1
00:00:06,000 --> 00:00:08,920
BİR NETFLIX DİZİSİ

2
00:00:14,120 --> 00:00:15,760
Uygarlığın gelişimine ilişkin

3
00:00:15,840 --> 00:00:19,480
ana akım görüşle ilgili
hazzetmediğim fikirlerden biri,

4
00:00:19,560 --> 00:00:25,120
21. yüzyıldaki kendi uygarlığımızın
insan başarısının

5
00:00:25,200 --> 00:00:27,920
zirvesi ve doruk noktası
olarak görülmesidir.

6
00:00:33,520 --> 00:00:36,880
Bu şekilde oldukça kibirli
ve kendimizi beğenmiş oluyoruz.

7
00:00:38,200 --> 00:00:43,200
Geçmişi anımsarken atalarımız hep bizden
daha basitmiş, daha az bilgiye sahipmiş,

8
00:00:43,280 --> 00:00:45,920
daha az yetenekliymiş gibi düşünüyoruz.

9
00:00:49,120 --> 00:00:53,720
İlkel mağara adamlarından
anatomik olarak modern insanlara ulaşmamız

10
00:00:53,800 --> 00:00:58,160
evrimsel açıdan
düz bir çizgide ilerlemedi.

11
00:00:58,240 --> 00:01:00,320
Böyle olmadı.

12
00:01:05,840 --> 00:01:08,200
Uygarlıkların öykülerinde

13
00:01:08,280 --> 00:01:13,320
inişler ve çıkışlar,
yükselişler ve çöküşler olabilir.

14
00:01:13,400 --> 00:01:17,640
Hatta uygarlık tamamen bile yok olabilir.

15
00:01:17,720 --> 00:01:22,160
Daha önce Akdeniz'deki Malta'da
bu yaşandı.

16
00:01:34,200 --> 00:01:39,440
SİRİUS YÜKSELİYOR

17
00:01:43,200 --> 00:01:47,560
Bu büyüleyici Akdeniz takımadası Malta
uzun süredir bende

18
00:01:47,640 --> 00:01:49,120
merak uyandırıyor.

19
00:01:51,600 --> 00:01:56,520
Çünkü arkeologların bize bu yerin
geçmişi hakkında söylediği çoğu şey

20
00:01:57,240 --> 00:01:58,240
yanlış olabilir.

21
00:02:00,320 --> 00:02:03,680
Gerçeğin ortaya çıkmasına izin verilirse

22
00:02:03,760 --> 00:02:08,560
tarih öncesinden kayıp bir uygarlığa dair
çok önemli kanıtlar sunabilir.

23
00:02:11,160 --> 00:02:15,120
Malta'nın iki ana adası
Akdeniz'de neredeyse bir nokta kadarlar.

24
00:02:16,039 --> 00:02:19,680
Yüzyıllar boyunca Avrupa, Afrika
ve Orta Doğu arasında

25
00:02:19,760 --> 00:02:24,080
stratejik bir konumdaki bu yerin
uygarlık öyküsüne etkisi çok fazla.

26
00:02:24,160 --> 00:02:26,400
MALTA - SARDİNYA - SİCİLYA - İTALYA
YUNANİSTAN - AKDENİZ - TUNUS - LİBYA

27
00:02:28,120 --> 00:02:30,680
Malta'nın resmî zaman çizelgesine göre…

28
00:02:31,880 --> 00:02:32,760
M.S. 2000

29
00:02:32,840 --> 00:02:35,960
…insanlar ilk olarak buraya
7900 yıl önce yerleştiler.

30
00:02:36,920 --> 00:02:37,880
M.Ö. 5900

31
00:02:37,960 --> 00:02:39,960
İtalya'dan denizi tahta sallarla geçen

32
00:02:40,040 --> 00:02:42,920
basit Taş Devri çiftçileriydiler.

33
00:02:43,000 --> 00:02:45,080
Muhtemelen Sicilya'dan geldiler

34
00:02:45,440 --> 00:02:49,600
ve yanlarında
ilk evcilleştirilmiş hayvanları

35
00:02:49,680 --> 00:02:51,480
ve bitkileri getirdiler.

36
00:02:55,840 --> 00:03:00,040
İnsanlar buraya yerleştikçe
kendi kültürlerini geliştirdiler.

37
00:03:01,800 --> 00:03:05,920
Resmî zaman çizelgesine göre,
yaklaşık 5600 yıl önce…

38
00:03:06,640 --> 00:03:07,520
M.Ö. 3600

39
00:03:07,600 --> 00:03:10,680
…bir sabah uyanıp bunu inşa ettiler.

40
00:03:18,600 --> 00:03:20,080
Buraya Ġgantija deniyor

41
00:03:21,240 --> 00:03:24,520
ve kesinlikle devasa bir megalitik yapı.

42
00:03:27,920 --> 00:03:29,680
Onlarca yıldır

43
00:03:29,760 --> 00:03:33,600
dünyanın en eski müstakil anıtsal yapısı
olduğu düşünülüyordu.

44
00:03:38,480 --> 00:03:43,440
Ġgantija'da dolaşırken
sanki devlerin eserlerinin karşısında

45
00:03:43,520 --> 00:03:46,760
ufacık kalıyorum
ve bir cüceymişim gibi hissediyorum.

46
00:03:49,640 --> 00:03:51,240
Bu duvarların inşası için

47
00:03:51,320 --> 00:03:54,200
yüzlerce büyük megaliti kaldırmak gerekir.

48
00:03:56,560 --> 00:03:58,680
Bazıları neredeyse 50 tonluk.

49
00:04:02,120 --> 00:04:03,560
Günümüzde ise

50
00:04:03,640 --> 00:04:06,600
tapınağın esas boyutunun
neredeyse yarısı kalmış.

51
00:04:14,800 --> 00:04:18,040
Ġgantija en iyi döneminde
gerçekten devasaydı.

52
00:04:19,920 --> 00:04:21,720
Üç katlı bir apartman kadardı.

53
00:04:24,120 --> 00:04:28,720
Dış duvarlar üst üste yığılmış
çok büyük taşlardan yapılmıştı.

54
00:04:32,760 --> 00:04:36,720
Oval biçimli odaları olan
birbirine bağlı iki tapınak vardı,

55
00:04:38,240 --> 00:04:39,920
duvarları da kırmızıydı.

