1
00:00:06,040 --> 00:00:08,920
ISANG SERIES MULA SA NETFLIX

2
00:00:16,560 --> 00:00:19,120
Malaking tulong sa atin ang kuryente.

3
00:00:21,200 --> 00:00:24,040
Buong araw nang aktibo ang mga tao.

4
00:00:28,560 --> 00:00:31,000
Pero natatabunan ng ating mga ilaw

5
00:00:31,080 --> 00:00:34,960
ang liwanag ng isa sa mga
pinakamagandang bagay sa planeta…

6
00:00:37,560 --> 00:00:38,760
ang kalangitan.

7
00:00:42,600 --> 00:00:43,960
Para sa mga sinauna,

8
00:00:44,040 --> 00:00:47,360
malaking bagay ang panonood sa mga bituin,

9
00:00:48,480 --> 00:00:52,080
ang pinakanakakalibang
na pampalipas-oras sa gabi.

10
00:00:53,160 --> 00:00:56,080
Nalaman nila ang bawat galaw ng Milky Way,

11
00:00:56,160 --> 00:01:01,120
bawat maliwanag na star cluster,
bawat comet na dumadaan.

12
00:01:02,640 --> 00:01:07,000
Maipapaliwanag niyon
ang pagkakaroon ng maraming malalaking

13
00:01:07,080 --> 00:01:11,000
estrukturang ginawa noong
sinaunang panahon para sa langit.

14
00:01:13,520 --> 00:01:15,680
Pero paano kung higit pa roon 'yon?

15
00:01:16,680 --> 00:01:20,400
Ang mga sinaunang pyramid
at templo sa buong mundo

16
00:01:20,480 --> 00:01:25,560
ay eksakto ang koneksiyon
sa Araw, Buwan, at mga bituiin.

17
00:01:26,280 --> 00:01:30,360
Bakit 'yon ginawa?

18
00:01:30,960 --> 00:01:33,160
May mensahe kaya sila?

19
00:01:33,720 --> 00:01:39,160
Baka isa 'yong babalang
dapat nating subaybayan ang langit.

20
00:01:50,120 --> 00:01:55,480
ANG PAMANA NG MGA SAGE

21
00:01:58,240 --> 00:02:01,280
Nasa Turkey ako,
papunta sa tuktok ng burol

22
00:02:01,360 --> 00:02:04,200
na 26 milya ang layo
mula sa border ng Syria.

23
00:02:06,760 --> 00:02:09,600
Magulo ang lugar na ito,

24
00:02:11,000 --> 00:02:14,840
pero malaking bahagi ito
ng istorya ng sangkatauhan.

25
00:02:17,440 --> 00:02:21,440
Sa timog silangang Turkey,
malapit sa ngayo'y Sanliurfa,

26
00:02:22,320 --> 00:02:25,520
may kakaibang nangyari
sa dulo ng huling Ice Age.

27
00:02:27,440 --> 00:02:29,840
Ang ating ninuno noong Stone Age,

28
00:02:29,920 --> 00:02:33,800
bigla na lang nadiskubre
ang pagsasaka at gumawa ng mga tirahan.

29
00:02:34,840 --> 00:02:38,520
Nangyari ito, sa kalaunan
ay tinawag na Fertile Crescent,

30
00:02:38,600 --> 00:02:40,760
hanggang sa Persian Gulf.

31
00:02:42,640 --> 00:02:46,840
6,000 taon na ang nakakaraan,
ang Mesopotamia ay

32
00:02:46,920 --> 00:02:49,240
nagbigay-buhay sa matagal nang iniisip

33
00:02:49,320 --> 00:02:53,360
na unang sibilisasyon ng mundo,
ang mga Sumerian.

34
00:02:56,920 --> 00:03:00,400
Pero ang pananaw na 'yon
ay kailangan nang baguhin.

35
00:03:01,560 --> 00:03:05,680
Noong 1994,
habang iniimbestigahan ang isang taniman,

36
00:03:05,760 --> 00:03:10,480
may nakitang kakaiba sa lupa
ang mga archaeologist.

37
00:03:17,520 --> 00:03:19,760
May ilang napakalalaki.

38
00:03:25,480 --> 00:03:29,720
Sunod-sunod ang nadiskubre nila
sa kanilang mga paghuhukay.

39
00:03:32,600 --> 00:03:35,520
Ang kakahukay lang
na archaeological site na 'to

40
00:03:35,600 --> 00:03:41,400
ay nagbibigay ng bagong pananaw
tungkol sa mga ninuno natin.

41
00:03:42,320 --> 00:03:44,640
Di sila primitibo,

42
00:03:44,720 --> 00:03:47,040
kundi may kakayahang

43
00:03:47,640 --> 00:03:50,360
di natin inaakala

44
00:03:50,440 --> 00:03:52,360
at kayang tapatan

45
00:03:52,440 --> 00:03:55,560
ang mga mas advanced na sibilisasyon.

46
00:03:56,920 --> 00:04:00,720
Sa ilalim ng taklob na proteksiyon
mula sa mga elemento,

47
00:04:01,880 --> 00:04:03,600
ito ang Göbekli Tepe.

48
00:04:07,960 --> 00:04:11,560
At base sa lahat ng itinuro sa atin
tungkol sa prehistory,

49
00:04:11,640 --> 00:04:13,200
di dapat ito posible.

50
00:04:17,280 --> 00:04:22,320
Tanggap ng mga archaeologist
na ang edad nito ay 11,600 taon…

51
00:04:25,519 --> 00:04:29,280
ito ang pinakamatandang kinikilalang
monumento sa Earth.

