1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
NETFLIXOVA SERIJA

2
00:00:16,560 --> 00:00:19,120
Struja čini čudesa.

3
00:00:21,200 --> 00:00:24,040
Ljudska je vrsta zahvaljujući njoj
neprestano aktivna.

4
00:00:28,560 --> 00:00:31,000
Ali naš nas svjetlosni svod lišava

5
00:00:31,080 --> 00:00:34,960
jednog od najveličanstvenijih prizora
na planetu,

6
00:00:37,560 --> 00:00:38,760
noćnog neba.

7
00:00:42,600 --> 00:00:43,960
Drevnim narodima

8
00:00:44,040 --> 00:00:47,360
promatranje noćnog neba
predstavljalo je najveći spektakl

9
00:00:48,480 --> 00:00:52,080
i najzabavniji način
da provedu duge, mračne noći.

10
00:00:53,160 --> 00:00:56,080
Poznavali su svaki kutak Mliječne staze,

11
00:00:56,160 --> 00:01:01,120
svaku sjajnu zvjezdanu skupinu,
svaki komet koji je jurio nebom.

12
00:01:02,640 --> 00:01:07,000
Možda to objašnjava
zašto diljem drevnog svijeta

13
00:01:07,080 --> 00:01:11,000
nalazimo goleme građevine
koje nam ukazuju na nebesa.

14
00:01:13,520 --> 00:01:15,680
Ali što ako to nije sve?

15
00:01:16,680 --> 00:01:20,400
Drevne piramide i hramovi diljem svijeta

16
00:01:20,480 --> 00:01:25,560
povezuju nebo sa zemljom poravnavanjem
sa Suncem, Mjesecom i zvijezdama.

17
00:01:26,280 --> 00:01:30,360
Zašto su njihovi graditelji toliko pazili
na to, i u tako golemim razmjerima?

18
00:01:30,960 --> 00:01:33,160
Jesu li nam pokušavali nešto reći?

19
00:01:33,720 --> 00:01:39,160
Upozoriti nas da, po svaku cijenu,
pobliže pratimo nebesa.

20
00:01:50,120 --> 00:01:55,480
OSTAVŠTINA MUDRACA

21
00:01:58,240 --> 00:02:01,280
Nalazim se u Turskoj
i vozim prema osamljenom brežuljku

22
00:02:01,360 --> 00:02:04,200
udaljenom oko 42 kilometra
od granice sa Sirijom.

23
00:02:06,760 --> 00:02:09,600
Danas je ovo nemiran dio svijeta,

24
00:02:11,000 --> 00:02:14,840
ali igrao je važnu ulogu
u priči o čovječanstvu.

25
00:02:16,080 --> 00:02:17,360
CRNO MORE - TURSKA
SREDOZEMNO MORE - SIRIJA - IRAK

26
00:02:17,440 --> 00:02:21,440
Na jugoistoku Turske,
nedaleko od grada Sanliurfe,

27
00:02:22,320 --> 00:02:25,520
krajem posljednjeg ledenog doba
dogodilo se nešto vrijedno pažnje.

28
00:02:27,000 --> 00:02:29,840
Naši preci lovci-sakupljači

29
00:02:29,920 --> 00:02:33,800
iznenada su otkrili poljodjelstvo
i počeli graditi naselja.

30
00:02:33,880 --> 00:02:34,760
IRAN - MEZOPOTAMIJA
PERZIJSKI ZALJEV

31
00:02:34,840 --> 00:02:38,520
To se događalo duž područja
koje danas zovemo Plodni polumjesec,

32
00:02:38,600 --> 00:02:40,760
a koje se protezalo do Perzijskog zaljeva.

33
00:02:41,440 --> 00:02:42,560
4000. g. pr. n. e.

34
00:02:42,640 --> 00:02:46,840
Prije otprilike 6000 g.
na području Mezopotamije

35
00:02:46,920 --> 00:02:49,240
pojavila se, kako se dugo smatralo,

36
00:02:49,320 --> 00:02:53,360
prva civilizacija, Sumerani.

37
00:02:56,920 --> 00:03:00,400
Ali taj pogled na povijest
sada zahtijeva izmjene.

38
00:03:01,560 --> 00:03:05,680
Godine 1994., dok su istraživali oranicu,

39
00:03:05,760 --> 00:03:10,480
arheolozi su primijetili da iz tla viri
neobično, rezbareno kamenje.

40
00:03:17,520 --> 00:03:19,760
Katkad divovskih proporcija.

41
00:03:25,480 --> 00:03:29,720
Iskapanjima koja su uslijedila
došli su do niza zapanjujućih otkrića.

42
00:03:32,600 --> 00:03:35,520
Ovaj nas nedavno pronađeni lokalitet

43
00:03:35,600 --> 00:03:41,400
potiče da zaboravimo sve predrasude
o našim precima iz kamenog doba.

44
00:03:42,320 --> 00:03:44,640
Nisu bili tehnološki nazadni.

45
00:03:44,720 --> 00:03:47,040
Ono što su ovdje postigli dokazuje

46
00:03:47,640 --> 00:03:50,360
da su posjedovali neslućene sposobnosti

47
00:03:50,440 --> 00:03:52,360
u skladu s kasnijim,

48
00:03:52,440 --> 00:03:55,560
navodno mnogo naprednijim civilizacijama.

49
00:03:56,920 --> 00:04:00,720
Ispod modernog svoda
koji ga štiti od vremenskih uvjeta

50
00:04:01,880 --> 00:04:03,600
nalazi se Göbekli Tepe.

51
00:04:07,960 --> 00:04:11,560
Na temelju svega
što smo učili o prapovijesti,

52
00:04:11,640 --> 00:04:13,200
ne bi trebao postojati.

53
00:04:17,280 --> 00:04:22,320
Arheolozi priznaju
da je star otprilike 11 600 godina…

54
00:04:24,440 --> 00:04:25,440
9600. g. pr. n. e.

