1
00:00:06,000 --> 00:00:08,920
SERIAL NETFLIX

2
00:00:14,120 --> 00:00:15,760
Jednym z problemów,

3
00:00:15,840 --> 00:00:19,480
które mam z powszechnie znanym
rozwojem cywilizacji,

4
00:00:19,560 --> 00:00:25,120
jest fakt,
że nasza cywilizacja w XXI wieku

5
00:00:25,200 --> 00:00:27,920
koniecznie musi być
szczytem naszych osiągnięć.

6
00:00:33,520 --> 00:00:36,880
Jesteśmy przez to tak zarozumiali.

7
00:00:38,200 --> 00:00:43,200
Patrzymy w przeszłość, sądząc,
że nasi przodkowie byli prymitywni,

8
00:00:43,280 --> 00:00:45,920
mieli mniej wiedzy i umiejętności niż my.

9
00:00:49,120 --> 00:00:53,720
Ale ewolucja nie przebiegała
w linii prostej

10
00:00:53,800 --> 00:00:58,160
od prymitywnych jaskiniowców
do człowieka współczesnego.

11
00:00:58,240 --> 00:01:00,320
Wprost przeciwnie.

12
00:01:05,840 --> 00:01:08,200
W całej historii cywilizacji

13
00:01:08,280 --> 00:01:13,320
miały miejsce wzloty i upadki,
cywilizacje upadały i powstawały,

14
00:01:13,400 --> 00:01:17,640
możliwe, że część przepadła na zawsze.

15
00:01:17,720 --> 00:01:22,160
Wydarzyło się to już na Morzu Śródziemnym.
Na Malcie.

16
00:01:34,200 --> 00:01:39,440
WSCHÓD SYRIUSZA

17
00:01:43,200 --> 00:01:47,560
Ten niesamowity archipelag
na Morzu Śródziemnym

18
00:01:47,640 --> 00:01:49,120
fascynuje mnie od lat.

19
00:01:51,600 --> 00:01:56,520
Ponieważ podejrzewam, że wszystko,
co archeolodzy o nim twierdzą,

20
00:01:57,240 --> 00:01:58,240
to nieprawda.

21
00:02:00,320 --> 00:02:03,680
A jeśli uda mi się dowiedzieć prawdy,

22
00:02:03,760 --> 00:02:08,560
może mieć ona ogromne znaczenie
w poszukiwaniach zaginionej cywilizacji.

23
00:02:11,160 --> 00:02:15,120
Dwie główne wyspy Malty są niemal
niewidoczne na Morzu Śródziemnym.

24
00:02:16,039 --> 00:02:19,680
Leżąc między Europą, Afryką
i Bliskim Wschodem,

25
00:02:19,760 --> 00:02:24,080
przez wieki miały ogromne znaczenie
w historii cywilizacji.

26
00:02:24,160 --> 00:02:26,400
SARDYNIA - SYCYLIA - WŁOCHY - GRECJA
MORZE ŚRÓDZIEMNE - TUNEZJA - LIBIA

27
00:02:28,120 --> 00:02:30,680
Według oficjalnej historii Malty…

28
00:02:31,880 --> 00:02:32,760
2000 N.E.

29
00:02:32,840 --> 00:02:35,960
…pierwsi osadnicy pojawili się tu
około 7900 lat temu.

30
00:02:36,920 --> 00:02:37,880
5900 P.N.E.

31
00:02:37,960 --> 00:02:39,960
Byli to rolnicy z epoki kamienia,

32
00:02:40,040 --> 00:02:42,920
którzy przypłynęli z Włoch
na drewnianych tratwach.

33
00:02:43,000 --> 00:02:45,080
Prawdopodobnie pochodzili z Sycylii…

34
00:02:45,400 --> 00:02:46,480
AGENCJA HERITAGE MALTA

35
00:02:46,560 --> 00:02:49,600
…przywieźli ze sobą
pierwsze zwierzęta hodowlane,

36
00:02:49,680 --> 00:02:51,480
pierwsze rośliny.

37
00:02:55,840 --> 00:03:00,040
Osadnicy rozwinęli tu własną kulturę.

38
00:03:01,800 --> 00:03:05,920
Według oficjalnej wersji historii,
około 5600 lat temu…

39
00:03:06,640 --> 00:03:07,520
3600 P.N.E.

40
00:03:07,600 --> 00:03:10,680
…pewnego ranka wstali, by zbudować to.

41
00:03:18,600 --> 00:03:20,080
To Ġgantija,

42
00:03:21,240 --> 00:03:24,520
bez dwóch zdań to ogromna
konstrukcja megalityczna.

43
00:03:27,920 --> 00:03:29,680
Przez dziesiątki lat

44
00:03:29,760 --> 00:03:33,600
była najstarszą
monumentalną budowlą na Ziemi.