52
00:04:32,440 --> 00:04:36,280
Talagang sopistikado ito't
advanced na megalithic site

53
00:04:36,360 --> 00:04:39,000
na 7,000 taon ang tanda sa Stonehenge…

54
00:04:40,000 --> 00:04:42,840
at nasa 7,000 taon
ang tanda sa mga Giza Pyramid.

55
00:04:42,920 --> 00:04:45,880
At bigla na lang nawala
ang paniniwalang walang

56
00:04:45,960 --> 00:04:48,520
kulturang may kayang
gawin ito sa mundo 12,000

57
00:04:48,600 --> 00:04:50,080
taon na ang nakakaraan.

58
00:04:54,320 --> 00:04:57,320
Mas matanda pa ito sa imbensiyon ng gulong

59
00:04:57,400 --> 00:04:59,200
o ng pag-aalaga ng kabayo.

60
00:05:01,080 --> 00:05:04,800
Ginawa ito nang kakatapos pa lang
ng Ice Age,

61
00:05:06,800 --> 00:05:08,760
noong sinasabing

62
00:05:08,840 --> 00:05:12,640
di sopistikado ang mga tao.

63
00:05:14,320 --> 00:05:16,240
Pero kung di nila kayang

64
00:05:16,320 --> 00:05:19,040
gawin ang mga megalith na 'yon,

65
00:05:20,120 --> 00:05:22,600
sinong gumawa at bakit?

66
00:05:23,920 --> 00:05:25,800
Ano ang lugar na 'to?

67
00:05:28,240 --> 00:05:32,280
Sa unang tingin,
parang nakakapagtaka ang lahat.

68
00:05:32,360 --> 00:05:36,240
Pero kung susuriin
at titingnan ang mga bakas,

69
00:05:36,320 --> 00:05:38,360
makikita natin

70
00:05:38,440 --> 00:05:42,480
kung gaano ito kagara noong nakatayo pa.

71
00:05:46,480 --> 00:05:47,960
Nasa tabi ng burol

72
00:05:48,040 --> 00:05:50,960
at kakaunti ang bakas
ng mga karatig-lugar,

73
00:05:51,800 --> 00:05:56,480
may apat na bilog
na pare-pareho ang itsura.

74
00:05:58,320 --> 00:05:59,440
Sa gitna nila,

75
00:05:59,520 --> 00:06:02,160
may malaking hugis T na mga megalith

76
00:06:03,120 --> 00:06:04,880
na 10 tonelada ang bigat

77
00:06:05,840 --> 00:06:08,120
at nakalapag sa batuhan.

78
00:06:08,800 --> 00:06:10,440
Dalawang higanteng dibuho,

79
00:06:10,520 --> 00:06:13,280
ang iba, may uka ng braso at kamay,

80
00:06:13,360 --> 00:06:14,440
at mga ulo.

81
00:06:15,880 --> 00:06:18,520
Napapalibutan sila
ng mas maliliit na pilar,

82
00:06:19,200 --> 00:06:21,440
may masining na dekorasyon,

83
00:06:22,880 --> 00:06:27,000
at lahat ay konektado
ng mga pader na bato at lagusan.

84
00:06:29,160 --> 00:06:32,480
Paano naipuwesto
ang malalaking batong 'to…

85
00:06:34,600 --> 00:06:35,760
walang nakakaalam.

86
00:06:51,240 --> 00:06:54,400
Ang palaisipan sa lahat
ng nagpupunta rito,

87
00:06:54,480 --> 00:06:57,440
kabilang na ang mga archaeologist
na nagtrabaho,

88
00:06:57,520 --> 00:06:59,560
ay ang nakakamanghang lilok.

89
00:07:02,760 --> 00:07:06,640
Mga simbolo ng hayop
na makikita sa Göbekli  Tepe.

90
00:07:08,680 --> 00:07:10,600
Parang Noah's Ark sa bato.

91
00:07:13,800 --> 00:07:18,760
Ang mga hayop sa Göbekli Tepe
ay nakaayos at nakaestilo

92
00:07:20,520 --> 00:07:23,320
na para bang ang layon nila ay sumimbolo.

93
00:07:28,280 --> 00:07:32,360
At may iba pang kakaiba
sa mga estrukturang ito.

94
00:07:34,600 --> 00:07:36,600
Nang i-carbon date sila,

95
00:07:36,680 --> 00:07:40,880
malinaw na di ginawa ang apat
na bilog nang sabay-sabay.

96
00:07:41,960 --> 00:07:45,840
Ang Enclosure D
ay 11,600 taon na ang tanda…

97
00:07:46,840 --> 00:07:51,960
pero ang pinakabata, ang Enclosure A,
ay 10,500 taon na ang tanda.

98
00:07:53,520 --> 00:07:56,560
Imbes na ayusin ang mga gusaling
naitayo na nila,

99
00:07:57,360 --> 00:08:00,480
gumawa lang ang mga tao ng panibago

100
00:08:00,560 --> 00:08:03,440
sa loob ng 1,100 taon,

101
00:08:04,880 --> 00:08:07,640
at bahagyang binabago ang pagkakahanay.

102
00:08:12,480 --> 00:08:14,000
Ang mas nakakaintriga

103
00:08:14,080 --> 00:08:17,880
ay ang pinakamatandang enclosure,
ang Enclosure D,

104
00:08:17,960 --> 00:08:20,200
ay siya ring pinakamalaki

105
00:08:21,200 --> 00:08:23,880
at pinakadetalyado sa lahat.

106
00:08:26,280 --> 00:08:28,680
Di puwedeng mga hunter-gatherer

107
00:08:28,760 --> 00:08:31,240
ang gumawa ng pinakamalaking

108
00:08:31,320 --> 00:08:34,400
megalithic site na nakikita
sa buong mundo.

109
00:08:37,679 --> 00:08:41,360
Dapat, mas matagal na nating ginagawa,
mas gumagaling tayo.

