ISANG SERIES MULA SA NETFLIX
Malaking tulong sa atin ang kuryente.
Buong araw nang aktibo ang mga tao.
Pero natatabunan ng ating mga ilaw
ang liwanag ng isa sa mga pinakamagandang bagay sa planeta…
ang kalangitan.
Para sa mga sinauna,
malaking bagay ang panonood sa mga bituin,
ang pinakanakakalibang na pampalipas-oras sa gabi.
Nalaman nila ang bawat galaw ng Milky Way,
bawat maliwanag na star cluster, bawat comet na dumadaan.
Maipapaliwanag niyon ang pagkakaroon ng maraming malalaking
estrukturang ginawa noong sinaunang panahon para sa langit.
Pero paano kung higit pa roon 'yon?
Ang mga sinaunang pyramid at templo sa buong mundo
ay eksakto ang koneksiyon sa Araw, Buwan, at mga bituiin.
Bakit 'yon ginawa?
May mensahe kaya sila?
Baka isa 'yong babalang dapat nating subaybayan ang langit.
ANG PAMANA NG MGA SAGE
Nasa Turkey ako, papunta sa tuktok ng burol
na 26 milya ang layo mula sa border ng Syria.
Magulo ang lugar na ito,
pero malaking bahagi ito ng istorya ng sangkatauhan.
Sa timog silangang Turkey, malapit sa ngayo'y Sanliurfa,
may kakaibang nangyari sa dulo ng huling Ice Age.
Ang ating ninuno noong Stone Age,
bigla na lang nadiskubre ang pagsasaka at gumawa ng mga tirahan.
Nangyari ito, sa kalaunan ay tinawag na Fertile Crescent,
hanggang sa Persian Gulf.
6,000 taon na ang nakakaraan, ang Mesopotamia ay
nagbigay-buhay sa matagal nang iniisip
na unang sibilisasyon ng mundo, ang mga Sumerian.
Pero ang pananaw na 'yon ay kailangan nang baguhin.
Noong 1994, habang iniimbestigahan ang isang taniman,
may nakitang kakaiba sa lupa ang mga archaeologist.
May ilang napakalalaki.
Sunod-sunod ang nadiskubre nila sa kanilang mga paghuhukay.
Ang kakahukay lang na archaeological site na 'to
ay nagbibigay ng bagong pananaw tungkol sa mga ninuno natin.
Di sila primitibo,
kundi may kakayahang
di natin inaakala
at kayang tapatan
ang mga mas advanced na sibilisasyon.
Sa ilalim ng taklob na proteksiyon mula sa mga elemento,
ito ang Göbekli Tepe.
At base sa lahat ng itinuro sa atin tungkol sa prehistory,
di dapat ito posible.
Tanggap ng mga archaeologist na ang edad nito ay 11,600 taon…
ito ang pinakamatandang kinikilalang monumento sa Earth.
Talagang sopistikado ito't advanced na megalithic site
na 7,000 taon ang tanda sa Stonehenge…
at nasa 7,000 taon ang tanda sa mga Giza Pyramid.
At bigla na lang nawala ang paniniwalang walang
kulturang may kayang gawin ito sa mundo 12,000
taon na ang nakakaraan.
Mas matanda pa ito sa imbensiyon ng gulong
o ng pag-aalaga ng kabayo.
Ginawa ito nang kakatapos pa lang ng Ice Age,
noong sinasabing
di sopistikado ang mga tao.
Pero kung di nila kayang
gawin ang mga megalith na 'yon,
sinong gumawa at bakit?
Ano ang lugar na 'to?
Sa unang tingin, parang nakakapagtaka ang lahat.
Pero kung susuriin at titingnan ang mga bakas,
makikita natin
kung gaano ito kagara noong nakatayo pa.
Nasa tabi ng burol
at kakaunti ang bakas ng mga karatig-lugar,
may apat na bilog na pare-pareho ang itsura.
Sa gitna nila,
may malaking hugis T na mga megalith
na 10 tonelada ang bigat
at nakalapag sa batuhan.
Dalawang higanteng dibuho,
ang iba, may uka ng braso at kamay,
at mga ulo.
Napapalibutan sila ng mas maliliit na pilar,
may masining na dekorasyon,
at lahat ay konektado ng mga pader na bato at lagusan.
Paano naipuwesto ang malalaking batong 'to…
walang nakakaalam.
Ang palaisipan sa lahat ng nagpupunta rito,
kabilang na ang mga archaeologist na nagtrabaho,
ay ang nakakamanghang lilok.
Mga simbolo ng hayop na makikita sa Göbekli Tepe.