55
00:04:25,519 --> 00:04:29,280
…što ga čini najstarijom
spomeničkom građevinom na svijetu.

56
00:04:32,440 --> 00:04:36,280
Ovo je vrlo složena i napredna
megalitska građevina,

57
00:04:36,360 --> 00:04:39,000
otprilike 7000 godina
starija od Stonehengea…

58
00:04:39,080 --> 00:04:39,920
STONEHENGE
UJEDINJENO KRALJEVSTVO

59
00:04:40,000 --> 00:04:42,840
…i 7000 godina starija od piramida u Gizi.

60
00:04:42,920 --> 00:04:45,880
Predodžba da nije postojala kultura

61
00:04:45,960 --> 00:04:48,520
koja je bila sposobna za takvo što
prije 12 000 g.

62
00:04:48,600 --> 00:04:50,080
više nije valjana.

63
00:04:54,320 --> 00:04:57,320
Göbekli Tepe stariji je od izuma kotača

64
00:04:57,400 --> 00:04:59,200
i pripitomljenih konja.

65
00:05:01,080 --> 00:05:04,800
Izgrađen je dok se Zemlja još oporavljala
od posljednjeg ledenog doba,

66
00:05:06,800 --> 00:05:08,760
kad su ljudi navodno

67
00:05:08,840 --> 00:05:12,640
još bili primitivni lovci-sakupljači
i živjeli u blatnim kolibama.

68
00:05:14,320 --> 00:05:16,240
Ali ako oni nisu bili dovoljno napredni

69
00:05:16,320 --> 00:05:19,040
da osmisle i izgrade ovo megalitsko čudo,

70
00:05:20,120 --> 00:05:22,600
tko jest, i zašto?

71
00:05:23,920 --> 00:05:25,800
Kakvo je ovo mjesto, zapravo?

72
00:05:28,240 --> 00:05:32,280
Ovdje smo našli nešto što na prvi pogled
može djelovati zbunjujuće.

73
00:05:32,360 --> 00:05:36,240
No pogledamo li pobliže
i povežemo sve tragove,

74
00:05:36,320 --> 00:05:38,360
možemo dobiti predodžbu

75
00:05:38,440 --> 00:05:42,480
o tome koliko je ambiciozan i impozantan
Göbekli Tepe bio na svom vrhuncu.

76
00:05:46,480 --> 00:05:47,960
Na padini brda,

77
00:05:48,040 --> 00:05:50,960
bez naznaka obližnjih naselja,

78
00:05:51,800 --> 00:05:56,480
nalaze se četiri kruga sličnog rasporeda.

79
00:05:58,320 --> 00:05:59,440
U središtu svakog

80
00:05:59,520 --> 00:06:02,160
nalaze se dva golema megalita
u obliku slova „T”.

81
00:06:03,120 --> 00:06:04,880
Svaki teži do deset tona

82
00:06:05,840 --> 00:06:08,120
i uglavljeni su u pod od poliranog kamena.

83
00:06:08,800 --> 00:06:10,440
Parovi divova,

84
00:06:10,520 --> 00:06:13,280
neki s rezbarijama ruku, šaka

85
00:06:13,360 --> 00:06:14,440
i nakrivljenih glava.

86
00:06:15,880 --> 00:06:18,520
Okruženi su
manjim stupovima jednakog oblika.

87
00:06:19,200 --> 00:06:21,440
Mnogi sadrže složene rezbarije i ukrase.

88
00:06:22,880 --> 00:06:27,000
Sve je povezano prolazima
i kružnim zidovima od kamena.

89
00:06:29,160 --> 00:06:32,480
Kako li su samo podizali
i postavljali ove goleme blokove?

90
00:06:34,600 --> 00:06:35,760
Nitko ne zna.

91
00:06:51,240 --> 00:06:54,400
Ono što stvarno zbunjuje
sve koji dolaze ovamo,

92
00:06:54,480 --> 00:06:57,440
uključujući i arheologe
koji su ovdje iskapali,

93
00:06:57,520 --> 00:06:59,560
zapanjujuće su rezbarije.

94
00:07:02,760 --> 00:07:06,640
Simboli životinja nalaze se posvuda
u Göbekli Tepeu.

95
00:07:08,680 --> 00:07:10,600
Poput Noine arke u kamenu.

96
00:07:13,800 --> 00:07:18,760
Bića prikazana u Göbekli Tepeu
neobično su raspoređena i stilizirana,

97
00:07:20,520 --> 00:07:23,320
kao da su imala simboličnu svrhu.

98
00:07:28,280 --> 00:07:32,360
A još je nešto neobično
u vezi s ovim megalitskim tvorevinama.

99
00:07:34,600 --> 00:07:36,600
Poslije karbonskog datiranja

100
00:07:36,680 --> 00:07:40,880
postalo je jasno da četiri kruga
nisu izgrađena istodobno.

101
00:07:41,960 --> 00:07:46,760
Krug D star je otprilike 11 600 godina,

102
00:07:46,840 --> 00:07:51,960
ali najnoviji krug A
izgrađen je prije otprilike 10 500 g.

103
00:07:52,040 --> 00:07:53,440
A - 8500 g. pr. n. e.

104
00:07:53,520 --> 00:07:56,560
Umjesto da nadograđuju
već postojeću građevinu,

105
00:07:57,360 --> 00:08:00,480
ljudi su gradili nove krugove

106
00:08:00,560 --> 00:08:03,440
tijekom otprilike 1100 godina,

107
00:08:04,880 --> 00:08:07,640
svaki put poravnane malo drukčije.

108
00:08:12,480 --> 00:08:14,000
Još je zanimljivije

109
00:08:14,080 --> 00:08:17,880
to što je najstariji krug, krug D,

110
00:08:17,960 --> 00:08:20,200
ujedno i najveći

111
00:08:21,200 --> 00:08:23,880
i najukrašeniji.