56
00:04:41,600 --> 00:04:42,880
Bir dizi sunak da vardı.

57
00:04:42,960 --> 00:04:45,800
Kömürleşmiş hayvan kemiği
kalıntılarına göre,

58
00:04:46,520 --> 00:04:49,200
kurban töreni
veya ziyafet için kullanıldılar.

59
00:04:53,280 --> 00:04:57,360
Ġgantija'nın ne zaman
inşa edildiğini gösteren yazılı kaynak

60
00:04:57,440 --> 00:04:59,560
ve güvenilir bir karbon tarihi yok.

61
00:05:04,760 --> 00:05:07,480
O zaman bu devasa tapınak
aslında ne kadar eski?

62
00:05:09,440 --> 00:05:11,880
Herhangi bir uygarlığın başlamasından

63
00:05:11,960 --> 00:05:13,560
çok önce geliştiğine inandığım

64
00:05:13,640 --> 00:05:17,600
kayıp uygarlığa dair
bir kanıt sağlıyor mu?

65
00:05:22,840 --> 00:05:28,720
Arkeologların Ġgantija'nın 5600 yıl önce
inşa edildiğini iddia etmelerinin nedeni,

66
00:05:28,800 --> 00:05:31,400
bölgede bulunan bazı eserlerin

67
00:05:31,480 --> 00:05:35,280
o döneme ait diğer çok daha
basit alanlarla benzerliğidir

68
00:05:36,880 --> 00:05:40,440
ama bu yapının da
aynı zamanda yapıldığını göstermez.

69
00:05:41,000 --> 00:05:44,280
Eserler sonraki bir tarihte
oraya bırakılmış olabilir.

70
00:05:45,240 --> 00:05:49,040
Malta'nın tarih öncesine dair
hiçbir bilgi mantıklı değil.

71
00:05:50,840 --> 00:05:52,240
Bir düşünün.

72
00:05:52,320 --> 00:05:55,080
Arkeologlara göre,
asla kulübeden daha büyük bir yapı

73
00:05:55,160 --> 00:05:57,480
ortaya çıkarmamış çiftçiler,

74
00:05:58,080 --> 00:06:00,240
tüm bunları başarmış olabilir mi?

75
00:06:02,800 --> 00:06:04,840
Ġgantija gibi bir yapıda,

76
00:06:04,920 --> 00:06:09,800
bunu inşa etmek için gereken
aşamalı olarak gelişmiş becerilere dair

77
00:06:09,880 --> 00:06:11,800
bir tür kanıt arıyorsunuz.

78
00:06:12,600 --> 00:06:17,240
Bir kültür kendiliğinden 20 veya 30 tonluk
megaliti taşımayı bilmez.

79
00:06:17,320 --> 00:06:18,880
Bunu öğrenmesi gerekir.

80
00:06:18,960 --> 00:06:21,640
Bu tekniklerin gelişimine dair
bir kanıt yok.

81
00:06:22,960 --> 00:06:24,200
Bir husus daha var,

82
00:06:24,720 --> 00:06:28,080
Ġgantija, Malta'daki
tek megalitik tapınak değil.

83
00:06:29,800 --> 00:06:31,960
Malta'nın iki ana adasında

84
00:06:32,040 --> 00:06:35,960
arkeologlar bu tür 19 antik yapı buldu.

85
00:06:37,080 --> 00:06:40,240
Tümü Şikago'nun yarısı kadar
bir kara kütlesindeydi

86
00:06:41,040 --> 00:06:44,520
ve söylenenlere göre,
en eskileri de Ġgantija'ydı.

87
00:06:47,680 --> 00:06:52,080
Böylesine küçük adalara
bu kadar çok tapınak yapmak için

88
00:06:52,160 --> 00:06:54,160
çok fazla insan gücü gerekir.

89
00:06:54,240 --> 00:06:55,200
Hem de çok.

90
00:06:56,560 --> 00:07:01,360
Bu nedenle Ġgantija'yı kimin,
ne zaman yaptığını bilmek istiyorum.

91
00:07:01,440 --> 00:07:05,400
Malzeme kültürleri
çok basit olan bu insanların

92
00:07:06,480 --> 00:07:10,240
Malta'daki en büyük, görkemli
ve karmaşık yapıyı

93
00:07:10,320 --> 00:07:12,640
inşa etmiş olmaları mantıklı mı?

94
00:07:18,160 --> 00:07:22,960
Bence gerçek
çok daha karmaşık ve tartışmalı.

95
00:07:27,560 --> 00:07:29,480
Endonezya ve Meksika'da da…

96
00:07:29,560 --> 00:07:30,480
GUNUNG PADANG
ENDONEZYA

97
00:07:30,560 --> 00:07:32,400
BÜYÜK CHOLULA PİRAMİDİ
MEKSİKA

98
00:07:32,480 --> 00:07:36,440
…gördüğümüz üzere,
mit ve efsanelerden çok şey öğrenebiliriz.

99
00:07:37,200 --> 00:07:40,520
Arkeologlar nesilden nesle aktarılan
bu hikâyeleri

100
00:07:40,600 --> 00:07:43,160
asla göz ardı etmemeli.

101
00:07:44,800 --> 00:07:47,640
Malta'nın antik mitosuna baktığımızda

102
00:07:47,720 --> 00:07:49,320
Ġgantija'yı yapanlarla ilgili

103
00:07:49,400 --> 00:07:52,320
bir hikâyesi olduğunu görüyoruz.

104
00:08:02,200 --> 00:08:07,480
Sansuna adında dişi bir devden bahseden
ilgi çekici bir antik efsane var.

105
00:08:11,520 --> 00:08:13,040
Rivayete göre, dişi dev

106
00:08:13,120 --> 00:08:15,720
bu karada yaşayan bir erkekle ilişki yaşar

107
00:08:17,120 --> 00:08:19,200
ve melez bir çocuk doğurur.

108
00:08:21,200 --> 00:08:23,480
Sonrasında bunu abideleştirmek için

109
00:08:24,240 --> 00:08:27,480
çocuğunu omzunda taşıyarak
tek bir gün ve gecede

110
00:08:28,600 --> 00:08:30,800
bu devasa tapınağı inşa eder.

111
00:08:33,480 --> 00:08:36,920
Bu beni çok etkiledi.
Tabii yalnızca bir efsane olabilir.

