu bulat Göbekli Tepe
yang tak berbumbung

277
00:19:18,920 --> 00:19:23,240
turut mengingatkan saya
pada Ġgantija dan kuil-kuil di Malta.

278
00:19:25,000 --> 00:19:27,560
Mungkinkah mereka berkongsi
inspirasi yang sama?

279
00:19:31,000 --> 00:19:33,360
Lenie Reedijk menunjukkan kepada saya

280
00:19:33,440 --> 00:19:36,800
bagaimana perubahan
jajaran kuil megalit Malta

281
00:19:36,880 --> 00:19:42,080
menjejaki perubahan
titik terbit satu bintang,Sirius,

282
00:19:43,560 --> 00:19:45,280
merentasi ribuan tahun.

283
00:19:50,040 --> 00:19:54,800
Tak disangka, kami turut temui
fenomena yang sama di Göbekli Tepe.

284
00:19:57,640 --> 00:20:01,040
Tiang tengah di ketiga-tiga
arena tertua ini

285
00:20:01,120 --> 00:20:03,440
nampaknya turut mensasarkan Sirius.

286
00:20:05,000 --> 00:20:08,760
Di penghujung Zaman Ais,
arah yang berbeza-beza

287
00:20:08,840 --> 00:20:11,920
menjejaki titik terbit
yang berbeza merentasi masa.

288
00:20:15,680 --> 00:20:18,600
Persamaan tumpuan yang diberi pada Sirius

289
00:20:19,280 --> 00:20:23,840
menunjukkan satu lagi petunjuk
bahawa jurubina di Malta dan Turkiye

290
00:20:23,920 --> 00:20:26,920
berkongsi ilmu pengetahuan

291
00:20:27,680 --> 00:20:30,800
berkaitan astronomi dan pembinaan megalit.

292
00:20:32,200 --> 00:20:36,120
Adakah bangunan-bangunan hebat
dikedua-dua tempat ini

293
00:20:36,880 --> 00:20:40,200
diarahkan oleh yang terselamat
dari peradaban lebih maju

294
00:20:41,600 --> 00:20:44,400
yang mengembara
di penghujung Zaman Ais akhir,

295
00:20:45,280 --> 00:20:49,280
mungkin diwakili
oleh gergasi tiang batu tersebut

296
00:20:49,360 --> 00:20:51,560
atau watak berhud Karahan Tepe?

297
00:20:52,720 --> 00:20:54,080
Mereka yang tiba di sini

298
00:20:54,160 --> 00:20:56,560
di Hilal Subur selepas banjir besar.

299
00:20:58,920 --> 00:21:01,720
Jika benar, apa yang
mereka cuba sampaikan?

300
00:21:05,280 --> 00:21:09,440
Mungkinkah semua ukiran haiwan ini
cuba menyampaikan pesanan?

301
00:21:13,560 --> 00:21:15,920
Hasil penyelidikan terkini,

302
00:21:16,000 --> 00:21:18,880
saya pelajari maklumat baharu
tentang Göbekli Tepe

303
00:21:18,960 --> 00:21:22,800
yang menjadikannya bertambah menarik.

304
00:21:26,560 --> 00:21:30,760
Saya bertemu Dr. Martin Sweatman
di Muzium Sanliurfa,

305
00:21:31,640 --> 00:21:35,960
yang menempatkan replika arena terbesar
Göbekli Tepe yang menakjubkan.

306
00:21:37,640 --> 00:21:41,160
Seorang ahli sains
dengan minat dalam arkeoastronomi,

307
00:21:41,240 --> 00:21:44,040
kebanyakan kajian beliau
difokuskan pada Tiang 43,

308
00:21:45,360 --> 00:21:47,680
turut dikenali sebagai Batu Hering.

309
00:21:50,760 --> 00:21:53,560
Apakah kepentingan artifak ini
buat awak, Martin?

310
00:21:54,680 --> 00:21:58,760
Ini mungkin salah satu artifak terpenting
dalam dunia ini.

311
00:21:58,840 --> 00:21:59,960
Ia amat menakjubkan.

312
00:22:00,800 --> 00:22:03,400
Tiang ini umpama Batu Rosetta.

313
00:22:03,480 --> 00:22:04,680
Betul.

314
00:22:04,760 --> 00:22:08,040
Dr. Sweatman percaya
simbol-simbol pada batu ini

315
00:22:08,120 --> 00:22:10,280
mungkin melambangkan asterisme,

316
00:22:11,480 --> 00:22:15,000
corak bagi menggambarkan
gugusan bintang terang di waktu malam.

317
00:22:15,800 --> 00:22:18,160
Kita boleh lihat itu bentuk jengking.