110
00:08:43,000 --> 00:08:45,200
Gaya ng mga modernong manggagawang

111
00:08:45,280 --> 00:08:48,880
nagtatrabaho pa rin malapit
sa Göbekli Tepe ngayon,

112
00:08:50,320 --> 00:08:53,040
iisipin nating ganoon din
ang mga tao noon,

113
00:08:54,080 --> 00:08:55,960
mas gumagaling kalaunan.

114
00:08:57,360 --> 00:09:01,120
Pero ang Göbekli Tepe,
Enclosure D na lalo,

115
00:09:01,200 --> 00:09:04,080
parang binaligtad ang kaisipang iyon.

116
00:09:06,080 --> 00:09:09,120
Paano nagawa
ng mga Stone Age hunter-gatherer

117
00:09:09,200 --> 00:09:10,760
na magtagumpay

118
00:09:10,840 --> 00:09:14,640
sa paggawa ng mga megalith
sa una nilang subok?

119
00:09:18,960 --> 00:09:23,800
Di ba dapat nating isipin ang posibilidad

120
00:09:23,880 --> 00:09:27,600
na di iyon ginawa ng mga hunter-gatherer,

121
00:09:27,680 --> 00:09:29,440
kundi pinamana

122
00:09:29,520 --> 00:09:33,120
ng mas advanced na nawawalang
sibilisasyon sa prehistory?

123
00:09:37,680 --> 00:09:38,960
Ito ang pananaw

124
00:09:39,040 --> 00:09:43,320
na di tanggap ng mga mainstream
na archaeologist.

125
00:09:44,040 --> 00:09:47,360
Iisa lang ang paniniwala
ng mga akademikong iskolar,

126
00:09:47,440 --> 00:09:49,040
na noong Ice Age,

127
00:09:49,120 --> 00:09:53,240
ang buong populasyon ng Earth
ay hunter-gatherer pa lang.

128
00:09:55,400 --> 00:09:58,960
Pero, makikita sa Göbekli Tepe

129
00:09:59,040 --> 00:10:02,320
na mas ambisyoso pa
sa hunter-gatherer ang mga tao.

130
00:10:04,200 --> 00:10:10,440
Noong 2003, ang geophysical survey
gamit ang ground-penetrating radar

131
00:10:10,520 --> 00:10:14,800
ay nakadiskubre ng halos 20
na iba pang stone enclosure sa loob

132
00:10:14,880 --> 00:10:17,000
at higit sa 200 na mga pilar.

133
00:10:18,680 --> 00:10:20,600
Karamihan ay di pa nahuhukay.

134
00:10:22,280 --> 00:10:27,400
Malaking espasyo ng mga megalithic
sa siyam na ektarya ng lupain,

135
00:10:27,480 --> 00:10:29,040
higit pa sa 12 soccer pitches.

136
00:10:32,440 --> 00:10:34,680
Malaki iyon.

137
00:10:34,760 --> 00:10:37,360
Imposibleng bigla na lang nagawa

138
00:10:37,440 --> 00:10:40,640
nang wala pang kakayahan,
kaalaman, at karanasan

139
00:10:40,720 --> 00:10:42,680
ang isang tulad ng Göbekli Tepe.

140
00:10:42,760 --> 00:10:47,880
May mahabang kasaysayan ito
at nawawala ang kasaysayang iyon.

141
00:10:47,960 --> 00:10:52,080
At para sa akin, patunay iyon
ng nawawalang sibilisasyon.

142
00:10:52,160 --> 00:10:53,800
Pagbigay ng teknolohiya,

143
00:10:53,880 --> 00:10:56,000
at kaalaman sa mga hunter-gatherer.

144
00:11:05,520 --> 00:11:09,800
Di lang Göbekli Tepe
ang estruktura noong huling Ice Age

145
00:11:09,880 --> 00:11:11,840
na natagpuan dito kamakailan.

146
00:11:13,680 --> 00:11:19,160
Noong 2019, nagsimulang maghukay ang
mga Turkish archaeologist sa ibang site,

147
00:11:20,120 --> 00:11:24,600
isang oras pasilangan, sa Karahan Tepe…

148
00:11:26,360 --> 00:11:28,360
at nakatuklas ng di inaasahan.

149
00:11:30,600 --> 00:11:34,480
Ngayon lang pumayag ang awtoridad
ng Turkey na kuhanan

150
00:11:35,680 --> 00:11:36,880
ang loob nito.

151
00:11:41,400 --> 00:11:43,960
Lead archaeologist,
si Professor Necmi Karul,

152
00:11:44,040 --> 00:11:47,760
naniniwala siyang halos
kasingtanda nito ang Göbekli Tepe

153
00:11:49,240 --> 00:11:50,560
at maaaring higit pa.

154
00:11:52,000 --> 00:11:53,560
Pero iba ito.

155
00:11:55,760 --> 00:11:59,360
May hugis T rin ang mga pilar at megalith,

156
00:12:00,320 --> 00:12:02,880
pero may isang espasyong nakaukang sapat

157
00:12:03,560 --> 00:12:05,800
para magpasok ng isang dosenang tao.

158
00:12:07,680 --> 00:12:09,440
Ano kaya ang nangyari rito?

159
00:12:09,520 --> 00:12:11,040
May ideya ka ba?

160
00:12:12,040 --> 00:12:14,760
Puwede nating isiping isa itong
podium para sa upuan…

161
00:12:14,840 --> 00:12:16,640
-Oo.
-at nagtitipon ang mga tao rito,

162
00:12:16,720 --> 00:12:18,480
-dahil malaki ito.
-Oo.

163
00:12:19,880 --> 00:12:23,800
Parang malaking tipunan
para sa ritwal ang Karahan Tepe.