112
00:08:37,919 --> 00:08:41,520
Dünya'da gerçekten
devlerin yaşamış olduğuna inanmıyorum.

113
00:08:42,799 --> 00:08:45,280
Ama ya bu kadın,

114
00:08:45,360 --> 00:08:48,440
böyle bir tapınak yapabilecek
olağanüstü bir kudrete

115
00:08:48,520 --> 00:08:50,720
ve beceriye sahip bir insansa?

116
00:08:51,800 --> 00:08:55,000
Öyle esrarengiz bir durum ki bu öykü,

117
00:08:55,080 --> 00:08:59,560
Meksika'daki Büyük Cholula Piramidi'ni
devlerin yaptığına dair öyküye benziyor

118
00:09:00,320 --> 00:09:03,440
ve bu öykü de tarih öncesindeki
büyük tufanla bağlantılı.

119
00:09:08,320 --> 00:09:10,720
Dev mimarlarla ilgili bu efsaneler,

120
00:09:10,800 --> 00:09:15,760
gelişmiş ve antik bir kültürün anılarından
üstü kapalı bahsediyor olabilir mi?

121
00:09:16,560 --> 00:09:19,920
Ya Malta'nın tarih öncesine dair
zaman çizelgesi yanlışsa?

122
00:09:22,720 --> 00:09:25,760
O çiftçiler sallarıyla
Sicilya'dan geldiklerinde

123
00:09:25,840 --> 00:09:28,440
ya Ġgantija ve diğer megalitik tapınaklar

124
00:09:28,520 --> 00:09:30,200
zaten burada varsa?

125
00:09:30,280 --> 00:09:34,240
Ya bu sıra dışı yapılar
başka birileri tarafından yapıldıysa?

126
00:09:36,720 --> 00:09:41,080
Çok daha uzun süre önce Malta'ya gelmiş
gelişmiş bir uygarlık tarafından.

127
00:09:42,960 --> 00:09:44,240
Olasılıktan da öte…

128
00:09:47,520 --> 00:09:48,560
…gayet mantıklı.

129
00:09:51,440 --> 00:09:53,400
Deniz yoluyla da gelmemişlerdir.

130
00:09:54,240 --> 00:09:56,120
Buraya yürüyerek ulaşmışlardır.

131
00:09:59,840 --> 00:10:02,880
Malta her zaman bir ada değildi.

132
00:10:03,840 --> 00:10:05,840
Son Buzul Çağı'nın doruk noktasında

133
00:10:05,920 --> 00:10:09,680
dünyadaki okyanusların seviyesi
bugünkünden yaklaşık 120 metre

134
00:10:09,760 --> 00:10:12,560
yani 400 fit daha alçaktı.

135
00:10:14,600 --> 00:10:17,520
Eskiden Malta adaları tepe zirveleriydi.

136
00:10:17,600 --> 00:10:21,360
Malta'ya bağlanıp devam eden
tek bir kara kütlesinin parçasıydı.

137
00:10:21,440 --> 00:10:23,320
Sicilya'ya kadar uzanıyordu.

138
00:10:23,400 --> 00:10:26,400
Oradan da İtalya ve Avrupa ana karasının
güney ucuna.

139
00:10:26,480 --> 00:10:27,360
İTALYA - SİCİLYA - MALTA

140
00:10:29,200 --> 00:10:31,680
O zamanlarda Avrupa'da
hayat şartları zordu.

141
00:10:32,480 --> 00:10:35,720
Soğuk, kuru ve sertti.

142
00:10:37,120 --> 00:10:41,000
Buzul Çağı'ndaki hayvanların
antik kara köprüsünden

143
00:10:41,080 --> 00:10:46,040
Malta'nın sıcak ve bereketli topraklarına
göçüp çoğaldıklarını biliyoruz.

144
00:10:48,480 --> 00:10:50,440
Belki insanlar da peşlerinden gitti.

145
00:10:53,480 --> 00:10:55,760
İTALYA - SİCİLYA - MALTA

146
00:10:55,840 --> 00:10:59,920
Arkeologlar o zamanlardan Sicilya'daki
ilk insanların izlerini buldular.

147
00:11:00,000 --> 00:11:02,600
M.Ö. 12.000

148
00:11:02,680 --> 00:11:06,000
Güneye göç niye orada durmuş olsun ki?

149
00:11:07,160 --> 00:11:10,640
Bana kalırsa Malta tapınaklarının
5000 veya 6000 yıl önce

150
00:11:10,720 --> 00:11:13,800
aniden ortaya çıkmalarına dair gizemin
sona ermesi için

151
00:11:13,880 --> 00:11:15,800
uzun bir süre önce,

152
00:11:15,880 --> 00:11:18,400
12.000 veya 14.000 yıl önceki
Buzul Çağı'nda

153
00:11:18,480 --> 00:11:21,120
Malta'nın ana karanın bir parçası olduğunu

154
00:11:21,200 --> 00:11:22,880
kabul etmek yeterli.

155
00:11:25,080 --> 00:11:28,080
Fakat arkeologlar o kadar uzun süre önce

156
00:11:28,160 --> 00:11:32,000
Malta'da herhangi bir tür insanın
yaşadığına dair kanıt olmadığını

157
00:11:32,080 --> 00:11:33,640
savunuyorlar.

158
00:11:33,720 --> 00:11:35,560
Ama bu tam olarak doğru değil.

159
00:11:36,840 --> 00:11:39,280
Kanıt, bu mağaranın içinde.

160
00:11:43,400 --> 00:11:44,440
Burası Ghar Dalam,

161
00:11:45,280 --> 00:11:48,240
Malta'nın ana adasının
güneydoğu kıyısına yakın.

162
00:11:50,720 --> 00:11:53,280
Malta'nın tarih öncesini
görmemizi sağlayan

163
00:11:53,360 --> 00:11:56,400
jeolojik bir zaman makinesi.

164
00:12:00,440 --> 00:12:04,560
Burada tufanların sonucunda
binlerce yıl öncesinden kalan

165
00:12:04,640 --> 00:12:06,640
hayvan kemikleri ve fosilleri var.

166
00:12:12,720 --> 00:12:14,400
Doktor Anton Mifsud,

167
00:12:14,480 --> 00:12:17,320
Malta Tarih Öncesi Derneği'nin başkanı,

168
00:12:17,400 --> 00:12:19,640
on yıllardır burada çalışmalar yapıyor.