112
00:08:26,280 --> 00:08:28,680
Ako ste lovac-sakupljač,

113
00:08:28,760 --> 00:08:31,240
nećete se samo probuditi i reći:
„Izgradit ću

114
00:08:31,320 --> 00:08:34,400
najveću megalitsku građevinu u povijesti.”

115
00:08:37,679 --> 00:08:41,360
Obično vježbom postajemo sve bolji.

116
00:08:43,000 --> 00:08:45,200
Poput ovih modernih kamenolomaca

117
00:08:45,280 --> 00:08:48,880
koji još vade kamen
u brdima oko Göbekli Tepea.

118
00:08:50,320 --> 00:08:53,040
Pretpostavljamo da je tako bilo
i s drevnim kulturama,

119
00:08:54,080 --> 00:08:55,960
da su s vremenom bivale sve vještije.

120
00:08:57,360 --> 00:09:01,120
Ali Göbekli Tepe, i osobito krug D,

121
00:09:01,200 --> 00:09:04,080
potpuno preokreću tu pretpostavku.

122
00:09:06,080 --> 00:09:09,120
Kako je zajednica lovaca-sakupljača
iz kamenog doba

123
00:09:09,200 --> 00:09:10,760
tako uspješno

124
00:09:10,840 --> 00:09:14,640
gradila megalitima već iz prvog pokušaja?

125
00:09:18,960 --> 00:09:23,800
Vrijeme je da razmotrimo mogućnost
da goleme megalitske strukture

126
00:09:23,880 --> 00:09:27,600
nisu bile nešto čega su se
lovci-sakupljači sjetili preko noći,

127
00:09:27,680 --> 00:09:29,440
već ostavština

128
00:09:29,520 --> 00:09:33,120
izgubljene napredne
prapovijesne civilizacije.

129
00:09:37,680 --> 00:09:38,960
To je ideja

130
00:09:39,040 --> 00:09:43,320
koja je za tradicionalne arheologe
gotovo uvredljiva.

131
00:09:44,040 --> 00:09:47,360
Akademici ustraju u vjerovanju

132
00:09:47,440 --> 00:09:49,040
da se tijekom ledenog doba

133
00:09:49,120 --> 00:09:53,240
čovječanstvo sastojalo
od lovaca-sakupljača.

134
00:09:55,400 --> 00:09:58,960
Usprkos tome,
čini se da su graditelji Göbekli Tepea

135
00:09:59,040 --> 00:10:02,320
bili mnogo ambiciozniji
od tipičnih lovaca-sakupljača.

136
00:10:04,200 --> 00:10:10,440
Godine 2003.
geofizičkim istraživanjem georadarom

137
00:10:10,520 --> 00:10:14,800
otkriveno je još dvadesetak
kamenih krugova u unutrašnjosti brda

138
00:10:14,880 --> 00:10:17,000
i više od 200 stupova.

139
00:10:18,680 --> 00:10:20,600
Većina još nije iskopana.

140
00:10:22,280 --> 00:10:27,400
Golemi megalitski kompleks protezao se
na području veličine devet hektara,

141
00:10:27,480 --> 00:10:29,040
većem od 12 nogometnih terena.

142
00:10:32,440 --> 00:10:34,680
To je ogroman kompleks.

143
00:10:34,760 --> 00:10:37,360
Ne možete se samo probuditi bez vještine,

144
00:10:37,440 --> 00:10:40,640
znanja i iskustva u radu s kamenom

145
00:10:40,720 --> 00:10:42,680
i izgraditi nešto poput Göbekli Tepea.

146
00:10:42,760 --> 00:10:47,880
Mora postojati povijest koja je
tome prethodila, a ona nam nedostaje.

147
00:10:47,960 --> 00:10:52,080
Ja smatram
da to ukazuje na izgubljenu civilizaciju.

148
00:10:52,160 --> 00:10:53,800
Prenijeli su svoju tehnologiju,

149
00:10:53,880 --> 00:10:56,000
vještine i znanje lovcima-sakupljačima.

150
00:11:05,520 --> 00:11:09,800
Göbekli Tepe nije jedini kompleks
s kraja posljednjeg ledenog doba

151
00:11:09,880 --> 00:11:11,840
koji je nedavno otkriven na ovom mjestu.

152
00:11:13,680 --> 00:11:19,160
Godine 2019. turski arheolozi započeli su
s iskapanjem još jednog lokaliteta.

153
00:11:20,120 --> 00:11:24,600
Nalazi se istočno i udaljen je
jedan sat vožnje. Zove se Karahan Tepe.

154
00:11:26,360 --> 00:11:28,360
Ondje su otkrili nešto neočekivano.

155
00:11:30,600 --> 00:11:34,480
Turske vlasti nisu odobravale pristup
stranim filmskim ekipama,

156
00:11:35,680 --> 00:11:36,880
sve dosad.

157
00:11:41,400 --> 00:11:43,960
Glavni arheolog, profesor Necmi Karul,

158
00:11:44,040 --> 00:11:47,760
vjeruje da je ova građevina
iz istog razdoblja kao Göbekli Tepe,

159
00:11:49,240 --> 00:11:50,560
a možda je i starija.

160
00:11:52,000 --> 00:11:53,560
Ali prilično je različita.

161
00:11:55,760 --> 00:11:59,360
Glavna komora sadrži
stupove u obliku slova „T” i megalite,

162
00:12:00,320 --> 00:12:02,880
ali jedna je strana uklesana u stijenu

163
00:12:03,560 --> 00:12:05,800
i dovoljno je velika za desetke ljudi.

164
00:12:07,680 --> 00:12:09,440
Što mislite, što se ovdje događalo?

165
00:12:09,520 --> 00:12:11,040
Znate li išta o tome?