164
00:12:26,160 --> 00:12:27,600
Ang mga nakaukit sa pader

165
00:12:27,680 --> 00:12:30,480
ay di kasingganda
ng mga nasa Göbekli Tepe.

166
00:12:31,400 --> 00:12:33,920
Pero may mga nakamantel na dibuho.

167
00:12:36,480 --> 00:12:39,280
Sila kaya ang totoong arkitekto ng site?

168
00:12:42,080 --> 00:12:43,960
-Susunod ako, Professor.
-Sige.

169
00:12:44,600 --> 00:12:48,080
Dinala ako ni Professor Karul
sa mas nakakapagtakang parte,

170
00:12:48,160 --> 00:12:51,800
sa ilalim pa ng lupa.

171
00:12:53,720 --> 00:12:56,200
Sampung pilar na hugis patulis

172
00:12:56,280 --> 00:13:01,400
ay mahusay na ginawa
mula sa mismong lupain.

173
00:13:03,960 --> 00:13:07,280
At ang ika-11 ay nakatayo
sa sentro ng lahat.

174
00:13:11,120 --> 00:13:14,800
May mga daanan ding ginawa mula sa bato

175
00:13:14,880 --> 00:13:18,560
para pagdaanan ng likido,

176
00:13:18,640 --> 00:13:21,600
tubig o maaaring dugo.

177
00:13:25,920 --> 00:13:30,400
At mayroong isang misteryosong ulo.

178
00:13:33,320 --> 00:13:37,160
Mala-ahas ang leeg ng dibuho,

179
00:13:37,240 --> 00:13:41,760
habang nakapalabas
at tinitingnan ang mga pilar

180
00:13:41,840 --> 00:13:43,760
na nakatayo sa enclosure.

181
00:13:44,360 --> 00:13:50,080
Nakakatakot, at mukhang masama.

182
00:13:52,920 --> 00:13:55,080
Makapangyarihan ang mukha.

183
00:13:55,160 --> 00:13:56,360
Ulo ng tao

184
00:13:56,440 --> 00:13:58,840
-na gawa sa bato…
-Gawa sa bato.

185
00:13:59,400 --> 00:14:01,520
at mukhang pasukan.

186
00:14:02,280 --> 00:14:05,280
Oo, doon nakatingin ang mata.

187
00:14:05,360 --> 00:14:06,200
Kapansin-pansin.

188
00:14:06,280 --> 00:14:08,880
-Parang ulo ng ahas.
-Oo.

189
00:14:08,960 --> 00:14:11,600
-Parang ahas din ang galaw.
-Oo.

190
00:14:11,680 --> 00:14:13,640
Baka ahas na may ulo ng tao.

191
00:14:13,720 --> 00:14:14,600
Siguro.

192
00:14:15,360 --> 00:14:17,200
Kakaiba ang nadiskubre natin.

193
00:14:17,280 --> 00:14:19,240
-Oo, ayos.
-Oo.

194
00:14:22,600 --> 00:14:26,640
May pakiramdam ng takot
na nanggagaling sa enclosure.

195
00:14:26,720 --> 00:14:28,400
Alam kong di ito siyensiya.

196
00:14:28,480 --> 00:14:32,080
Emosyonal na reaksiyon ko lang
ito sa nakikita ko.

197
00:14:32,160 --> 00:14:35,240
Pero iniisip ko kung may kaugnay pa
ang takot

198
00:14:35,320 --> 00:14:37,320
sa pagkakagawa niyon.

199
00:14:37,400 --> 00:14:42,280
Kung 'yon ba ang dapat
nating alamin tungkol doon.

200
00:14:42,360 --> 00:14:45,040
May rason ang pagiging nakakatakot niyon.

201
00:14:49,040 --> 00:14:52,200
Kinumpirma ng professor
na gaya ng Göbekli Tepe,

202
00:14:52,280 --> 00:14:54,480
walang nakitang ebidensiya ng pagsasaka.

203
00:14:56,200 --> 00:15:00,440
Ang mga gumawa nito'y
talagang hunter-gatherer pa rin.

204
00:15:03,160 --> 00:15:06,880
Ang pananaw dati ay nauna ang agrikultura,

205
00:15:06,960 --> 00:15:10,760
tapos nagkaroon ng kakayahan
ang mga taong gumawa ng ganito.

206
00:15:10,840 --> 00:15:14,600
Pero kung tama ang pagkakaunawa ko,
baliktad pala 'yon.

207
00:15:14,680 --> 00:15:15,800
Nauna ito.

208
00:15:15,880 --> 00:15:18,120
-Hunter-gatherer sila.
-Oo.

209
00:15:18,200 --> 00:15:21,560
At saka sila nagsimulang
gumawa ng bagong buhay.

210
00:15:21,640 --> 00:15:23,320
Nagbago sila ng mga gusali,

211
00:15:23,400 --> 00:15:25,520
-teknolohiya, at iba pa.
-Oo.

212
00:15:25,600 --> 00:15:28,560
Parang rebolusyon ng mga ideya.

213
00:15:28,640 --> 00:15:31,160
Maaaring tawaging rebolusyon.

214
00:15:31,240 --> 00:15:36,880
Maaari nitong baguhin
ang kasaysayan ng mga tao.

215
00:15:39,440 --> 00:15:43,680
Dalawang chamber pa lang sa ngayon
ang nahukay sa Karahan Tepe.

216
00:15:44,840 --> 00:15:49,440
Pero ipinakita ng ground-penetrating radar
na higit 20 na chamber pa

217
00:15:49,520 --> 00:15:51,280
ang di nalilibot.

218
00:15:52,920 --> 00:15:54,800
Gaya ng sa Göbekli Tepe,

219
00:15:55,680 --> 00:15:58,520
pareho silang ginawa
sa dulo ng huling Ice Age,

220
00:15:58,600 --> 00:16:02,120
bago pa magsaka at mag-alaga ng hayop
ang mga tao rito.