Parang Noah's Ark sa bato.
Ang mga hayop sa Göbekli Tepe ay nakaayos at nakaestilo
na para bang ang layon nila ay sumimbolo.
At may iba pang kakaiba sa mga estrukturang ito.
Nang i-carbon date sila,
malinaw na di ginawa ang apat na bilog nang sabay-sabay.
Ang Enclosure D ay 11,600 taon na ang tanda…
pero ang pinakabata, ang Enclosure A, ay 10,500 taon na ang tanda.
Imbes na ayusin ang mga gusaling naitayo na nila,
gumawa lang ang mga tao ng panibago
sa loob ng 1,100 taon,
at bahagyang binabago ang pagkakahanay.
Ang mas nakakaintriga
ay ang pinakamatandang enclosure, ang Enclosure D,
ay siya ring pinakamalaki
at pinakadetalyado sa lahat.
Di puwedeng mga hunter-gatherer
ang gumawa ng pinakamalaking
megalithic site na nakikita sa buong mundo.
Dapat, mas matagal na nating ginagawa, mas gumagaling tayo.
Gaya ng mga modernong manggagawang
nagtatrabaho pa rin malapit sa Göbekli Tepe ngayon,
iisipin nating ganoon din ang mga tao noon,
mas gumagaling kalaunan.
Pero ang Göbekli Tepe, Enclosure D na lalo,
parang binaligtad ang kaisipang iyon.
Paano nagawa ng mga Stone Age hunter-gatherer
na magtagumpay
sa paggawa ng mga megalith sa una nilang subok?
Di ba dapat nating isipin ang posibilidad
na di iyon ginawa ng mga hunter-gatherer,
kundi pinamana
ng mas advanced na nawawalang sibilisasyon sa prehistory?
Ito ang pananaw
na di tanggap ng mga mainstream na archaeologist.
Iisa lang ang paniniwala ng mga akademikong iskolar,
na noong Ice Age,
ang buong populasyon ng Earth ay hunter-gatherer pa lang.
Pero, makikita sa Göbekli Tepe
na mas ambisyoso pa sa hunter-gatherer ang mga tao.
Noong 2003, ang geophysical survey gamit ang ground-penetrating radar
ay nakadiskubre ng halos 20 na iba pang stone enclosure sa loob
at higit sa 200 na mga pilar.
Karamihan ay di pa nahuhukay.
Malaking espasyo ng mga megalithic sa siyam na ektarya ng lupain,
higit pa sa 12 soccer pitches.
Malaki iyon.
Imposibleng bigla na lang nagawa
nang wala pang kakayahan, kaalaman, at karanasan
ang isang tulad ng Göbekli Tepe.
May mahabang kasaysayan ito at nawawala ang kasaysayang iyon.
At para sa akin, patunay iyon ng nawawalang sibilisasyon.
Pagbigay ng teknolohiya,
at kaalaman sa mga hunter-gatherer.
Di lang Göbekli Tepe ang estruktura noong huling Ice Age
na natagpuan dito kamakailan.
Noong 2019, nagsimulang maghukay ang mga Turkish archaeologist sa ibang site,
isang oras pasilangan, sa Karahan Tepe…
at nakatuklas ng di inaasahan.
Ngayon lang pumayag ang awtoridad ng Turkey na kuhanan
ang loob nito.
Lead archaeologist, si Professor Necmi Karul,
naniniwala siyang halos kasingtanda nito ang Göbekli Tepe
at maaaring higit pa.
Pero iba ito.
May hugis T rin ang mga pilar at megalith,
pero may isang espasyong nakaukang sapat
para magpasok ng isang dosenang tao.
Ano kaya ang nangyari rito?
May ideya ka ba?
Puwede nating isiping isa itong podium para sa upuan…
-Oo. -at nagtitipon ang mga tao rito,
-dahil malaki ito. -Oo.
Parang malaking tipunan para sa ritwal ang Karahan Tepe.
Ang mga nakaukit sa pader
ay di kasingganda ng mga nasa Göbekli Tepe.
Pero may mga nakamantel na dibuho.
Sila kaya ang totoong arkitekto ng site?
-Susunod ako, Professor. -Sige.
Dinala ako ni Professor Karul sa mas nakakapagtakang parte,
sa ilalim pa ng lupa.
Sampung pilar na hugis patulis
ay mahusay na ginawa mula sa mismong lupain.
At ang ika-11 ay nakatayo sa sentro ng lahat.
May mga daanan ding ginawa mula sa bato
para pagdaanan ng likido,
tubig o maaaring dugo.
At mayroong isang misteryosong ulo.