169
00:12:19,720 --> 00:12:20,920
Gerçekten çok büyük.

170
00:12:21,000 --> 00:12:25,120
Burada elde ettiği bulgular
büyük bir tartışmaya neden oldu.

171
00:12:27,080 --> 00:12:29,520
Ghar Dalam, tarih öncesi Malta'sının

172
00:12:29,600 --> 00:12:31,040
taşa yapılmış bir kaydı gibi

173
00:12:31,120 --> 00:12:35,560
ve özellikle de bu dikit
çalışmalarınızda büyük önem arz ediyor.

174
00:12:35,640 --> 00:12:39,440
Açık kahverengi yere bakınca
anlaşılıyor ki…

175
00:12:39,520 --> 00:12:41,160
-Kültürel tabakaya.
-Evet.

176
00:12:41,240 --> 00:12:42,560
Burada insanlar yaşamış.

177
00:12:42,640 --> 00:12:43,480
EVCİL HAYVANLAR TABAKASI
(KÜLTÜREL TABAKA - ÇÖMLEK TABAKASI)

178
00:12:43,560 --> 00:12:46,800
-Evet. Son 8000 yılda.
-Son 8000 yılda. Doğru.

179
00:12:46,880 --> 00:12:52,080
Bunun altında da Pleistosen örtüsü var.

180
00:12:52,160 --> 00:12:53,960
-Altına inelim.
-Tamam.

181
00:12:54,040 --> 00:12:56,080
-Bu da Buzul Çağı alanı.
-Burası…

182
00:12:56,160 --> 00:12:58,480
Buzul Çağı hayvanlarının kalıntıları var.

183
00:12:58,560 --> 00:13:00,480
-Peki.
-Kültürel tabaka demiyorlar.

184
00:13:00,560 --> 00:13:03,080
Burada insanların yaşamadığından
çok eminler.

185
00:13:03,160 --> 00:13:04,240
Aynen öyle.

186
00:13:05,000 --> 00:13:10,240
Bu derinlikte bulunan herhangi bir şey
en az 11.600 yaşındadır.

187
00:13:10,320 --> 00:13:13,240
Malta'nın resmî tarihi doğruysa

188
00:13:13,320 --> 00:13:17,120
kazı yaptıklarında
insan kemiği bulmamaları gerekirdi.

189
00:13:19,480 --> 00:13:23,720
Ama bir asır önce
arkeologlar bir şey buldu.

190
00:13:25,160 --> 00:13:26,960
Kimsenin beklemediği bir şey.

191
00:13:28,880 --> 00:13:34,880
1917'de Maltalı iki kazı işçisi,
iki özel diş buldu.

192
00:13:34,960 --> 00:13:35,800
Evet.

193
00:13:37,160 --> 00:13:40,400
Fosilleşmiş bir renktelerdi,
kökleri yoktu.

194
00:13:40,480 --> 00:13:43,000
Kökleri dişin içine çekilmişti.

195
00:13:43,080 --> 00:13:46,000
Evet. O zaman bunlar
klasik Neandertal dişleri mi?

196
00:13:46,080 --> 00:13:48,000
-Evet.
-O iki diş nerede bulundu?

197
00:13:48,080 --> 00:13:51,080
Buradaki dikitlerin altında bulundular.

198
00:13:51,160 --> 00:13:53,160
-Dikitin tam altında.
-Evet.

199
00:13:53,240 --> 00:13:54,640
Uzmanlar yaptıkları kazıda

200
00:13:54,720 --> 00:13:56,760
Malta'daki insanlık tarihini

201
00:13:56,840 --> 00:13:59,360
yeniden yazacak
kanıt bulduklarını düşündüler.

202
00:14:03,480 --> 00:14:04,480
Neandertaller…

203
00:14:04,560 --> 00:14:05,400
İTALYA - SİCİLYA - MALTA

204
00:14:05,480 --> 00:14:08,360
…Buzul Çağı'ndaki
o kara köprüsünden geçmişlerdi.

205
00:14:09,800 --> 00:14:15,120
Ama bazen arkeologlar, başkalarının
gömmek istediği şeyleri kazıp çıkarırlar.

206
00:14:16,200 --> 00:14:21,800
1952'de buna ilişkin
yaş tayini testleri yapıldı.

207
00:14:21,880 --> 00:14:23,960
Evet. O testlerin sonuçları neydi?

208
00:14:24,040 --> 00:14:26,200
Sonuçlar yayımlanmadı.

209
00:14:27,320 --> 00:14:30,440
Nedense sonuçlar açıklanmadı.

210
00:14:31,400 --> 00:14:34,600
Kesin olan bir şey var ki
o da sonraki yıllarda

211
00:14:34,680 --> 00:14:38,080
dişlerin gerçekliğinin
resmî olarak görmezden gelinmesiydi.

212
00:14:39,360 --> 00:14:42,400
Günümüzde tarih kitapları hâlen

213
00:14:42,480 --> 00:14:47,920
7900 yıl öncesine kadar hiçbir insanın
Malta'ya ulaşmadığını savunuyor.

214
00:14:48,480 --> 00:14:52,720
Niye arkeoloji çevreleri,
insanların daha eskiye dayanmasına karşı?

215
00:14:57,360 --> 00:15:00,760
Bir ezberi bozmak kolay değil.

216
00:15:00,840 --> 00:15:02,560
Belirli bir fikir,

217
00:15:02,640 --> 00:15:06,480
o alandaki bir grup akademisyenin
çalışmalarının merkezi olduğunda

218
00:15:06,560 --> 00:15:08,560
bundan vazgeçmeleri zor oluyor.

219
00:15:08,640 --> 00:15:11,720
Akademik varlıkları ona bağlı oluyor.

220
00:15:11,800 --> 00:15:13,200
O ezbere karşı saldırıyı

221
00:15:13,280 --> 00:15:15,880
kişisel algılayıp savunmaya geçiyorlar.

222
00:15:18,040 --> 00:15:20,240
2016'da kendi araştırmasını

223
00:15:20,320 --> 00:15:26,240
yapmak isteyen Dr. Mifsud,
dişlerin güncel analizini bizzat yaptırdı.

224
00:15:27,280 --> 00:15:29,720
Üç fiziksel antropoloji uzmanı buldum.