221
00:16:04,800 --> 00:16:08,640
Walang agrikultura
nang itinayo ang Göbekli Tepe,

222
00:16:08,720 --> 00:16:14,320
pero eksaktong nang ginawa ito,

223
00:16:14,400 --> 00:16:16,440
nagsimula iyong sumulpot.

224
00:16:19,680 --> 00:16:23,840
Para sa akin, malinaw
ang sinasabi ng mga ebidensiya.

225
00:16:23,920 --> 00:16:25,880
Pagsalin ng teknolohiya.

226
00:16:25,960 --> 00:16:29,680
Ang mga taong marunong
nang gumawa ng megalith

227
00:16:29,760 --> 00:16:33,400
at makapagtayo ng malalaking site
ay nagpunta sa Göbekli Tepe.

228
00:16:34,000 --> 00:16:36,400
May kaalaman na sila sa agrikultura,

229
00:16:36,480 --> 00:16:40,840
at ginamit nila ang site
para tipunin ang lokal na komunidad,

230
00:16:40,920 --> 00:16:44,560
iorganisa sila at ipakilala
sa agrikultura.

231
00:16:49,120 --> 00:16:51,720
Ayon sa alamat ng sinaunang Mesopotamia,

232
00:16:51,800 --> 00:16:53,920
iyon mismo ang nangyari.

233
00:16:55,320 --> 00:16:59,080
Kasama ng mga lumang kuwento
tungkol sa pagbaha at pagkagunaw,

234
00:16:59,160 --> 00:17:03,120
may partikular na interes din
sa tradisyon ng Mesopotamia.

235
00:17:05,640 --> 00:17:08,400
Tungkol iyon sa grupo
ng matatalinong sinauna,

236
00:17:08,960 --> 00:17:12,960
ang Apkallu, na nagturo ng mga kasanayan
ng sibilisasyon.

237
00:17:15,560 --> 00:17:18,359
Sa simula, bago itala ang kasaysayan,

238
00:17:19,160 --> 00:17:24,000
ginawa ng mga diyos ang sangkatauhan
bilang tagapamahala ng lupain at hayop.

239
00:17:25,000 --> 00:17:29,359
Pero masyadong tamad at magulo
ang mga unang tao,

240
00:17:30,400 --> 00:17:32,280
at mabilisan silang dumami.

241
00:17:33,680 --> 00:17:35,800
Kaya nagdala ang diyos ng delubyo

242
00:17:36,600 --> 00:17:40,240
para simulan ulit nang panibago
ang sangkatauhan.

243
00:17:41,760 --> 00:17:45,280
At nagpadala rin sila ng pitong guro,
ang Apkallu,

244
00:17:45,360 --> 00:17:49,080
tradisyunal na pinapakitang
may balbas at nakamantel,

245
00:17:49,160 --> 00:17:50,800
para gabayan ang mga tao.

246
00:17:51,720 --> 00:17:55,720
Si Uannas ang kanilang lider,
sinasabing galing siya sa dagat,

247
00:17:55,800 --> 00:17:58,800
kadalasang inilalarawang taong-isda.

248
00:18:00,080 --> 00:18:01,800
Nakisalamuha siya sa mga tao

249
00:18:01,880 --> 00:18:08,240
at nagturo ng agrikultura, arkitektura,
at kaalaman sa mga bituin.

250
00:18:13,960 --> 00:18:16,000
Ang mga 'yon

251
00:18:16,080 --> 00:18:22,000
ang tingin kong naimbento sa Göbekli Tepe.

252
00:18:23,040 --> 00:18:26,760
Isa ring halimbawa si Uannas
ng isang sibilisadong bayani.

253
00:18:27,560 --> 00:18:31,400
Isang gurong biglang dumating,
kadalasan mula sa dagat,

254
00:18:31,480 --> 00:18:33,600
matapos ang malaking pagkagunaw,

255
00:18:34,480 --> 00:18:36,760
parang Quetzalcoatl sa Mexico,

256
00:18:37,360 --> 00:18:41,280
o Osiris, na sinasabing naglayag
para turuan ang sangkatauhan

257
00:18:41,360 --> 00:18:43,880
ng sibilisasyon.

258
00:18:45,360 --> 00:18:49,040
At di lang ang mga kuwento nila
ang magkakapareho.

259
00:18:50,040 --> 00:18:53,760
Pati na rin ang paglalarawan
nila sa sining ay magkakahawig…

260
00:18:54,760 --> 00:18:56,560
hanggang sa suot at dala.

261
00:18:59,760 --> 00:19:02,320
Tingin ko, totoong nangyari ang mga 'yon.

262
00:19:02,400 --> 00:19:04,440
Sa ilan, maaaring hinaluan na

263
00:19:04,520 --> 00:19:07,360
ng mga simbolismo at kathang-isip,

264
00:19:07,440 --> 00:19:10,760
pero tingin ko, dapat tayong
magtiwala as mga mito.

265
00:19:14,320 --> 00:19:18,840
Ang bilugang mga pader
ng Göbekli Tepe na bukas sa langit

266
00:19:18,920 --> 00:19:23,240
ay nakapagpaalala sa akin ng Ġgantija
at ibang mga templo ng Malta.

267
00:19:25,000 --> 00:19:27,560
Posible kayang iisa
ang kanilang inspirasyon?

268
00:19:31,000 --> 00:19:33,360
Sa Malta, pinakita ni Lenie Reedijk

269
00:19:33,440 --> 00:19:36,800
kung paano sinundan
ng mga sinaunang megalithic temple

270
00:19:36,880 --> 00:19:42,080
ang pagbabago ng iisang bituin,
ang Sirius,

271
00:19:43,560 --> 00:19:45,280
sa loob ng libo-libong taon.