Mala-ahas ang leeg ng dibuho,
habang nakapalabas at tinitingnan ang mga pilar
na nakatayo sa enclosure.
Nakakatakot, at mukhang masama.
Makapangyarihan ang mukha.
Ulo ng tao
-na gawa sa bato… -Gawa sa bato.
at mukhang pasukan.
Oo, doon nakatingin ang mata.
Kapansin-pansin.
-Parang ulo ng ahas. -Oo.
-Parang ahas din ang galaw. -Oo.
Baka ahas na may ulo ng tao.
Siguro.
Kakaiba ang nadiskubre natin.
-Oo, ayos. -Oo.
May pakiramdam ng takot na nanggagaling sa enclosure.
Alam kong di ito siyensiya.
Emosyonal na reaksiyon ko lang ito sa nakikita ko.
Pero iniisip ko kung may kaugnay pa ang takot
sa pagkakagawa niyon.
Kung 'yon ba ang dapat nating alamin tungkol doon.
May rason ang pagiging nakakatakot niyon.
Kinumpirma ng professor na gaya ng Göbekli Tepe,
walang nakitang ebidensiya ng pagsasaka.
Ang mga gumawa nito'y talagang hunter-gatherer pa rin.
Ang pananaw dati ay nauna ang agrikultura,
tapos nagkaroon ng kakayahan ang mga taong gumawa ng ganito.
Pero kung tama ang pagkakaunawa ko, baliktad pala 'yon.
Nauna ito.
-Hunter-gatherer sila. -Oo.
At saka sila nagsimulang gumawa ng bagong buhay.
Nagbago sila ng mga gusali,
-teknolohiya, at iba pa. -Oo.
Parang rebolusyon ng mga ideya.
Maaaring tawaging rebolusyon.
Maaari nitong baguhin ang kasaysayan ng mga tao.
Dalawang chamber pa lang sa ngayon ang nahukay sa Karahan Tepe.
Pero ipinakita ng ground-penetrating radar na higit 20 na chamber pa
ang di nalilibot.
Gaya ng sa Göbekli Tepe,
pareho silang ginawa sa dulo ng huling Ice Age,
bago pa magsaka at mag-alaga ng hayop ang mga tao rito.
Walang agrikultura nang itinayo ang Göbekli Tepe,
pero eksaktong nang ginawa ito,
nagsimula iyong sumulpot.
Para sa akin, malinaw ang sinasabi ng mga ebidensiya.
Pagsalin ng teknolohiya.
Ang mga taong marunong nang gumawa ng megalith
at makapagtayo ng malalaking site ay nagpunta sa Göbekli Tepe.
May kaalaman na sila sa agrikultura,
at ginamit nila ang site para tipunin ang lokal na komunidad,
iorganisa sila at ipakilala sa agrikultura.
Ayon sa alamat ng sinaunang Mesopotamia,
iyon mismo ang nangyari.
Kasama ng mga lumang kuwento tungkol sa pagbaha at pagkagunaw,
may partikular na interes din sa tradisyon ng Mesopotamia.
Tungkol iyon sa grupo ng matatalinong sinauna,
ang Apkallu, na nagturo ng mga kasanayan ng sibilisasyon.
Sa simula, bago itala ang kasaysayan,
ginawa ng mga diyos ang sangkatauhan bilang tagapamahala ng lupain at hayop.
Pero masyadong tamad at magulo ang mga unang tao,
at mabilisan silang dumami.
Kaya nagdala ang diyos ng delubyo
para simulan ulit nang panibago ang sangkatauhan.
At nagpadala rin sila ng pitong guro, ang Apkallu,
tradisyunal na pinapakitang may balbas at nakamantel,
para gabayan ang mga tao.
Si Uannas ang kanilang lider, sinasabing galing siya sa dagat,
kadalasang inilalarawang taong-isda.
Nakisalamuha siya sa mga tao
at nagturo ng agrikultura, arkitektura, at kaalaman sa mga bituin.
Ang mga 'yon
ang tingin kong naimbento sa Göbekli Tepe.
Isa ring halimbawa si Uannas ng isang sibilisadong bayani.
Isang gurong biglang dumating, kadalasan mula sa dagat,
matapos ang malaking pagkagunaw,
parang Quetzalcoatl sa Mexico,
o Osiris, na sinasabing naglayag para turuan ang sangkatauhan
ng sibilisasyon.
At di lang ang mga kuwento nila ang magkakapareho.
Pati na rin ang paglalarawan nila sa sining ay magkakahawig…
hanggang sa suot at dala.
Tingin ko, totoong nangyari ang mga 'yon.