225
00:15:29,800 --> 00:15:31,520
-Dişleri incelediler.
-Peki.

226
00:15:31,600 --> 00:15:33,600
Neandertal dişleri olduğu doğrulandı.

227
00:15:33,680 --> 00:15:34,600
Tamam.

228
00:15:35,160 --> 00:15:38,640
İşte bu Buzul Çağı'ndaki
insanların ispatı.

229
00:15:41,200 --> 00:15:43,480
O zaman Malta'nın öyküsü nasıl değişiyor?

230
00:15:44,240 --> 00:15:47,960
İyice öncesine götürüyor. Çok öncesine.

231
00:15:48,040 --> 00:15:48,920
Evet.

232
00:15:49,000 --> 00:15:51,200
Yeni bir bölüm daha eklenmeli.

233
00:15:53,320 --> 00:15:54,160
Tabii.

234
00:15:55,280 --> 00:15:58,680
Neandertal kuzenlerimiz Malta'ya ulaştıysa

235
00:15:58,760 --> 00:16:02,840
kara köprüsünün antik insanlar tarafından
kullanıldığı kesinleşir.

236
00:16:02,920 --> 00:16:05,320
Yani, başka bir Buzul Çağı kültürü

237
00:16:05,400 --> 00:16:07,120
burada iz bırakmış olabilir.

238
00:16:10,440 --> 00:16:16,160
Malta'da çok daha eski bir uygarlığa ait
buluntu olması çok etkileyici

239
00:16:16,240 --> 00:16:18,640
ve bunu yalnızca birkaç diş göstermiyor.

240
00:16:23,360 --> 00:16:27,200
Size çeyrek asır önce
Malta'yı ilk ziyaret ettiğimde

241
00:16:27,280 --> 00:16:29,080
adanın ana kayacına işlenmiş

242
00:16:29,160 --> 00:16:33,400
bir şey göstermek istiyorum.

243
00:16:36,040 --> 00:16:38,960
Tüm bu adalarda görülen bir olgu.

244
00:16:40,560 --> 00:16:45,360
Antik kireç taşına iyice gömülmüş
paralel oluklu kanallar.

245
00:16:46,800 --> 00:16:49,800
Bu oluklardan 35 kilometre kadar var,

246
00:16:51,040 --> 00:16:53,680
bazen tren rayı gibi
birbirlerinden geçiyorlar.

247
00:16:54,720 --> 00:16:57,560
Ana akım arkeologlar,

248
00:16:57,640 --> 00:17:00,920
bunların 2600 yıllık olduğunu varsayıyor

249
00:17:01,760 --> 00:17:03,960
ama hiç araştırılmadılar.

250
00:17:05,000 --> 00:17:08,080
Belirgin alet izleri yok

251
00:17:08,160 --> 00:17:11,520
ve doğal bir süreçle oluşmamışlar.

252
00:17:12,400 --> 00:17:14,440
İnsan yapımı oldukları kesin.

253
00:17:14,520 --> 00:17:17,440
Ama amaçları tam olarak net değil.

254
00:17:18,400 --> 00:17:22,400
Bir tür antik ulaşım rotası oldukları
tahmin ediliyor.

255
00:17:22,480 --> 00:17:25,319
O yüzden en popüler adları
"el arabası olukları."

256
00:17:27,040 --> 00:17:28,960
İlgimi çeken şeyi söyleyeyim.

257
00:17:29,040 --> 00:17:31,720
Bu oluklar yalnızca karada yok.

258
00:17:33,119 --> 00:17:35,760
Bazıları denize devam ediyor.

259
00:17:37,480 --> 00:17:40,280
İki tanesi modern yolun altında
saklı kalmış

260
00:17:40,360 --> 00:17:44,320
ama sağımdaki
limanın sularında kayboluyor.

261
00:17:44,400 --> 00:17:46,680
Deniz seviyesi yükselmeden yapılmış.

262
00:17:50,320 --> 00:17:54,840
Su altında bu insan yapımı oluklardan
yıllar içinde daha çok bulup izledim,

263
00:17:54,920 --> 00:18:00,440
onları kıyıdan bir kilometre açıkta
ve 25 metreye kadar derinliklerde çektim.

264
00:18:03,040 --> 00:18:05,200
Onları kim yaptıysa,

265
00:18:05,280 --> 00:18:08,320
son Buzul Çağı'nda,
12.000 yıldan uzun süre önce,

266
00:18:08,400 --> 00:18:11,720
deniz tabanının o kısmı
su üzerindeyken yapmış olmalı.

267
00:18:11,800 --> 00:18:12,640
İTALYA - SİCİLYA - MALTA

268
00:18:13,920 --> 00:18:17,240
Acaba bu dalgaların altında
Malta'nın tarih öncesine dair

269
00:18:17,320 --> 00:18:19,120
daha başka neler saklıdır?

270
00:18:19,200 --> 00:18:21,200
İnsan elinden çıkmış kaç adet yapı,

271
00:18:21,280 --> 00:18:24,640
belki de megalitik tapınak
keşfedilmeyi bekliyordur?

272
00:18:28,360 --> 00:18:31,320
Malta'daki bu tapınakların altında

273
00:18:31,400 --> 00:18:33,760
daha derin bir antik bilgi yattığı kesin

274
00:18:33,840 --> 00:18:37,360
çünkü ilk gözüktüklerinden
çok daha karmaşıklar.

275
00:18:39,680 --> 00:18:42,000
Dış unsurlardan korunduğu kubbesiyle,

276
00:18:42,080 --> 00:18:47,000
Malta'nın en çarpıcı tapınaklarından biri
Mnajdra bulunmakta.

277
00:18:51,080 --> 00:18:55,200
Fütüristik ve modern çatısıyla
gökyüzünden soyutlanıyor.

278
00:18:55,280 --> 00:18:56,680
Keşke soyutlanmasaydı

279
00:18:57,560 --> 00:18:59,280
çünkü Mnajdra'yı yapan kişinin

280
00:18:59,360 --> 00:19:03,560
kozmosu gayet iyi bir şekilde
anladığı ortada.

281
00:19:04,280 --> 00:19:07,120
Bunu da Malta'nın
tüm arkeologları kabul ediyor.