166
00:12:11,160 --> 00:12:14,760
Možemo je smatrati platformom za sjedenje.

167
00:12:14,840 --> 00:12:16,640
-Dobro.
-Ljudi su se okupljali ovdje.

168
00:12:16,720 --> 00:12:18,480
-Veličina strukture ukazuje na to.
-Da.

169
00:12:19,880 --> 00:12:23,800
Karahan Tepe
naizgled je bio ritualno okupljalište.

170
00:12:26,160 --> 00:12:27,600
Rezbarije na zidovima

171
00:12:27,680 --> 00:12:30,480
nisu tako dobro izvedene
kao one u Göbekli Tepeu.

172
00:12:31,400 --> 00:12:33,920
Ali vidimo figure u haljama.

173
00:12:36,480 --> 00:12:39,280
Predstavljaju li one prave graditelje?

174
00:12:42,080 --> 00:12:43,960
-Slijedim vas, profesore.
-Dobro.

175
00:12:44,600 --> 00:12:48,080
Profesor Karul poveo me
do neobične bočne komore,

176
00:12:48,160 --> 00:12:51,800
veličine osam sa šest metara,
i dubine od dva metra.

177
00:12:53,720 --> 00:12:56,200
Deset stupova nalik na faluse

178
00:12:56,280 --> 00:13:01,400
namjerno su i vješto isklesani
iz temeljne stijene.

179
00:13:03,960 --> 00:13:07,280
Jedanaesti, samostojeći stup,
nalazi se na istaknutom mjestu.

180
00:13:11,120 --> 00:13:14,800
U stijeni je izdubljen i vijugavi kanal,

181
00:13:14,880 --> 00:13:18,560
kako bi omogućio
ulijevanje nekakve tekućine.

182
00:13:18,640 --> 00:13:21,600
Vode, a možda i krvi.

183
00:13:25,920 --> 00:13:30,400
Svime dominira impozantna
isklesana glava tajanstvenog izgleda.

184
00:13:33,320 --> 00:13:37,160
Vrat izgleda zmijoliko,

185
00:13:37,240 --> 00:13:41,760
dok figura izbija iz stijene
i gleda na stupove

186
00:13:41,840 --> 00:13:43,760
unutar ograde.

187
00:13:44,360 --> 00:13:50,080
Izgleda zmijoliko,
pa čak i pomalo zlokobno.

188
00:13:52,920 --> 00:13:55,080
Ima vrlo dojmljivo lice.

189
00:13:55,160 --> 00:13:56,360
To je ljudska glava

190
00:13:56,440 --> 00:13:58,840
isklesana u temeljnoj stijeni,

191
00:13:59,400 --> 00:14:01,520
koja gleda prema ulazu.

192
00:14:02,280 --> 00:14:05,280
Da, oči su usmjerene prema ulazu.

193
00:14:05,360 --> 00:14:06,200
Impozantno.

194
00:14:06,280 --> 00:14:08,880
-Kao glava zmije.
-Da.

195
00:14:08,960 --> 00:14:11,600
-Ponaša se kao zmija.
-Da.

196
00:14:11,680 --> 00:14:13,640
Zmija s ljudskom glavom.

197
00:14:13,720 --> 00:14:14,600
Možda.

198
00:14:15,360 --> 00:14:17,200
Ovo je jedinstveno otkriće.

199
00:14:17,280 --> 00:14:19,240
-Fantastično je.
-Da.

200
00:14:22,600 --> 00:14:26,640
Dok stojite ondje,
obuzme vas osjećaj straha ili užasa.

201
00:14:26,720 --> 00:14:28,400
Znam da to nije znanost,

202
00:14:28,480 --> 00:14:32,080
već samo moja emocionalna reakcija.

203
00:14:32,160 --> 00:14:35,240
Ali moram se zapitati jesu li strah i užas

204
00:14:35,320 --> 00:14:37,320
igrali ulogu i pri izgradnji.

205
00:14:37,400 --> 00:14:42,280
Izražava li figura nešto
što bismo trebali znati o našoj prošlosti.

206
00:14:42,360 --> 00:14:45,040
Osjeća li strah s razlogom.

207
00:14:49,040 --> 00:14:52,200
Profesor mi je potvrdio da,
kao i kod Göbekli Tepea,

208
00:14:52,280 --> 00:14:54,480
nisu otkriveni tragovi poljodjelstva.

209
00:14:56,200 --> 00:15:00,440
Ljudi koji su izgradili ovaj kompleks
nesumnjivo su bili lovci-sakupljači.

210
00:15:03,160 --> 00:15:06,880
Vjerovalo se
da se poljodjelstvo razvilo prvo.

211
00:15:06,960 --> 00:15:10,760
Ono je onda omogućilo ljudima
da se nasele i grade ovakve građevine.

212
00:15:10,840 --> 00:15:14,600
Ali, ako sam vas razumio,
vi tvrdite da su se ljudi prvo naselili?

213
00:15:14,680 --> 00:15:15,800
Prvo su se razvila naselja.

214
00:15:15,880 --> 00:15:18,120
-Naselja lovaca-sakupljača.
-Da.

215
00:15:18,200 --> 00:15:21,560
Tek su se onda okrenuli drukčijem životu.

216
00:15:21,640 --> 00:15:23,320
Gradili su drukčije građevine.

217
00:15:23,400 --> 00:15:25,520
-Mijenjala se tehnologija i slično.
-Da.

218
00:15:25,600 --> 00:15:28,560
Došlo je do revolucije ideja.

219
00:15:28,640 --> 00:15:31,160
Možemo to nazvati revolucijom.

220
00:15:31,240 --> 00:15:36,880
To mijenja našu predodžbu
o ljudskoj povijesti.

221
00:15:39,440 --> 00:15:43,680
Zasad su u Karahan Tepeu
iskopane samo dvije komore.