318
00:22:18,240 --> 00:22:20,360
Jadi mungkin ia adalah Scorpius.

319
00:22:20,440 --> 00:22:22,800
Saya teringin untuk anggap ia Scorpius.

320
00:22:22,880 --> 00:22:24,160
Betul.

321
00:22:24,640 --> 00:22:27,880
Setiap budaya memberi nama
dan bentuk yang berbeza

322
00:22:27,960 --> 00:22:30,120
kepada buruj zodiak.

323
00:22:30,200 --> 00:22:35,080
Jadi ia bonus untuk melihat satu bentuk
yang kita kenal pada Tiang 43.

324
00:22:35,160 --> 00:22:38,360
Di atasnya, kita menjangkakan Sagitarius

325
00:22:38,440 --> 00:22:42,160
dan Sagitarius ialah pemanah
dengan busur dan anak panah.

326
00:22:43,040 --> 00:22:47,640
Di sini kita lihat burung hering
dan sayapnya melebar pada sudut tepat,

327
00:22:47,720 --> 00:22:49,320
lambang busur dan anak panah.

328
00:22:49,400 --> 00:22:51,720
Kita boleh juga lihat simbol haiwan lain

329
00:22:51,800 --> 00:22:54,000
yang sepadan dengan buruj lain,

330
00:22:54,080 --> 00:22:57,760
hampir kelihatan seperti
peta di langit malam.

331
00:23:01,400 --> 00:23:03,800
Inilah peta bintang-bintang paling cerah

332
00:23:03,880 --> 00:23:07,280
di sekitar kawasan
yang dikenali hari ini sebagai Scorpius.

333
00:23:08,960 --> 00:23:13,120
Apabila Scorpius diaturkan dengan
simbol jengking pada Tiang 43,

334
00:23:14,360 --> 00:23:17,000
asterisme berdekatannya nampak sepadan

335
00:23:17,080 --> 00:23:19,480
dengan bentuk-bentuk lain pada tiang.

336
00:23:23,760 --> 00:23:26,400
- Semuanya sepadan.
- Betul.

337
00:23:27,760 --> 00:23:32,160
Namun, kejayaan sebenar Dr. Sweatman tiba
apabila dia mempertimbangkan cadangan

338
00:23:32,240 --> 00:23:35,560
bahawa bulatan di tengah
mungkin melambangkan matahari.

339
00:23:37,520 --> 00:23:41,760
Apakah yang cuba disampaikan
dengan imej matahari

340
00:23:41,840 --> 00:23:45,160
yang kedudukannya
diletak bersama dengan buruj-buruj?

341
00:23:45,800 --> 00:23:48,800
Ia mungkin cuba menunjukkan tarikh.

342
00:23:51,760 --> 00:23:55,920
Petunjuk ini berdasarkan
kewujudan tiga lagi simbol haiwan

343
00:23:56,000 --> 00:23:57,080
di atas tiang

344
00:23:57,160 --> 00:24:00,800
yang mengukuhkan lagi idea
bahawa ia adalah tarikh,

345
00:24:00,880 --> 00:24:02,400
lebih tepat, cop tarikh.

346
00:24:04,200 --> 00:24:05,480
Dr. Sweatman percaya

347
00:24:05,560 --> 00:24:08,880
tiga haiwan kecil
yang diukir di atas Tiang 43

348
00:24:08,960 --> 00:24:13,520
muncul bersebelahan tiga simbol
yang melambangkan matahari terbenam.

349
00:24:15,440 --> 00:24:18,200
Ditambah dengan
simbol matahari di tengah-tengah,

350
00:24:18,280 --> 00:24:21,960
ia mungkin menggambarkan
empat waktu utama dalam tahun suria,

351
00:24:22,040 --> 00:24:27,480
solstis musim panas, solstis musim sejuk
serta ekuinoks musim bunga dan luruh.

352
00:24:30,120 --> 00:24:33,960
Ukiran ini mewakili asterisme
yang muncul di langit malam

353
00:24:34,040 --> 00:24:36,480
di belakang atau sekitar matahari terbenam

354
00:24:36,560 --> 00:24:39,000
pada setiap tarikh-tarikh tersebut.

355
00:24:41,200 --> 00:24:45,880
Tanpa diduga, kita memiliki kunci
keempat-empat waktu penting ini

356
00:24:45,960 --> 00:24:48,800
dengan waktu yang menjadi fokus utama

357
00:24:48,880 --> 00:24:51,040
- mendominasi tiang ini.
- Betul.

358
00:24:53,560 --> 00:24:55,960
Idea ini amat bernas dan menarik.