282
00:19:08,800 --> 00:19:11,400
Güneşin doğuşunu
ve bazı yıldızların konumunu

283
00:19:11,480 --> 00:19:14,160
gözlemlediklerini biliyoruz.

284
00:19:14,960 --> 00:19:17,600
Bu gözlemlerin bazılarını

285
00:19:17,680 --> 00:19:19,400
mimariye de dâhil etmişler.

286
00:19:24,320 --> 00:19:28,800
Mnajdra'nın mimarları, gökleri izlemenin
dâhiyane bir yolunu buldular.

287
00:19:31,040 --> 00:19:32,600
Bahar ve güz ekinokslarında,

288
00:19:32,680 --> 00:19:35,920
sırasıyla 21 Mart
ve 21 Eylül tarihlerinde,

289
00:19:36,560 --> 00:19:41,840
yükselen güneşin ışınları
tapınak girişini tam olarak ikiye bölerek

290
00:19:41,920 --> 00:19:45,600
iç tapınağın en derin girintilerini
ışıkla doldururdu.

291
00:19:59,040 --> 00:20:01,800
Bu zamanlarda tapınağın içi parıldar

292
00:20:01,880 --> 00:20:04,760
ve büyülü bir şekilde canlanırdı.

293
00:20:06,760 --> 00:20:08,200
Hepsi bu da değil.

294
00:20:08,280 --> 00:20:10,920
Yaz ve kış gün dönümlerindeki,
yılın en uzun

295
00:20:11,000 --> 00:20:13,440
ve kısa günlerindeki güneş doğuşunda

296
00:20:13,520 --> 00:20:16,520
farklı ve ayırt edici bir ışık yansıması,

297
00:20:16,600 --> 00:20:19,320
kapının sol ve sağındaki
megalitlerin kenarlarını

298
00:20:19,400 --> 00:20:21,400
tam olarak aydınlatır.

299
00:20:23,840 --> 00:20:27,680
Bu olguya antik yapılarda çokça rastlanır.

300
00:20:27,760 --> 00:20:29,840
Hatta Büyük Cholula Piramidi…

301
00:20:29,920 --> 00:20:30,760
BÜYÜK CHOLULA PİRAMİDİ
MEKSİKA

302
00:20:30,840 --> 00:20:34,240
…ve onun altındaki tüm piramitler
yaz gün dönümünde

303
00:20:34,320 --> 00:20:35,800
batan güneşi görürler.

304
00:20:36,600 --> 00:20:40,440
Dünyadaki diğer megalitik alanlar da
benzer bir hizaya sahiptir.

305
00:20:40,520 --> 00:20:41,360
STONEHENGE
BİRLEŞİK KRALLIK

306
00:20:41,440 --> 00:20:42,640
Örneğin, Stonehenge

307
00:20:44,040 --> 00:20:45,760
ve Mısır'daki Karnak Tapınağı.

308
00:20:45,840 --> 00:20:47,320
KARNAK
MISIR

309
00:20:48,240 --> 00:20:52,040
Mnajdra'da antik insanlar
bu büyük yapıları, gökyüzü ve Dünya'nın

310
00:20:52,120 --> 00:20:55,160
birleşmesini kutlamak için yaptılar.

311
00:20:55,240 --> 00:20:58,400
Mnajdra ve diğer tapınaklar

312
00:20:58,480 --> 00:21:02,680
daha büyük bir antik astronomi projesinin
bir parçası olabilir.

313
00:21:02,760 --> 00:21:05,840
Doğruluğu kanıtlanırsa
Malta'nın tarih öncesine dair

314
00:21:06,440 --> 00:21:10,200
resmî zaman çizelgesinin
baştan yazılmasını gerektirebilir.

315
00:21:12,120 --> 00:21:14,560
Hollandalı araştırmacı ve yazar
Lenie Reedijk,

316
00:21:14,640 --> 00:21:17,840
Malta'nın megalitik tapınaklarının
hepsini inceledi

317
00:21:17,920 --> 00:21:20,760
ve hizalarıyla ilgili
detaylı bir araştırma yaptı.

318
00:21:20,840 --> 00:21:22,640
Çok şaşırmıştı

319
00:21:22,720 --> 00:21:27,360
çünkü Malta'daki diğer tapınaklar ekinoks
veya gün dönümüne göre hizalanmamıştı.

320
00:21:28,640 --> 00:21:33,200
O alandaki herhangi bir coğrafi yere de
dönük değillerdi.

321
00:21:34,040 --> 00:21:37,760
Hatta hiçbiri aynı yöne bile bakmıyordu.

322
00:21:39,040 --> 00:21:41,160
Hiçbirinin yönü aynı değil.

323
00:21:41,240 --> 00:21:44,880
-Bu da aslında sıra dışı.
-Gerçekten çok tuhaf.

324
00:21:44,960 --> 00:21:46,280
LENIE REEDIJK - YAZAR, 'SIRIUS:
THE STAR OF THE MALTESE TEMPLES'

325
00:21:46,360 --> 00:21:48,560
Kilise veya cami gibi,

326
00:21:48,640 --> 00:21:51,840
tapınak kültürünün de
ortak bir tercihi olmasını beklerdim.

327
00:21:53,720 --> 00:21:58,080
Niye yalnızca Mnajdra
gün dönümlerine göre ayarlanmış?

328
00:21:59,040 --> 00:22:03,280
Diğer Malta tapınaklarının da
gökyüzünde baktıkları bir hedef var mı?

329
00:22:04,920 --> 00:22:06,320
Varsa bu hedef ne?

330
00:22:09,680 --> 00:22:11,960
Bir prensip bulmak zorundayız.

331
00:22:12,720 --> 00:22:17,120
Arkeoastronomiyi biraz olsun bilmek şart.

332
00:22:18,040 --> 00:22:20,560
Yani antik insanların astronomisini.

333
00:22:20,640 --> 00:22:26,240
Gökyüzünde çok etkileyici
ve pek bilinmeyen bir hareket var.

334
00:22:26,320 --> 00:22:29,640
Üstelik bunun bir adı da var.
Buna presesyon deniyor.

335
00:22:34,080 --> 00:22:38,880
Pek çoğumuzun sandığının aksine,
Dünya kusursuz bir küre değildir.

336
00:22:38,960 --> 00:22:41,480
Ekvator'dan hafifçe şişkincedir.

337
00:22:42,040 --> 00:22:43,280
Bunun sonucu ne mi?