45
00:03:38,480 --> 00:03:43,440
Idąc tędy, czuję, jakbym był pomniejszony,

46
00:03:43,520 --> 00:03:46,760
jak karzeł między budowlami gigantów.

47
00:03:49,640 --> 00:03:51,240
Budowa tych murów

48
00:03:51,320 --> 00:03:54,200
wymagała podnoszenia
setek potężnych megalitów.

49
00:03:56,560 --> 00:03:58,680
Niektóre ważą nawet 50 ton.

50
00:04:02,120 --> 00:04:03,560
A to, co widzimy dzisiaj,

51
00:04:03,640 --> 00:04:06,600
to zaledwie połowa
oryginalnej wysokości świątyni.

52
00:04:14,800 --> 00:04:18,040
W czasach świetności
Ġgantija była naprawdę gigantyczna.

53
00:04:19,920 --> 00:04:21,720
Wysoka jak trzypiętrowy dom.

54
00:04:24,120 --> 00:04:28,720
Zewnętrzne mury zostały zbudowane
z kamieni ułożonych jeden na drugim.

55
00:04:32,760 --> 00:04:36,720
Dwie połączone świątynie
miały owalne komnaty,

56
00:04:38,240 --> 00:04:39,920
a ich ściany były czerwone.

57
00:04:41,600 --> 00:04:42,880
Były tam ołtarze,

58
00:04:42,960 --> 00:04:45,800
przy których znaleziono
szczątki kości zwierząt,

59
00:04:46,520 --> 00:04:49,200
sugerujące rytualne ofiary lub uczty.

60
00:04:53,280 --> 00:04:57,360
Żadne źródło pisane nie mówi,
kiedy wybudowano Ġgantiję,

61
00:04:57,440 --> 00:04:59,560
brak też wiarygodnego datowania węglowego.

62
00:05:04,760 --> 00:05:07,480
Ile więc lat ma ta gigantyczna świątynia?

63
00:05:09,440 --> 00:05:11,880
Czy to dowód na istnienie cywilizacji,

64
00:05:11,960 --> 00:05:13,560
o której uważam, że kwitła

65
00:05:13,640 --> 00:05:17,600
na długo przed powstaniem innych?

66
00:05:22,840 --> 00:05:28,720
Archeolodzy twierdzą, że Ġgantija
została zbudowana 5600 lat temu,

67
00:05:28,800 --> 00:05:31,400
ponieważ w pobliżu znaleziono artefakty,

68
00:05:31,480 --> 00:05:35,280
które przypominają te
z prostszych osad z tej właśnie ery,

69
00:05:36,880 --> 00:05:40,440
ale to nie znaczy,
że Ġgantija ma tyle samo lat.

70
00:05:41,000 --> 00:05:44,280
Artefakty mogły trafić tam później.

71
00:05:45,240 --> 00:05:49,040
Prawda jest taka,
że prehistoria Malty nie ma sensu.

72
00:05:50,840 --> 00:05:52,240
Pomyślcie.

73
00:05:52,320 --> 00:05:55,080
Archeolodzy mówią nam, że ci rolnicy,

74
00:05:55,160 --> 00:05:57,480
którzy nie zbudowali
nic większego od chatki,

75
00:05:58,080 --> 00:06:00,240
mogli osiągnąć coś takiego?

76
00:06:02,800 --> 00:06:04,840
Gdy patrzymy na coś takiego jak Ġgantija,

77
00:06:04,920 --> 00:06:09,800
oczekujemy, że będziemy wiedzieli,

78
00:06:09,880 --> 00:06:11,800
jak zbudowali coś takiego.

79
00:06:12,600 --> 00:06:17,240
Ludzie nie wiedzą,
jak przenosić 20- i 30-tonowe megality.

80
00:06:17,320 --> 00:06:18,880
Muszą się tego nauczyć.

81
00:06:18,960 --> 00:06:21,640
Nie widzę dowodów
na rozwój tych umiejętności.

82
00:06:22,960 --> 00:06:24,200
To nie wszystko.

83
00:06:24,720 --> 00:06:28,080
Ġgantija nie jest jedyną
megalityczną świątynią na Malcie.

84
00:06:29,800 --> 00:06:31,960
Na dwóch głównych wyspach Malty

85
00:06:32,040 --> 00:06:35,960
archeolodzy odkryli
19 starożytnych budowli

86
00:06:37,080 --> 00:06:40,240
na lądzie o wielkości połowy Chicago.

87
00:06:41,040 --> 00:06:44,520
Najstarsza ponoć jest właśnie Ġgantija.

88
00:06:47,680 --> 00:06:52,080
To dużo świątyń jak na taki skrawek lądu,

89
00:06:52,160 --> 00:06:54,160
stworzenie ich musiało być trudne.

90
00:06:54,240 --> 00:06:55,200
Zbyt trudne.