272
00:19:50,040 --> 00:19:54,800
Ganoon din ang makikita sa Göbekli Tepe.

273
00:19:57,640 --> 00:20:01,040
Ang sentrong pilar ng tatlong
pinakamatandang enclosure

274
00:20:01,120 --> 00:20:03,440
ay mukhang nakatutok sa Sirius.

275
00:20:05,000 --> 00:20:08,760
Noong dulo ng Ice Age,
ang nagbabago nilang hanay

276
00:20:08,840 --> 00:20:11,920
ay sumasalamin sa posisyon
ng bituing 'yon.

277
00:20:15,680 --> 00:20:18,600
Ang iisang pokus sa Sirius, para sa akin,

278
00:20:19,280 --> 00:20:23,840
ay isa pang pahiwatig
na ang manggagawa sa Malta at Turkey noon

279
00:20:23,920 --> 00:20:26,920
ay may iisang pinagkuhanan ng kaalaman

280
00:20:27,680 --> 00:20:30,800
tungkol sa astronomy
at paggawa ng megalith.

281
00:20:32,200 --> 00:20:36,120
Posible kaya na ang proyekto
sa dalawang lugar

282
00:20:36,880 --> 00:20:40,200
ay ginabayan ng mga nabuhay
na mas advanced na kultura

283
00:20:41,600 --> 00:20:44,400
na naglakbay noong huling Ice Age,

284
00:20:45,280 --> 00:20:49,280
siguro gaya ng inilalarawan
sa mga higanteng pilar

285
00:20:49,360 --> 00:20:51,560
o sa mga dibuho ng Karahan Tepe?

286
00:20:52,720 --> 00:20:54,080
Ang mga dumating dito

287
00:20:54,160 --> 00:20:56,560
sa Fertile Crescent matapos ang pagbaha.

288
00:20:58,920 --> 00:21:01,720
Kung ganoon, anong pinapahiwatig nila?

289
00:21:05,280 --> 00:21:09,440
May nais kayang ipabatid
ang mga ukit ng hayop?

290
00:21:13,560 --> 00:21:15,920
Sa kamakailang imbestigasyon,

291
00:21:16,000 --> 00:21:18,880
nakapulot ako ng bagong impormasyong

292
00:21:18,960 --> 00:21:22,800
nagpapalinaw pa lalo sa aking kaisipan.

293
00:21:26,560 --> 00:21:30,760
Nagkita kami ni Dr. Martin Sweatman
sa Sanliurfa Museum,

294
00:21:31,640 --> 00:21:35,960
tahanan ng mga kopya ng
pinakamalaking enclosure ng Göbekli Tepe.

295
00:21:37,640 --> 00:21:41,160
Isa siyang siyentipikong
may interes sa archaeoastronomy,

296
00:21:41,240 --> 00:21:44,040
nakapokus ang kaniyang trabaho
sa Pillar 43,

297
00:21:45,360 --> 00:21:47,680
o mas kilala bilang Vulture Stone.

298
00:21:50,760 --> 00:21:53,560
Ano ang kahalagahan nito sa 'yo, Martin?

299
00:21:54,680 --> 00:21:58,760
Isa siguro ito sa mga pinakamahahalagang
artepakto sa buong mundo.

300
00:21:58,840 --> 00:21:59,960
Nakakamangha.

301
00:22:00,800 --> 00:22:03,400
Katumbas ng pilar na ito
ang Rosetta Stone.

302
00:22:03,480 --> 00:22:04,680
Tama.

303
00:22:04,760 --> 00:22:08,040
Naniniwala si Dr. Sweatman
na ang mga simbolo sa bato

304
00:22:08,120 --> 00:22:10,280
ay representasyon ng mga asterism,

305
00:22:11,480 --> 00:22:15,000
mga dibuhong naglalarawan
ng mga star cluster sa langit.

306
00:22:15,800 --> 00:22:18,160
Makikita nating direkta na may scorpion.

307
00:22:18,240 --> 00:22:20,360
Maaaring 'yan ay Scorpius.

308
00:22:20,440 --> 00:22:22,800
Nakakatukso ngang sabihing Scorpius.

309
00:22:22,880 --> 00:22:24,160
Totoo.

310
00:22:24,640 --> 00:22:27,880
Iba-iba ang pangalan
at dibuho ng mga constellation

311
00:22:27,960 --> 00:22:30,120
ng zodiac sa iba-ibang kultura.

312
00:22:30,200 --> 00:22:35,080
Kaya nakakatuwang
may isa tayong nakikilala.

313
00:22:35,160 --> 00:22:38,360
Sa taas, aasahan nating
makita ang Sagittarius,

314
00:22:38,440 --> 00:22:42,160
at kilala natin 'yon
bilang archer na may pana.

315
00:22:43,040 --> 00:22:47,640
At makikita nating
kahawig niyon ang ibon dito

316
00:22:47,720 --> 00:22:49,320
na inilalarawan.

317
00:22:49,400 --> 00:22:51,720
At makikita natin ang ibang simbolo ng

318
00:22:51,800 --> 00:22:54,000
mga hayop sa ibang constellation,

319
00:22:54,080 --> 00:22:57,760
na nagrerepresenta
ng parang mapa ng langit.

320
00:23:01,400 --> 00:23:03,800
Ito ang mapa ng mga pinakakitang bituin

321
00:23:03,880 --> 00:23:07,280
sa espasyo na tinatawag ngayong Scorpius.

322
00:23:08,960 --> 00:23:13,120
Kapag pinaghambing
natin ang Scorpion sa Pillar 43,

323
00:23:14,360 --> 00:23:17,000
ang ibang kalapit na asterism ay tugma

324
00:23:17,080 --> 00:23:19,480
sa ilang mga dibuho sa pilar.