338
00:22:43,360 --> 00:22:46,400
Güneş ve Ay'ın
yer çekimi kuvvetinden dolayı

339
00:22:46,480 --> 00:22:50,680
Dünya kendi ekseninde dönerken
hafifçe yalpalar.

340
00:22:50,760 --> 00:22:54,720
Bu presesyon yıllar içinde
gece göğünü görüşümüzü etkiler,

341
00:22:54,800 --> 00:22:59,800
uzak takımyıldızları sistemli bir şekilde
yer değiştiriyorlarmış gibi gösterir.

342
00:22:59,880 --> 00:23:04,080
Tüm gökyüzünde
çok hafif de olsa bu hareket vardır.

343
00:23:04,160 --> 00:23:07,960
72 yılda herhangi bir yıldızın

344
00:23:08,040 --> 00:23:14,760
doğuş veya batış konumunda
yalnızca bir derecelik fark olur.

345
00:23:15,840 --> 00:23:20,320
Bu tapınakları yüzyıllar içinde
tek bir yıldıza bakacak şekilde

346
00:23:20,400 --> 00:23:21,760
ayarlamanız hâlinde,

347
00:23:21,840 --> 00:23:26,160
bu tapınakların hizaları
Malta'da gördüğümüz gibi değişir.

348
00:23:29,440 --> 00:23:30,760
Ama bir sorun var.

349
00:23:30,840 --> 00:23:32,360
Resmî zaman çizelgesi…

350
00:23:32,440 --> 00:23:33,280
M.Ö. 3600

351
00:23:33,360 --> 00:23:37,280
…Malta'daki tapınakların
5600 ila 4500 yıl önce

352
00:23:37,360 --> 00:23:39,480
yapıldığını iddia etmektedir.

353
00:23:39,560 --> 00:23:40,400
M.Ö. 2500

354
00:23:40,480 --> 00:23:42,720
O süre içinde gökyüzünde görünen

355
00:23:42,800 --> 00:23:45,480
en parlak yıldızların konumlarına bakınca,

356
00:23:45,560 --> 00:23:47,800
hiçbiri olası gelmiyor.

357
00:23:48,560 --> 00:23:51,080
Herhangi bir konuda

358
00:23:51,160 --> 00:23:56,440
geleneksel teorinin dışında düşünmekten
şiddetle kaçınılıyordu.

359
00:23:56,520 --> 00:23:58,240
Tapınakların sözde yapıldığı

360
00:23:58,320 --> 00:24:00,640
-zamanın öncesini araştırmaktan.
-Evet.

361
00:24:03,440 --> 00:24:05,200
Ama yıldızların hareketinin

362
00:24:05,280 --> 00:24:08,480
binlerce yıllık şemasını çıkaran
gelişmiş bir teknolojiyle

363
00:24:09,440 --> 00:24:12,880
Lenie gece göğünü
âdeta bir saat gibi geriye sarmayı başardı

364
00:24:14,040 --> 00:24:18,120
ve tüm tapınaklarla hizalı
tek bir görünür yıldız aradı.

365
00:24:19,720 --> 00:24:23,360
Bu hizalanmaya yalnızca tapınakların
yapıldığı zamanda değil,

366
00:24:24,080 --> 00:24:26,320
geçmişteki her anda rastlamalıydı.

367
00:24:27,640 --> 00:24:32,920
Sürekli kontrol ediyordum
ve bir anda belirdi.

368
00:24:34,000 --> 00:24:36,920
Tapınaklar tek bir yıldıza hizalıydı.

369
00:24:38,640 --> 00:24:43,360
O yıldızın adı
Köpek Yıldızı diye de bilinen Sirius'tu.

370
00:24:45,600 --> 00:24:49,520
Geçmişte belirli bir noktada
tüm girişlerden geçiyor.

371
00:24:49,600 --> 00:24:53,200
Tüm tapınaklar bu kritere uyuyor.
Her biri.

372
00:24:57,800 --> 00:25:00,760
Sirius şüphesiz çok görkemli bir yıldız.

373
00:25:00,840 --> 00:25:03,080
Yanılmıyorsam yıldızların en parlağı.

374
00:25:03,160 --> 00:25:07,000
Hem de ne parlaklık.
Ondan sonraki parlak yıldızın iki katı.

375
00:25:09,080 --> 00:25:10,800
Lenie'nin teorisiyle

376
00:25:10,880 --> 00:25:14,240
ilk gök bilimcilerin
niye çok tapınak yaptığı artık açık.

377
00:25:15,480 --> 00:25:18,320
Sirius zaman içinde konum değiştirdikçe

378
00:25:18,400 --> 00:25:21,040
her bir tapınağın görüş hizasından çıktı,

379
00:25:21,120 --> 00:25:26,040
bu nedenle mimarlar da biraz farklı
yön ayarıyla yeni bir tapınak yaptılar.

380
00:25:28,000 --> 00:25:33,080
Sirius presesyondan dolayı
binlerce yıldır Malta'dan gözükmüyordu

381
00:25:33,160 --> 00:25:36,880
ama Dünya'nın yalpalamasıyla
11.000 yıl önce

382
00:25:36,960 --> 00:25:39,000
tekrar görünür hâle geldi.

383
00:25:39,680 --> 00:25:42,840
Uzun süre sonra yıldızla hizalanan ise

384
00:25:42,920 --> 00:25:46,560
sade bir tapınak olan Kuzey Hagar Qim'di.

385
00:25:46,640 --> 00:25:47,640
KUZEY HAGAR QIM

386
00:25:47,720 --> 00:25:50,680
Ayrıca en küçük tapınaklardan biri.

387
00:25:50,760 --> 00:25:52,200
Küçükten başladılar.

388
00:25:52,280 --> 00:25:54,760
-Ama binlerce yıl geçti.
-Evet.

389
00:25:54,840 --> 00:25:58,080
Sonrasında tapınakların en büyüğünü
inşa ettiler.

390
00:25:58,160 --> 00:25:59,400
Katedral diyebileceğimiz

391
00:26:00,600 --> 00:26:02,120
Ġgantija'yı.

392
00:26:04,240 --> 00:26:05,680
Lenie haklıysa

393
00:26:06,360 --> 00:26:10,320
Malta'nın megalitik projesi
binlerce yıl önce başlamıştır,

394
00:26:10,400 --> 00:26:13,120
Taş Devri çiftçileri
Sicilya'dan gelmeden önce.