359
00:24:57,520 --> 00:25:02,080
Tarikh yang tertulis pada batu
dalam bahasa semesta astronomi.

360
00:25:04,240 --> 00:25:06,760
Jadi apakah tarikh yang dimaksudkan?

361
00:25:08,960 --> 00:25:10,800
Menggunakan perisian komputer

362
00:25:10,880 --> 00:25:14,520
untuk menjejak perubahan
langit malam selama beribu tahun,

363
00:25:15,360 --> 00:25:21,040
kita boleh temui jarak waktu 100 tahun
yang menepati teori Martin.

364
00:25:22,000 --> 00:25:25,000
Saya dapati kita boleh jangkakan

365
00:25:25,080 --> 00:25:29,360
tempohnya sekitar 10,900 hingga 10,800 SM.

366
00:25:34,000 --> 00:25:38,760
Namun ia melebihi seribu tahun
sebelum pembinaan Göbekli Tepe.

367
00:25:40,760 --> 00:25:42,520
Kenapa tarikh itu penting?

368
00:25:42,600 --> 00:25:47,440
Kita tahu peristiwa yang
berlaku dalam sejarah pada waktu itu.

369
00:25:47,520 --> 00:25:52,800
Betul-betul hampir dalam tempoh masa itu,
jangka pendek sekitar 100 tahun,

370
00:25:52,880 --> 00:25:58,560
berlaku satu peristiwa iklim dramatik
yang dikenali sebagai Dyras Muda.

371
00:25:58,640 --> 00:26:00,680
Peristiwa ini mengubah dunia.

372
00:26:07,440 --> 00:26:10,360
Kita menggelarnya
sebagai Malapetaka Purba,

373
00:26:10,440 --> 00:26:13,200
tapi ahli sains
menggelarnya Dryas Muda.

374
00:26:14,360 --> 00:26:19,320
Ia bermula 12,800 tahun lalu
dengan sebuah bencana

375
00:26:19,400 --> 00:26:23,120
dan berakhir 11,500 tahun yang lalu,

376
00:26:23,200 --> 00:26:25,520
tepat dengan tarikh
pembinaan Göbekli Tepe.

377
00:26:28,400 --> 00:26:33,440
Dunia menderita akibat
pergolakan geologi yang amat dahsyat

378
00:26:34,000 --> 00:26:35,880
dengan banjir besar,

379
00:26:36,920 --> 00:26:40,720
diikuti dengan suhu takat beku
melebihi 1,000 tahun.

380
00:26:41,840 --> 00:26:44,800
Kehidupan di bumi berubah.

381
00:26:46,080 --> 00:26:49,240
Harimau bertaring panjang
dan mamot menjadi pupus.

382
00:26:51,720 --> 00:26:53,480
Namun manusia terselamat.

383
00:26:56,160 --> 00:26:59,200
Kemudian sekitar 11,600 tahun lalu,

384
00:26:59,280 --> 00:27:02,880
suhu takat beku berakhir
dengan banjir besar terakhir

385
00:27:02,960 --> 00:27:05,040
yang meningkatkan paras laut dunia.

386
00:27:08,280 --> 00:27:11,920
Ketika itulah, setelah bumi
kembali tenang,

387
00:27:12,000 --> 00:27:14,520
kerja-kerja di Göbekli Tepe bermula.

388
00:27:16,240 --> 00:27:19,000
Saya percaya ia bukan satu kebetulan.

389
00:27:21,160 --> 00:27:23,640
Itulah tanggapan saya
tentang Göbekli Tepe,

390
00:27:24,280 --> 00:27:27,120
iaitu permulaan semula peradaban

391
00:27:27,200 --> 00:27:29,560
dari tamadun terdahulu yang musnah

392
00:27:29,640 --> 00:27:31,720
akibat bencana besar.

393
00:27:38,040 --> 00:27:40,280
Kita boleh lihat Tiang 43 dari sini

394
00:27:40,360 --> 00:27:43,720
dan ia terpelihara dengan amat baik

395
00:27:44,280 --> 00:27:47,200
memandangkan ia berusia 11,600 tahun.

396
00:27:47,920 --> 00:27:49,160
Menakjubkan.

397
00:27:52,280 --> 00:27:56,880
Bagaimana jika kompleks misteri ini
bukan sekadar tempat ritual,

398
00:27:56,960 --> 00:28:01,200
tapi bangunan peringatan
bagi memperingati peristiwa besar?

399
00:28:03,840 --> 00:28:05,280
Ia munasabah.

400
00:28:05,880 --> 00:28:08,920
Begitu juga dengan
beberapa bangunan terhebat kini.

401
00:28:10,360 --> 00:28:12,920
Tugu Peringatan Lincoln di Washington DC

402
00:28:14,400 --> 00:28:16,400
atau Taj Mahal di India.