325
00:23:23,760 --> 00:23:26,400
-Tugma sila.
-Oo.

326
00:23:27,760 --> 00:23:32,160
Pero nagbago ang lahat
nang naisip ni Dr. Sweatman

327
00:23:32,240 --> 00:23:35,560
na ang sentrong bilog ay maaaring Araw.

328
00:23:37,520 --> 00:23:41,760
Ano ang sinasabi mo
kung may imahen ng Araw

329
00:23:41,840 --> 00:23:45,160
sa partikular na posisyon
kasama ng mga constellation?

330
00:23:45,800 --> 00:23:48,800
Maaaring tungkol ito sa petsa.

331
00:23:51,760 --> 00:23:55,920
Makikitang may tatlo pang simbolo ng hayop

332
00:23:56,000 --> 00:23:57,080
sa taas ng pilar

333
00:23:57,160 --> 00:24:00,800
na sumusuporta sa ideyang
tungkol ito sa petsa,

334
00:24:00,880 --> 00:24:02,400
sinasabi nito ang petsa.

335
00:24:04,200 --> 00:24:05,480
Naniniwala siyang

336
00:24:05,560 --> 00:24:08,880
ang tatlong simbolo sa taas ng Pillar 43

337
00:24:08,960 --> 00:24:13,520
ay katabi ng mga simbolo
ng tatlong paglubog ng araw.

338
00:24:15,440 --> 00:24:18,200
Kasama ng Sun disc sa gitna ng mga bato,

339
00:24:18,280 --> 00:24:21,960
maaaring pinapakita nito
ang apat na parte ng solar year,

340
00:24:22,040 --> 00:24:27,480
ang summer solstice, ang winter solstice,
ang spring at fall equinox.

341
00:24:30,120 --> 00:24:33,960
Ang mga ukit ay nagpapakita
ng mga asterism sa langit

342
00:24:34,040 --> 00:24:36,480
sa likod o paligid ng araw

343
00:24:36,560 --> 00:24:39,000
sa bawat petsa ng kalendaryong taon.

344
00:24:41,200 --> 00:24:45,880
Makikita na natin ang apat na parte
ng taon,

345
00:24:45,960 --> 00:24:48,800
at ang gusto nilang bigyang pansin

346
00:24:48,880 --> 00:24:51,040
-ay nasa pilar.
-Tama.

347
00:24:53,560 --> 00:24:55,960
Mahusay iyong ideya.

348
00:24:57,520 --> 00:25:02,080
Petsang nakaukit sa bato
sa lengguwahe ng astronomy.

349
00:25:04,240 --> 00:25:06,760
Ano nga bang petsa ang nasa pilar?

350
00:25:08,960 --> 00:25:10,800
Gamit ang computer software

351
00:25:10,880 --> 00:25:14,520
na nagpapakita ng pagbabago
ng langit sa panahon,

352
00:25:15,360 --> 00:25:21,040
mahahanap natin ang 100 taong
sakto sa teorya ni Martin.

353
00:25:22,000 --> 00:25:25,000
Kalaunan, nalaman kong matutukoy nating

354
00:25:25,080 --> 00:25:29,360
mga 10,900 hanggang 10,800 BC ito.

355
00:25:34,000 --> 00:25:38,760
Pero higit isang libong taon 'yon
bago ang pagkagawa ng Göbekli Tepe.

356
00:25:40,760 --> 00:25:42,520
Bakit mahalaga ang petsang 'yon?

357
00:25:42,600 --> 00:25:47,440
Marami tayong alam
tungkol sa panahong iyon sa kasaysayan.

358
00:25:47,520 --> 00:25:52,800
Sa mismong panahong 'yon,
sa loob ng 100 taon,

359
00:25:52,880 --> 00:25:58,560
nagkaroon ng malaking pagbabago sa klima,
ang Younger Dryas.

360
00:25:58,640 --> 00:26:00,680
Binago niyon ang mundo.

361
00:26:07,440 --> 00:26:10,360
Tinatawag natin itong Ancient Apocalypse,

362
00:26:10,440 --> 00:26:13,200
pero sa siyensiya, iyon ang Younger Dryas.

363
00:26:14,360 --> 00:26:19,320
Nagsimula iyon 12,800 taon
na ang nakakaraan sa pagkagunaw,

364
00:26:19,400 --> 00:26:23,120
at natapos 11,600 taon na ang nakakaraan,
ang eksaktong petsa

365
00:26:23,200 --> 00:26:25,520
ng paggawa sa Göbekli Tepe.

366
00:26:28,400 --> 00:26:33,440
Nagkaroon ng malaking pagbabago sa mundo,

367
00:26:34,000 --> 00:26:35,880
kabilang na ang matinding pagbaha,

368
00:26:36,920 --> 00:26:40,720
na sinundan ng 1,000 taon
ng napakalamig na temperatura.

369
00:26:41,840 --> 00:26:44,800
Nagbago ang buhay sa Earth.

370
00:26:46,080 --> 00:26:49,240
Namatay ang lahat
ng mga saber-toothed tiger at mammoth.

371
00:26:51,720 --> 00:26:53,480
Pero nabuhay ang mga tao.

372
00:26:56,160 --> 00:26:59,200
At 11,600 taon na ang nakakaraan,

373
00:26:59,280 --> 00:27:02,880
natapos ang pagyeyelo
sa isa na namang matinding pagbaha

374
00:27:02,960 --> 00:27:05,040
na nagpataas ng lebel ng tubig sa mundo.

375
00:27:08,280 --> 00:27:11,920
Matapos niyon lang
naging kalmado ulit ang Earth,

376
00:27:12,000 --> 00:27:14,520
at nagsimula ang paggawa ng Göbekli Tepe.