395
00:26:13,200 --> 00:26:14,040
M.Ö. 5900

396
00:26:15,840 --> 00:26:17,880
M.Ö. 9000

397
00:26:17,960 --> 00:26:22,280
Tapınakların ileri bir astronomi bilgisi
ve mimarlık becerisi

398
00:26:23,800 --> 00:26:26,160
gerektirdiği şüphesiz.

399
00:26:31,680 --> 00:26:34,520
Sirius'a bu şekilde
saygı göstermeleri ise…

400
00:26:37,080 --> 00:26:38,400
…belki de o zamanlar

401
00:26:38,480 --> 00:26:41,560
gece göğündeki
en parlak yıldız olmasındandır.

402
00:26:42,800 --> 00:26:44,800
Ama dahası da olabilir.

403
00:26:46,320 --> 00:26:49,240
Sirius yıldızı başka bir kültürün de

404
00:26:49,320 --> 00:26:52,120
ilk efsanelerinde önemli bir rol oynar.

405
00:26:52,760 --> 00:26:54,200
Antik Mısır'ın.

406
00:26:54,280 --> 00:26:58,920
Bu kültürde Nil'in her yıl taşması
ve yeni yıl ile ilişkilidir.

407
00:26:59,880 --> 00:27:02,880
Aynı zamanda
tanrıça İsis'in de bir sembolüdür.

408
00:27:05,120 --> 00:27:07,080
Mısır ve Antik Malta arasındaki

409
00:27:07,160 --> 00:27:09,120
tek ilginç bağlantı da bu değildir.

410
00:27:10,920 --> 00:27:15,880
Maltalı balıkçı teknelerinde
Mısır mitolojisinden gelen…

411
00:27:18,080 --> 00:27:20,000
…belirgin bir sembol vardır.

412
00:27:22,720 --> 00:27:24,120
Horus'un gözü.

413
00:27:26,160 --> 00:27:30,480
Balıkçılara göre,
bu sembol onlara sağlık, refah

414
00:27:30,560 --> 00:27:32,400
ve en önemlisi, koruma sağlar.

415
00:27:34,240 --> 00:27:36,480
Bu sembolün

416
00:27:36,560 --> 00:27:39,320
Antik Mısır'da da görevi aynıdır.

417
00:27:41,040 --> 00:27:46,560
Bu gelenek, Malta'yı
Mısır'ın en ünlü mitiyle,

418
00:27:47,360 --> 00:27:50,240
tanrı Horus'un
anne ve babasıyla ilişkilendirir.

419
00:27:50,320 --> 00:27:52,160
Osiris ve İsis'le.

420
00:27:56,040 --> 00:28:00,320
Eski zamanlarda bilge tanrı Osiris,
göklerden Mısır'a iner.

421
00:28:00,400 --> 00:28:03,200
Kız kardeşi İsis'le hüküm sürecektir

422
00:28:03,280 --> 00:28:06,280
ama halk barbar ve yolsuzdur.

423
00:28:07,560 --> 00:28:09,680
Osiris onlara kültür kazandırır,

424
00:28:09,760 --> 00:28:13,200
hukuk kurallarını getirir
ve tarımı öğretir.

425
00:28:14,920 --> 00:28:18,920
Sonra da Mısır'ı yönetmek için
İsis'i bırakır ve Dünya'yı gezerek

426
00:28:19,000 --> 00:28:22,000
diğer ulusların halklarına da
bu becerileri öğretir.

427
00:28:25,160 --> 00:28:28,080
Seyahat eden
ve uygarlaştırıcı kahraman miti

428
00:28:28,160 --> 00:28:30,560
kendi seyahatlerimden bana tanıdık geldi.

429
00:28:31,760 --> 00:28:36,480
Osiris'in öyküsü, Meksika'daki
Quetzalcoatl'a ve antik öykülerdeki

430
00:28:36,560 --> 00:28:39,080
uygarlaştırıcı kahramanlara benziyor.

431
00:28:40,360 --> 00:28:44,440
Büyük bir felaketten sonra gelen
bilge öğretmenler.

432
00:28:44,520 --> 00:28:46,680
Uygarlığın hediyelerini paylaşırlar,

433
00:28:46,760 --> 00:28:49,840
insanlara taştan eserler
yapmayı öğretirler,

434
00:28:50,640 --> 00:28:54,080
tarımı ve yıldızları onlara tanıtırlar.

435
00:28:56,040 --> 00:29:01,920
Pek çok farklı kültürde
böylesine benzer olan bu tip mitlerin

436
00:29:02,000 --> 00:29:05,360
tek bir kaynaktan çıkması mümkün mü?

437
00:29:07,320 --> 00:29:10,960
Yakın doğudan gelip
Amerika'ya ve Akdeniz'e ulaşan

438
00:29:11,040 --> 00:29:13,440
sakallı ve cübbeli bu figürler

439
00:29:13,520 --> 00:29:15,760
aynı antik kültürden geliyorsa

440
00:29:16,560 --> 00:29:19,640
avcı-toplayıcı atalarımız

441
00:29:19,720 --> 00:29:21,520
Buzul Çağı'yla mücadele ederken

442
00:29:22,240 --> 00:29:24,760
başka biri denizden tüm dünyayı dolaşıp

443
00:29:26,560 --> 00:29:29,240
gelişmiş becerilerini
insanlara anlatıyordu.

444
00:29:30,520 --> 00:29:33,680
Bunun Malta gibi, Buzul Çağı'nda

445
00:29:34,320 --> 00:29:38,640
neredeyse sular altında kalmış bir adada
kanıtı olduğunu düşünüyorum.

446
00:29:39,480 --> 00:29:43,200
Karayipler'in açık denizindeki bir yerde.

447
00:29:45,960 --> 00:29:51,480
Gelişmiş bir uygarlık 11.600 yıl önce
denizin dibine gömüldüyse

448
00:29:51,560 --> 00:29:56,520
belki de bu yerin var olduğuna dair kanıtı
suyun altında bulabiliriz.

449
00:29:57,600 --> 00:29:59,680
Hadi Atlantis'ten bahsedelim.

450
00:30:26,640 --> 00:30:31,640
Alt yazı çevirmeni: Denizsu Nihan Nurata