222
00:15:44,840 --> 00:15:49,440
Ali georadarom je otkriveno
još barem dvadeset komora

223
00:15:49,520 --> 00:15:51,280
koje tek treba istražiti.

224
00:15:52,920 --> 00:15:54,800
Baš kao u Göbekli Tepeu.

225
00:15:55,680 --> 00:15:58,520
Obje su građevine podignute
krajem ledenog doba,

226
00:15:58,600 --> 00:16:02,120
prije nego što su ljudi
počeli obrađivati zemlju i držati stoku.

227
00:16:04,800 --> 00:16:08,640
Poljodjelstvo nije postojalo
kad je građen Göbekli Tepe.

228
00:16:08,720 --> 00:16:14,320
Ali, začudo, upravo kad je građen,
prije 11 600 godina,

229
00:16:14,400 --> 00:16:16,440
pojavilo se svuda uokolo.

230
00:16:17,880 --> 00:16:19,600
IRAK - MEZOPOTAMIJA - IRAN

231
00:16:19,680 --> 00:16:23,840
Smatram da dokazi jasno govore

232
00:16:23,920 --> 00:16:25,880
o prijenosu tehnologije.

233
00:16:25,960 --> 00:16:29,680
Narod koji je već znao
kako graditi megalite

234
00:16:29,760 --> 00:16:33,400
i velike megalitske građevine
stigao je u Göbekli Tepe.

235
00:16:34,000 --> 00:16:36,400
Već su poznavali poljodjelstvo

236
00:16:36,480 --> 00:16:40,840
i iskoristili su Göbekli Tepe
da pokrenu mjesnu zajednicu,

237
00:16:40,920 --> 00:16:44,560
da je organiziraju
i da je upoznaju s poljodjelstvom.

238
00:16:49,120 --> 00:16:51,720
Prema predaji drevne Mezopotamije,

239
00:16:51,800 --> 00:16:53,920
upravo je tako i bilo.

240
00:16:55,320 --> 00:16:59,080
Mnogo je drevnih mitova
o poplavama i kataklizmama,

241
00:16:59,160 --> 00:17:03,120
ali osobito je zanimljiva
mezopotamska predaja o potopu.

242
00:17:05,640 --> 00:17:08,400
Spominje malu skupinu drevnih mudraca,

243
00:17:08,960 --> 00:17:12,960
Apkallua, koji su podučili ljude
vještinama nužnim za razvoj civilizacije.

244
00:17:15,560 --> 00:17:18,359
U početku, prije zabilježene povijesti,

245
00:17:19,160 --> 00:17:24,000
bogovi su stvorili ljude
da se brinu za zemlju i životinje.

246
00:17:25,000 --> 00:17:29,359
Ali prvi su ljudi
bili previše lijeni i neposlušni

247
00:17:30,400 --> 00:17:32,280
te je njihov broj sve više rastao.

248
00:17:33,680 --> 00:17:35,800
Stoga su bogovi poslali veliki potop

249
00:17:36,600 --> 00:17:40,240
da sve ukloni kako bi mogli početi iznova.

250
00:17:41,760 --> 00:17:45,280
Poslali su i sedam mudraca, Apkallue,

251
00:17:45,360 --> 00:17:49,080
koje prikazuju kao bradate figure
u dugim haljama,

252
00:17:49,160 --> 00:17:50,800
da podučavaju preživjele.

253
00:17:51,720 --> 00:17:55,720
Njihov vođa Oannes došao je iz mora.

254
00:17:55,800 --> 00:17:58,800
Obično se prikazuje
kao polučovjek, poluriba.

255
00:18:00,080 --> 00:18:01,800
Živio je među ljudima

256
00:18:01,880 --> 00:18:08,240
i podučavao ih poljodjelstvu,
arhitekturi i astronomiji.

257
00:18:13,960 --> 00:18:16,000
Teško je ne primijetiti

258
00:18:16,080 --> 00:18:22,000
da taj popis uključuje mnoge stvari
navodno izumljene u Göbekli Tepeu.

259
00:18:23,040 --> 00:18:26,760
Oannes je samo još jedan primjer
junaka koji donosi civilizaciju.

260
00:18:27,560 --> 00:18:31,400
Učitelja koji se iznenada pojavi,
obično iz smjera mora,

261
00:18:31,480 --> 00:18:33,600
poslije velike kataklizme,

262
00:18:34,480 --> 00:18:36,760
poput Quetzalcoatla u Meksiku

263
00:18:37,360 --> 00:18:41,280
ili Ozirisa, koji su,
prema legendi, stigli čamcem

264
00:18:41,360 --> 00:18:43,880
da donesu čovječanstvu civilizaciju.

265
00:18:45,360 --> 00:18:49,040
Drevne kulture nemaju
samo slične priče o svojim junacima.

266
00:18:49,120 --> 00:18:49,960
ASIRCI

267
00:18:50,040 --> 00:18:53,760
I prikazi tih junaka u drevnoj umjetnosti
zapanjujuće su slični.

268
00:18:53,840 --> 00:18:54,680
TOLTECI

269
00:18:54,760 --> 00:18:56,560
Sve do halja i torbica.

270
00:18:56,640 --> 00:18:57,480
MAJE

271
00:18:57,560 --> 00:18:59,680
OLMECI

272
00:18:59,760 --> 00:19:02,320
Mislim da su prepričavali
stvarne događaje.

273
00:19:02,400 --> 00:19:04,440
U nekim su slučajevima prožeti

274
00:19:04,520 --> 00:19:07,360
simbolizmom i pričama
koje nam skreću pozornost,

275
00:19:07,440 --> 00:19:10,760
ali mislim da bismo trebali
vjerovati u te mitove.

276
00:19:14,320 --> 00:19:18,840
Kameni krugovi u Göbekli Tepeu

277
00:19:18,920 --> 00:19:23,240
podsjećaju me na Ggantiju
i ostale hramove na Malti.