Sa ilan, maaaring hinaluan na
ng mga simbolismo at kathang-isip,
pero tingin ko, dapat tayong magtiwala as mga mito.
Ang bilugang mga pader ng Göbekli Tepe na bukas sa langit
ay nakapagpaalala sa akin ng Ġgantija at ibang mga templo ng Malta.
Posible kayang iisa ang kanilang inspirasyon?
Sa Malta, pinakita ni Lenie Reedijk
kung paano sinundan ng mga sinaunang megalithic temple
ang pagbabago ng iisang bituin, ang Sirius,
sa loob ng libo-libong taon.
Ganoon din ang makikita sa Göbekli Tepe.
Ang sentrong pilar ng tatlong pinakamatandang enclosure
ay mukhang nakatutok sa Sirius.
Noong dulo ng Ice Age, ang nagbabago nilang hanay
ay sumasalamin sa posisyon ng bituing 'yon.
Ang iisang pokus sa Sirius, para sa akin,
ay isa pang pahiwatig na ang manggagawa sa Malta at Turkey noon
ay may iisang pinagkuhanan ng kaalaman
tungkol sa astronomy at paggawa ng megalith.
Posible kaya na ang proyekto sa dalawang lugar
ay ginabayan ng mga nabuhay na mas advanced na kultura
na naglakbay noong huling Ice Age,
siguro gaya ng inilalarawan sa mga higanteng pilar
o sa mga dibuho ng Karahan Tepe?
Ang mga dumating dito
sa Fertile Crescent matapos ang pagbaha.
Kung ganoon, anong pinapahiwatig nila?
May nais kayang ipabatid ang mga ukit ng hayop?
Sa kamakailang imbestigasyon,
nakapulot ako ng bagong impormasyong
nagpapalinaw pa lalo sa aking kaisipan.
Nagkita kami ni Dr. Martin Sweatman sa Sanliurfa Museum,
tahanan ng mga kopya ng pinakamalaking enclosure ng Göbekli Tepe.
Isa siyang siyentipikong may interes sa archaeoastronomy,
nakapokus ang kaniyang trabaho sa Pillar 43,
o mas kilala bilang Vulture Stone.
Ano ang kahalagahan nito sa 'yo, Martin?
Isa siguro ito sa mga pinakamahahalagang artepakto sa buong mundo.
Nakakamangha.
Katumbas ng pilar na ito ang Rosetta Stone.
Tama.
Naniniwala si Dr. Sweatman na ang mga simbolo sa bato
ay representasyon ng mga asterism,
mga dibuhong naglalarawan ng mga star cluster sa langit.
Makikita nating direkta na may scorpion.
Maaaring 'yan ay Scorpius.
Nakakatukso ngang sabihing Scorpius.
Totoo.
Iba-iba ang pangalan at dibuho ng mga constellation
ng zodiac sa iba-ibang kultura.
Kaya nakakatuwang may isa tayong nakikilala.
Sa taas, aasahan nating makita ang Sagittarius,
at kilala natin 'yon bilang archer na may pana.
At makikita nating kahawig niyon ang ibon dito
na inilalarawan.
At makikita natin ang ibang simbolo ng
mga hayop sa ibang constellation,
na nagrerepresenta ng parang mapa ng langit.
Ito ang mapa ng mga pinakakitang bituin
sa espasyo na tinatawag ngayong Scorpius.
Kapag pinaghambing natin ang Scorpion sa Pillar 43,
ang ibang kalapit na asterism ay tugma
sa ilang mga dibuho sa pilar.
-Tugma sila. -Oo.
Pero nagbago ang lahat nang naisip ni Dr. Sweatman
na ang sentrong bilog ay maaaring Araw.
Ano ang sinasabi mo kung may imahen ng Araw
sa partikular na posisyon kasama ng mga constellation?
Maaaring tungkol ito sa petsa.
Makikitang may tatlo pang simbolo ng hayop
sa taas ng pilar
na sumusuporta sa ideyang tungkol ito sa petsa,
sinasabi nito ang petsa.
Naniniwala siyang
ang tatlong simbolo sa taas ng Pillar 43
ay katabi ng mga simbolo ng tatlong paglubog ng araw.
Kasama ng Sun disc sa gitna ng mga bato,
maaaring pinapakita nito ang apat na parte ng solar year,
ang summer solstice, ang winter solstice, ang spring at fall equinox.
Ang mga ukit ay nagpapakita ng mga asterism sa langit
sa likod o paligid ng araw
sa bawat petsa ng kalendaryong taon.
Makikita na natin ang apat na parte ng taon,
at ang gusto nilang bigyang pansin
-ay nasa pilar. -Tama.