403
00:28:17,480 --> 00:28:20,520
Tapi adakah Göbekli Tepe lebih dari itu?

404
00:28:22,560 --> 00:28:24,960
Bagaimana jika tujuan ia dicipta adalah

405
00:28:25,040 --> 00:28:27,840
untuk meninggalkan mesej
yang amat penting,

406
00:28:27,920 --> 00:28:31,000
mesej yang perlu
dinyahkod oleh generasi kemudian?

407
00:28:32,080 --> 00:28:34,160
Ini kerana, apabila ahli arkeologi

408
00:28:34,240 --> 00:28:37,480
menentukan usia
runtuhan yang menutupi tapak itu,

409
00:28:37,560 --> 00:28:39,360
sekali lagi mereka terkejut.

410
00:28:41,920 --> 00:28:44,480
Sekitar 10,000 tahun lalu,

411
00:28:45,720 --> 00:28:47,680
seluruh struktur ini ditimbus

412
00:28:48,360 --> 00:28:53,480
dengan cepat dan disengajakan
pada masa yang sama.

413
00:28:56,040 --> 00:29:00,320
Usaha yang amat besar
dibuat untuk menimbus Göbekli Tepe.

414
00:29:00,400 --> 00:29:02,360
Bukan setakat menimbus,

415
00:29:02,440 --> 00:29:06,560
tapi dengan membina
bukit buatan manusia di atasnya.

416
00:29:06,640 --> 00:29:10,000
Bayangkan beratus-ratus tenaga kerja

417
00:29:10,080 --> 00:29:14,200
membawa berbakul-bakul batu
untuk dicampakkan ke tapak itu.

418
00:29:18,240 --> 00:29:21,520
Tapi persoalannya,
kenapa mereka buat begitu?

419
00:29:24,240 --> 00:29:28,080
Ia tak terbiar.
Ia tak dimusnah atau dirompak.

420
00:29:28,160 --> 00:29:32,360
Ia ditanam dengan elok,
tersorok dan terpelihara.

421
00:29:33,800 --> 00:29:37,720
Ia kekal terpelihara selama beribu tahun

422
00:29:38,400 --> 00:29:40,280
sehinggalah ditemui baru-baru ini.

423
00:29:42,080 --> 00:29:46,840
Saya berpendapat, munasabahlah untuk
kita anggap ia sebagai kapsul masa.

424
00:29:46,920 --> 00:29:49,160
Sama seperti kapsul masa lain,

425
00:29:49,240 --> 00:29:52,600
tujuannya adalah untuk
menghantar mesej ke masa depan.

426
00:29:56,120 --> 00:30:01,240
Ular mempengaruhi corak
di Göbekli Tepe dan Karahan Tepe.

427
00:30:02,040 --> 00:30:03,360
Ada sesuatu tentang

428
00:30:03,440 --> 00:30:06,400
cara bentuk berliku-liku
dan menurun digambarkan,

429
00:30:06,480 --> 00:30:09,240
seolah-olah jurubina tempat ini
taksub dengannya,

430
00:30:10,160 --> 00:30:12,280
seakan-akan ular-ular inilah pesanan

431
00:30:12,360 --> 00:30:15,400
yang ingin mereka
sampaikan dari kedua-dua tapak.

432
00:30:17,240 --> 00:30:22,040
Tapi adakah ia ular atau mungkin
ia mewakili sesuatu yang lain?

433
00:30:26,360 --> 00:30:31,680
Di setiap tempat yang menyimpan jejak
episod yang dilupakan dalam sejarah,

434
00:30:31,760 --> 00:30:33,280
kita turut temui ular.

435
00:30:34,320 --> 00:30:37,880
Di Mexico, Quetzalcoatl
merupakan seekor ular.

436
00:30:38,800 --> 00:30:42,440
Untuk memasuki
kuil suci Ġgantija di Malta,

437
00:30:42,520 --> 00:30:44,360
kita perlu melangkah ular.

438
00:30:47,520 --> 00:30:52,880
Saya rasa saya tahu maksud ular-ular itu
dan contoh terbaiknya bukan di Turkiye.

439
00:30:54,320 --> 00:30:59,320
Ia terletak di seberang dunia,
di tengah Amerika, di Ohio,

440
00:31:00,160 --> 00:31:06,120
tempat pendeta-pendeta lama
membina ular gergasi dari tanah

441
00:31:06,880 --> 00:31:10,840
sebagai peringatan
dan mungkin juga sebagai amaran.

442
00:31:37,600 --> 00:31:42,600
Terjemahan sari kata oleh Leia Li