278
00:19:25,000 --> 00:19:27,560
Je li moguće
da su svi imali isto nadahnuće?

279
00:19:31,000 --> 00:19:33,360
Lenie Reedijk na Malti mi je pokazala

280
00:19:33,440 --> 00:19:36,800
kako su drevni megalitski hramovi
građeni u različitim smjerovima

281
00:19:36,880 --> 00:19:42,080
ne bi li pratili
položaj izlaska zvijezde Sirius

282
00:19:43,560 --> 00:19:45,280
tijekom tisućljeća.

283
00:19:50,040 --> 00:19:54,800
Iznenađujuće, istu pojavu nalazimo
i u Göbekli Tepeu.

284
00:19:57,640 --> 00:20:01,040
Središnji stupovi tri najstarija kruga

285
00:20:01,120 --> 00:20:03,440
također su bili okrenuti prema Siriusu

286
00:20:05,000 --> 00:20:08,760
krajem ledenog doba,
a njihova drukčija usmjerenja

287
00:20:08,840 --> 00:20:11,920
pratila su položaj izlaska zvijezde
tijekom vremena.

288
00:20:15,680 --> 00:20:18,600
Zajednički fokus na Sirius

289
00:20:19,280 --> 00:20:23,840
još je jedna naznaka da su
drevni graditelji na Malti i u Turskoj

290
00:20:23,920 --> 00:20:26,920
imali pristup istim spoznajama

291
00:20:27,680 --> 00:20:30,800
o astronomiji
i izgradnji megalitskih građevina.

292
00:20:32,200 --> 00:20:36,120
Je li moguće da su izgradnju
golemih građevina na oba mjesta

293
00:20:36,880 --> 00:20:40,200
potaknuli preživjeli
iz mnogo naprednije kulture,

294
00:20:41,600 --> 00:20:44,400
koji su putovali svijetom
krajem ledenog doba?

295
00:20:45,280 --> 00:20:49,280
Možda ih predstavljaju
divovski kameni stupovi

296
00:20:49,360 --> 00:20:51,560
ili figure u haljama u Karahan Tepeu?

297
00:20:52,720 --> 00:20:54,080
Ti su ljudi stigli

298
00:20:54,160 --> 00:20:56,560
na Plodni polumjesec poslije potopa.

299
00:20:58,920 --> 00:21:01,720
Ako je bilo tako,
što su nam htjeli poručiti?

300
00:21:05,280 --> 00:21:09,440
Prenose li nam rezbarije životinja
nekakvu poruku?

301
00:21:13,560 --> 00:21:15,920
Na nedavnom sam istraživanju

302
00:21:16,000 --> 00:21:18,880
saznao nešto novo o Göbekli Tepeu,

303
00:21:18,960 --> 00:21:22,800
zbog čega se sve doima još intrigantnijim.

304
00:21:26,560 --> 00:21:30,760
Nalazim se s dr. Martinom Sweatmanom
u obližnjem Muzeju Sanliurfe,

305
00:21:31,640 --> 00:21:35,960
gdje se nalazi dojmljiva rekreacija
najvećeg kruga Göbekli Tepea.

306
00:21:37,640 --> 00:21:41,160
Martin je znanstvenik
kojeg zanima arheoastronomija.

307
00:21:41,240 --> 00:21:44,040
Posvetio se istraživanju stupa 43,

308
00:21:45,360 --> 00:21:47,680
znanog i kao Kamen lešinara.

309
00:21:50,760 --> 00:21:53,560
Po čemu je ovaj kamen značajan, Martine?

310
00:21:54,680 --> 00:21:58,760
To je vjerojatno jedan od najvažnijih
artefakata na svijetu.

311
00:21:58,840 --> 00:21:59,960
Nevjerojatan je.

312
00:22:00,800 --> 00:22:03,400
Ovaj je stup
poput našeg kamena iz Rosette.

313
00:22:03,480 --> 00:22:04,680
U redu.

314
00:22:04,760 --> 00:22:08,040
Doktor Sweatman vjeruje
da bi simboli na tom kamenu

315
00:22:08,120 --> 00:22:10,280
mogli predstavljati asterizme,

316
00:22:11,480 --> 00:22:15,000
figure koje prikazuju
svijetle zvjezdane skupine na noćnom nebu.

317
00:22:15,800 --> 00:22:18,160
Možemo vidjeti škorpiona.

318
00:22:18,240 --> 00:22:20,360
Možda predstavlja zviježđe Škorpion.

319
00:22:20,440 --> 00:22:22,800
Vuče na taj zaključak, da.

320
00:22:22,880 --> 00:22:24,160
Svakako.

321
00:22:24,640 --> 00:22:27,880
Različite kulture
dodijelile su vlastita imena i oblike

322
00:22:27,960 --> 00:22:30,120
zviježđima zodijaka.

323
00:22:30,200 --> 00:22:35,080
Stoga je zanimljivo vidjeti
prepoznatljiv asterizam na stupu 43.

324
00:22:35,160 --> 00:22:38,360
Iznad njega
očekivali bismo naći Strijelca.

325
00:22:38,440 --> 00:22:42,160
Nama je poznat po luku i strijeli.

326
00:22:43,040 --> 00:22:47,640
Ovdje je lešinar
s krilima postavljenim u položaj

327
00:22:47,720 --> 00:22:49,320
nalik na položaj luka i strijele.

328
00:22:49,400 --> 00:22:51,720
Tu su i simboli životinja

329
00:22:51,800 --> 00:22:54,000
koji se podudaraju s drugim zviježđima.

330
00:22:54,080 --> 00:22:57,760
Predstavljaju svojevrsnu kartu
noćnog neba.

331
00:23:01,400 --> 00:23:03,800
Ovo je karta najvidljivijih zvijezda

332
00:23:03,880 --> 00:23:07,280
na području
oko današnjeg zviježđa Škorpiona.