Mahusay iyong ideya.
Petsang nakaukit sa bato sa lengguwahe ng astronomy.
Ano nga bang petsa ang nasa pilar?
Gamit ang computer software
na nagpapakita ng pagbabago ng langit sa panahon,
mahahanap natin ang 100 taong sakto sa teorya ni Martin.
Kalaunan, nalaman kong matutukoy nating
mga 10,900 hanggang 10,800 BC ito.
Pero higit isang libong taon 'yon bago ang pagkagawa ng Göbekli Tepe.
Bakit mahalaga ang petsang 'yon?
Marami tayong alam tungkol sa panahong iyon sa kasaysayan.
Sa mismong panahong 'yon, sa loob ng 100 taon,
nagkaroon ng malaking pagbabago sa klima, ang Younger Dryas.
Binago niyon ang mundo.
Tinatawag natin itong Ancient Apocalypse,
pero sa siyensiya, iyon ang Younger Dryas.
Nagsimula iyon 12,800 taon na ang nakakaraan sa pagkagunaw,
at natapos 11,600 taon na ang nakakaraan, ang eksaktong petsa
ng paggawa sa Göbekli Tepe.
Nagkaroon ng malaking pagbabago sa mundo,
kabilang na ang matinding pagbaha,
na sinundan ng 1,000 taon ng napakalamig na temperatura.
Nagbago ang buhay sa Earth.
Namatay ang lahat ng mga saber-toothed tiger at mammoth.
Pero nabuhay ang mga tao.
At 11,600 taon na ang nakakaraan,
natapos ang pagyeyelo sa isa na namang matinding pagbaha
na nagpataas ng lebel ng tubig sa mundo.
Matapos niyon lang naging kalmado ulit ang Earth,
at nagsimula ang paggawa ng Göbekli Tepe.
At naniniwala akong may koneksiyon iyon.
Iyon ang Göbekli Tepe para sa akin,
ang pagbabago ng sibilisasyon
mula sa panahon ng mas naunang sibilisasyon
na naglaho sa pagkagunaw.
Magandang makita ang Pillar 43 mula rito,
at ang galing ng pagkakapreserba,
lalo na't 11,600 taong gulang na ito.
Ang galing.
Paano kung ang misteryosong lugar ay di lang para sa ritwal,
pero isa ring memoryal ng pag-alala sa pagbabago ng mundo?
Posible 'yon.
Ilan sa mga gusali natin ngayon ay memoryal din.
Ang Lincoln Memorial sa Washington DC
o ang Taj Mahal sa India.
Pero maaari kayang higit pa roon ang Göbekli Tepe?
Paano kung may nais ipabatid na mensahe
ang mga nagtayo niyon,
mensaheng para sa susunod na henerasyon?
Dahil nang itala ng mga archaeologist
ang edad ng natabunang site,
may isa pang surpresa sa kanila.
10,000 taon na ang nakakaraan,
lahat ng estruktura ay nilibing
nang mabilis at sadya, lahat ay sabay-sabay.
Pahirapan nilang inilibing ang Göbekli Tepe.
Di lang 'yon,
naglagay sila ng burol na gawa ng tao sa ibabaw niyon.
Siguro, ilang daang tao
ang tumulong para magawa 'yon.
Pero ang tanong, bakit nila 'yon ginawa?
Di 'yon inabandona. Di 'yon sinira o ninakawan.
Maingat na binaon, itinago at prineserba.
At nanatili iyong ligtas makalipas ang ilang libong taon
hanggang madiskubre ulit.
Para sa akin, isa itong time capsule.
At gaya ng ibang time capsules,
ang layunin nito'y magbigay ng mensahe sa hinaharap.
Sa Göbekli Tepe at Karahan Tepe, puno ng imahen ng ahas.
May kakaiba
sa pagkakagawa sa kanila
na para bang kinabaliwan iyon ng mga gumawa,
na parang iyong ahas ang mensaheng
gusto nilang ipasa sa atin.
Pero ahas nga ba 'yon o sagisag ng ibang bagay?
Parang kahit saang may bakas ng nawawalang nakaraan ng sangkatauhan,
may makikita ring ahas.
Sa Mexico, si Quetzalcoatl ay ahas.
Sa Malta, pagpasok sa Ġgantija, dadaan ka muna
sa isang ahas.
Tingin ko, alam ko ang ibig sabihin niyon, at wala rito sa Turkey ang halimbawa.
Nasa kabilang dulo ng mundo, sa gitna ng America, sa Ohio,
kung saan gumawa ang mga sinaunang tao ng malaking ahas
para magsilbing memoryal at maaaring babala.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni EMN