377
00:27:16,240 --> 00:27:19,000
At naniniwala akong may koneksiyon iyon.

378
00:27:21,160 --> 00:27:23,640
Iyon ang Göbekli Tepe para sa akin,

379
00:27:24,280 --> 00:27:27,120
ang pagbabago ng sibilisasyon

380
00:27:27,200 --> 00:27:29,560
mula sa panahon
ng mas naunang sibilisasyon

381
00:27:29,640 --> 00:27:31,720
na naglaho sa pagkagunaw.

382
00:27:38,040 --> 00:27:40,280
Magandang makita ang Pillar 43 mula rito,

383
00:27:40,360 --> 00:27:43,720
at ang galing ng pagkakapreserba,

384
00:27:44,280 --> 00:27:47,200
lalo na't 11,600 taong gulang na ito.

385
00:27:47,920 --> 00:27:49,160
Ang galing.

386
00:27:52,280 --> 00:27:56,880
Paano kung ang misteryosong lugar
ay di lang para sa ritwal,

387
00:27:56,960 --> 00:28:01,200
pero isa ring memoryal
ng pag-alala sa pagbabago ng mundo?

388
00:28:03,840 --> 00:28:05,280
Posible 'yon.

389
00:28:05,880 --> 00:28:08,920
Ilan sa mga gusali natin ngayon
ay memoryal din.

390
00:28:10,360 --> 00:28:12,920
Ang Lincoln Memorial sa Washington DC

391
00:28:14,400 --> 00:28:16,400
o ang Taj Mahal sa India.

392
00:28:17,480 --> 00:28:20,520
Pero maaari kayang
higit pa roon ang Göbekli Tepe?

393
00:28:22,560 --> 00:28:24,960
Paano kung may nais ipabatid na mensahe

394
00:28:25,040 --> 00:28:27,840
ang mga nagtayo niyon,

395
00:28:27,920 --> 00:28:31,000
mensaheng para sa susunod na henerasyon?

396
00:28:32,080 --> 00:28:34,160
Dahil nang itala ng mga archaeologist

397
00:28:34,240 --> 00:28:37,480
ang edad ng natabunang site,

398
00:28:37,560 --> 00:28:39,360
may isa pang surpresa sa kanila.

399
00:28:41,920 --> 00:28:44,480
10,000 taon na ang nakakaraan,

400
00:28:45,720 --> 00:28:47,680
lahat ng estruktura ay nilibing

401
00:28:48,360 --> 00:28:53,480
nang mabilis at sadya,
lahat ay sabay-sabay.

402
00:28:56,040 --> 00:29:00,320
Pahirapan nilang
inilibing ang Göbekli Tepe.

403
00:29:00,400 --> 00:29:02,360
Di lang 'yon,

404
00:29:02,440 --> 00:29:06,560
naglagay sila ng burol
na gawa ng tao sa ibabaw niyon.

405
00:29:06,640 --> 00:29:10,000
Siguro, ilang daang tao

406
00:29:10,080 --> 00:29:14,200
ang tumulong para magawa 'yon.

407
00:29:18,240 --> 00:29:21,520
Pero ang tanong, bakit nila 'yon ginawa?

408
00:29:24,240 --> 00:29:28,080
Di 'yon inabandona.
Di 'yon sinira o ninakawan.

409
00:29:28,160 --> 00:29:32,360
Maingat na binaon, itinago at prineserba.

410
00:29:33,800 --> 00:29:37,720
At nanatili iyong
ligtas makalipas ang ilang libong taon

411
00:29:38,400 --> 00:29:40,280
hanggang madiskubre ulit.

412
00:29:42,080 --> 00:29:46,840
Para sa akin, isa itong time capsule.

413
00:29:46,920 --> 00:29:49,160
At gaya ng ibang time capsules,

414
00:29:49,240 --> 00:29:52,600
ang layunin nito'y
magbigay ng mensahe sa hinaharap.

415
00:29:56,120 --> 00:30:01,240
Sa Göbekli Tepe at Karahan Tepe,
puno ng imahen ng ahas.

416
00:30:02,040 --> 00:30:03,360
May kakaiba

417
00:30:03,440 --> 00:30:06,400
sa pagkakagawa sa kanila

418
00:30:06,480 --> 00:30:09,240
na para bang kinabaliwan iyon
ng mga gumawa,

419
00:30:10,160 --> 00:30:12,280
na parang iyong ahas ang mensaheng

420
00:30:12,360 --> 00:30:15,400
gusto nilang ipasa sa atin.

421
00:30:17,240 --> 00:30:22,040
Pero ahas nga ba 'yon
o sagisag ng ibang bagay?

422
00:30:26,360 --> 00:30:31,680
Parang kahit saang may bakas
ng nawawalang nakaraan ng sangkatauhan,

423
00:30:31,760 --> 00:30:33,280
may makikita ring ahas.

424
00:30:34,320 --> 00:30:37,880
Sa Mexico, si Quetzalcoatl ay ahas.

425
00:30:38,800 --> 00:30:42,440
Sa Malta, pagpasok sa Ġgantija,
dadaan ka muna

426
00:30:42,520 --> 00:30:44,360
sa isang ahas.

427
00:30:47,520 --> 00:30:52,880
Tingin ko, alam ko ang ibig sabihin niyon,
at wala rito sa Turkey ang halimbawa.

428
00:30:54,320 --> 00:30:59,320
Nasa kabilang dulo ng mundo,
sa gitna ng America, sa Ohio,

429
00:31:00,160 --> 00:31:06,120
kung saan gumawa ang mga sinaunang
tao ng malaking ahas

430
00:31:06,880 --> 00:31:10,840
para magsilbing memoryal
at maaaring babala.

431
00:31:37,600 --> 00:31:42,600
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni
EMN