333
00:23:08,960 --> 00:23:13,120
Kad poravnamo to zviježđe
sa škorpionom na stupu 43,

334
00:23:14,360 --> 00:23:17,000
i drugi se asterizmi podudaraju

335
00:23:17,080 --> 00:23:19,480
s figurama prikazanima na stupu.

336
00:23:23,760 --> 00:23:26,400
-Sve se uklapa.
-Itekako.

337
00:23:27,760 --> 00:23:32,160
Ali dr. Sweatman došao je do najvećeg
otkrića kad je razmotrio mogućnost

338
00:23:32,240 --> 00:23:35,560
da bi središnji krug
mogao predstavljati Sunce.

339
00:23:37,520 --> 00:23:41,760
Što nastojite pokazati kad prikažete Sunce

340
00:23:41,840 --> 00:23:45,160
u određenom položaju u odnosu na zviježđa?

341
00:23:45,800 --> 00:23:48,800
Možda pokušavate izraziti datum.

342
00:23:51,760 --> 00:23:55,920
Jedan je trag što postoje
još tri simbola životinja

343
00:23:56,000 --> 00:23:57,080
na vrhu stupa

344
00:23:57,160 --> 00:24:00,800
koji ukazuju na to
da je zbilja riječ o datumu,

345
00:24:00,880 --> 00:24:02,400
datumskoj oznaci, zapravo.

346
00:24:04,200 --> 00:24:05,480
Doktor Sweatman smatra

347
00:24:05,560 --> 00:24:08,880
da se tri životinje
urezane pri vrhu stupa 43

348
00:24:08,960 --> 00:24:13,520
pojavljuju pored simboličnog prikaza
triju zalazaka sunca.

349
00:24:15,440 --> 00:24:18,200
Uz sunčev disk usred kamena,

350
00:24:18,280 --> 00:24:21,960
možda prikazuju
četiri ključna trenutka solarne godine:

351
00:24:22,040 --> 00:24:27,480
ljetni solsticij, zimski solsticij
te proljetne i jesenske ekvinocije.

352
00:24:30,120 --> 00:24:33,960
Rezbarije bi onda predstavljale asterizme
koji se pojavljuju na nebu

353
00:24:34,040 --> 00:24:36,480
iza ili oko zalazećeg Sunca

354
00:24:36,560 --> 00:24:39,000
na svaki od tih ključnih datuma.

355
00:24:41,200 --> 00:24:45,880
Dakle, imamo prikaz
sva četiri ključna trenutka,

356
00:24:45,960 --> 00:24:48,800
a ono na što se trebamo usredotočiti

357
00:24:48,880 --> 00:24:51,040
-na najistaknutijem je mjestu.
-Tako je.

358
00:24:53,560 --> 00:24:55,960
To je sjajna i uvjerljiva ideja.

359
00:24:57,520 --> 00:25:02,080
Datum zapisan u kamenu
na univerzalnom jeziku astronomije.

360
00:25:04,240 --> 00:25:06,760
Dakle, na koji datum stup ukazuje?

361
00:25:08,960 --> 00:25:10,800
Pomoću računalnog softvera

362
00:25:10,880 --> 00:25:14,520
koji prati promjene na noćnom nebu
tijekom tisućljeća

363
00:25:15,360 --> 00:25:21,040
možemo otkriti stogodišnji okvir
koji se podudara s Martinovom teorijom.

364
00:25:22,000 --> 00:25:25,000
Naposljetku sam otkrio
da je riječ o datumu

365
00:25:25,080 --> 00:25:29,360
između 10 900. i 10 800. g. pr. n. e.

366
00:25:34,000 --> 00:25:38,760
Ali to je više od tisuću godina
prije početka izgradnje Göbekli Tepea.

367
00:25:40,760 --> 00:25:42,520
Zašto im je taj datum bio važan?

368
00:25:42,600 --> 00:25:47,440
Znamo podosta o tom povijesnom razdoblju.

369
00:25:47,520 --> 00:25:52,800
Upravo u tom razdoblju od stotinjak godina

370
00:25:52,880 --> 00:25:58,560
došlo je do drastičnog klimatskog događaja
koji nazivamo mlađi drijas.

371
00:25:58,640 --> 00:26:00,680
Posve je promijenio svijet.

372
00:26:07,440 --> 00:26:10,360
Mi smo ga zvali drevna apokalipsa,

373
00:26:10,440 --> 00:26:13,200
ali znanstvenici ga zovu mlađi drijas.

374
00:26:14,360 --> 00:26:19,320
Počeo je kataklizmom prije 12 800 godina,

375
00:26:19,400 --> 00:26:23,120
a završio prije 11 600 godina,

376
00:26:23,200 --> 00:26:25,520
točno kad je počela
izgradnja Göbekli Tepea.

377
00:26:28,400 --> 00:26:33,440
Svijet je proživio
veliki geološki preokret,

378
00:26:34,000 --> 00:26:35,880
koji je uključivao velike poplave

379
00:26:36,920 --> 00:26:40,720
i više od 1000 godina ledenih temperatura.

380
00:26:41,840 --> 00:26:44,800
Život na Zemlji iz temelja se promijenio.

381
00:26:46,080 --> 00:26:49,240
Sabljozubi tigrovi i mamuti izumrli su.

382
00:26:51,720 --> 00:26:53,480
Ali ljudi su preživjeli.

383
00:26:56,160 --> 00:26:59,200
Prije otprilike 11 600 godina

384
00:26:59,280 --> 00:27:02,880
zahlađenje je završilo još jednim potopom,

385
00:27:02,960 --> 00:27:05,040
koji je podigao razine mora
diljem svijeta.

386
00:27:08,280 --> 00:27:11,920
Tek tada, kad je Zemlja opet bila mirna,

387
00:27:12,000 --> 00:27:14,520
počela je izgradnja Göbekli Tepea.

388
00:27:16,240 --> 00:27:19,000
Vjerujem da vremensko podudaranje
nije slučajnost.

389
00:27:21,160 --> 00:27:23,640
To je upravo ono
čime smatram Göbekli Tepe,

390
00:27:24,280 --> 00:27:27,120
ponovnim početkom civilizacije,

391
00:27:27,200 --> 00:27:29,560
dugo poslije nestanka ranije civilizacije,

392
00:27:29,640 --> 00:27:31,720
koju je uništila kataklizma.

393
00:27:38,040 --> 00:27:40,280
Lijepo je vidjeti stup 43 odavde.

394
00:27:40,360 --> 00:27:43,720
Nevjerojatno je dobro očuvan,

395
00:27:44,280 --> 00:27:47,200
s obzirom na to da je star 11 600 godina.

396
00:27:47,920 --> 00:27:49,160
To je nevjerojatno.

397
00:27:52,280 --> 00:27:56,880
Što ako ovaj zagonetni kompleks
nije imao samo ritualnu svrhu,

398
00:27:56,960 --> 00:28:01,200
već je podignut i u spomen
događaja koji je promijenio svijet?

399
00:28:03,840 --> 00:28:05,280
To bi imalo smisla.

400
00:28:05,880 --> 00:28:08,920
I neke od najvećih građevina današnjice
su spomenici.

401
00:28:10,360 --> 00:28:12,920
Lincolnov memorijal u Washingtonu

402
00:28:14,400 --> 00:28:16,400
ili Taj Mahal u Indiji.

403
00:28:17,480 --> 00:28:20,520
No je li Göbekli Tepe i više od toga?

404
00:28:22,560 --> 00:28:24,960
Što ako su njegovi graditelji

405
00:28:25,040 --> 00:28:27,840
ostavili važnu poruku

406
00:28:27,920 --> 00:28:31,000
za buduće naraštaje?

407
00:28:32,080 --> 00:28:34,160
Kad su arheolozi

408
00:28:34,240 --> 00:28:37,480
odredili starost ruševina
koje okružuju lokalitet,

409
00:28:37,560 --> 00:28:39,360
opet su se iznenadili.

410
00:28:41,920 --> 00:28:44,480
Prije otprilike 10 000 godina

411
00:28:45,720 --> 00:28:47,680
sve su građevine zakopane

412
00:28:48,360 --> 00:28:53,480
brzo i namjerno, u isto vrijeme.

413
00:28:56,040 --> 00:29:00,320
Uložili su ogroman trud
da bi zakopali Göbekli Tepe.

414
00:29:00,400 --> 00:29:02,360
Nisu ga samo zakopali,

415
00:29:02,440 --> 00:29:06,560
već su ga prekrili umjetnim brijegom.

416
00:29:06,640 --> 00:29:10,000
Možemo zamisliti stotine ljudi

417
00:29:10,080 --> 00:29:14,200
kako nose košare pune krša
i njime prekrivaju krugove.

418
00:29:18,240 --> 00:29:21,520
Ali postavlja se pitanje
zašto su to učinili.

419
00:29:24,240 --> 00:29:28,080
Göbekli Tepe nije napušten,
uništen ili opljačkan.

420
00:29:28,160 --> 00:29:32,360
Pažljivo je zakopan, sakriven i očuvan.

421
00:29:33,800 --> 00:29:37,720
Tako je tisućama godina bio na sigurnome,

422
00:29:38,400 --> 00:29:40,280
sve do nedavnog ponovnog otkrića.

423
00:29:42,080 --> 00:29:46,840
Čini mi se da Göbekli Tepe
ima smisla samo kao vremenska kapsula.

424
00:29:46,920 --> 00:29:49,160
I kao svim kapsulama,

425
00:29:49,240 --> 00:29:52,600
cilj mu je bio poslati poruku u budućnost.

426
00:29:56,120 --> 00:30:01,240
U Göbekli Tepeu i Karahan Tepeu
dominantni su likovi zmija.

427
00:30:02,040 --> 00:30:03,360
Nešto je posebno u načinu

428
00:30:03,440 --> 00:30:06,400
na koji su
njihovi vijugavi oblici prikazani.

429
00:30:06,480 --> 00:30:09,240
Kao da su graditelji
bili opsjednuti njima.

430
00:30:10,160 --> 00:30:12,280
Kao da su zmije poruka

431
00:30:12,360 --> 00:30:15,400
koju su nam željeli prenijeti
na oba lokaliteta.

432
00:30:17,240 --> 00:30:22,040
Ali jesu li to zaista zmije
ili predstavljaju nešto drugo?

433
00:30:26,360 --> 00:30:31,680
Čini se da svugdje gdje nalazimo tragove
zaboravljene epizode ljudske povijesti

434
00:30:31,760 --> 00:30:33,280
nalazimo i zmije.

435
00:30:34,320 --> 00:30:37,880
U Meksiku, sâm Quetzalcoatl je zmija.

436
00:30:38,800 --> 00:30:42,440
Na Malti, u unutrašnje svetište Ggantije

437
00:30:42,520 --> 00:30:44,360
ulazi se prelazeći preko zmije.

438
00:30:47,520 --> 00:30:52,880
Mislim da znam što te zmije znače,
ali najbolji primjer nije ovdje u Turskoj,

439
00:30:54,320 --> 00:30:59,320
već na drugoj strani svijeta,
usred Amerike, u Ohiju.

440
00:31:00,160 --> 00:31:06,120
Ondje su drevni mudraci
izradili golemu zemljanu zmiju

441
00:31:06,880 --> 00:31:10,840
kao spomenik, a možda i kao upozorenje.

442
00:31:37,600 --> 00:31:42,600
Prijevod titlova: Srđan Kos