91
00:06:56,560 --> 00:07:01,360
Stąd pytanie,
kto naprawdę zbudował Ġgantiję, i kiedy?

92
00:07:01,440 --> 00:07:05,400
To niemożliwe, by prosty, prymitywny lud

93
00:07:06,480 --> 00:07:10,240
wybudował największą,
najbardziej niezwykłą

94
00:07:10,320 --> 00:07:12,640
i najbardziej złożoną budowlę na Malcie.

95
00:07:18,160 --> 00:07:22,960
Myślę, że prawda jest
bardziej skomplikowana i niebezpieczna.

96
00:07:27,560 --> 00:07:29,480
Widzieliśmy już w Indonezji…

97
00:07:29,560 --> 00:07:30,480
GUNUNG PADANG
INDONEZJA

98
00:07:30,560 --> 00:07:32,400
WIELKA PIRAMIDA W CHOLULI
MEKSYK

99
00:07:32,480 --> 00:07:36,440
…i Meksyku, że starożytne mity i legendy
mogą nas czegoś nauczyć.

100
00:07:37,200 --> 00:07:40,520
Opowieści te,
przekazywane z pokolenia na pokolenie,

101
00:07:40,600 --> 00:07:43,160
powinny interesować archeologów.

102
00:07:44,800 --> 00:07:47,640
Jeśli prześledzimy legendy Malty,

103
00:07:47,720 --> 00:07:49,320
dowiemy się,

104
00:07:49,400 --> 00:07:52,320
kto zbudował Ġgantiję.

105
00:08:02,200 --> 00:08:07,480
Istnieje interesująca legenda
o gigantce Sansunie.

106
00:08:11,520 --> 00:08:13,040
Według niej gigantka

107
00:08:13,120 --> 00:08:15,720
odbyła stosunek
z jednym z tutejszych mężczyzn

108
00:08:17,120 --> 00:08:19,200
i urodziła hybrydę.

109
00:08:21,200 --> 00:08:23,480
By uczcić to wydarzenie,

110
00:08:24,240 --> 00:08:27,480
w ciągu jednej doby
zbudowała ogromną świątynię,

111
00:08:28,600 --> 00:08:30,800
trzymając jednocześnie
dziecko na ramieniu.

112
00:08:33,480 --> 00:08:36,920
To fascynująca legenda,
ale to wciąż tylko legenda.

113
00:08:37,919 --> 00:08:41,520
Nie wierzę, że na Ziemi istnieli giganci.

114
00:08:42,799 --> 00:08:45,280
Ale co jeśli była człowiekiem

115
00:08:45,360 --> 00:08:48,440
o wyjątkowych umiejętnościach
i możliwościach,

116
00:08:48,520 --> 00:08:50,720
które pozwoliły jej zbudować tę świątynię?

117
00:08:51,800 --> 00:08:55,000
Legenda ta bardzo przypomina opowieść

118
00:08:55,080 --> 00:08:59,560
o gigantach, którzy zbudowali
Wielką Piramidę w Choluli,

119
00:09:00,320 --> 00:09:03,440
opowieść powiązaną z wielką powodzią.

120
00:09:08,320 --> 00:09:10,720
Czy te legendy o gigantach budowniczych

121
00:09:10,800 --> 00:09:15,760
zawierają w sobie wspomnienia
zaawansowanej starożytnej kultury?

122
00:09:16,560 --> 00:09:19,920
Co, jeśli oś czasu
prehistorii Malty jest błędna?

123
00:09:22,720 --> 00:09:25,760
Kiedy rolnicy z Sycylii przybyli na Maltę,

124
00:09:25,840 --> 00:09:28,440
Ġgantija i pozostałe
megalityczne świątynie

125
00:09:28,520 --> 00:09:30,200
mogły już tu być.

126
00:09:30,280 --> 00:09:34,240
Co, jeśli te wyjątkowe konstrukcje
są dziełem kogoś innego?

127
00:09:36,720 --> 00:09:41,080
Dużo bardziej zaawansowanego ludu,
który przybył na Maltę wcześniej.

128
00:09:42,960 --> 00:09:44,240
To nie tylko możliwe…

129
00:09:47,520 --> 00:09:48,560
ale i prawdopodobne.

130
00:09:51,440 --> 00:09:53,400
I nie uważam, że tu przypłynęli.

131
00:09:54,240 --> 00:09:56,120
Myślę, że tu przyszli.

132
00:09:59,840 --> 00:10:02,880
Malta nie zawsze była wyspą.

133
00:10:03,840 --> 00:10:05,840
U szczytu ostatniej epoki lodowej

134
00:10:05,920 --> 00:10:09,680
poziom oceanów wynosił około 120 metrów,

135
00:10:09,760 --> 00:10:12,560
mniej niż dziś.

136
00:10:14,600 --> 00:10:17,520
Wyspy Maltańskie były szczytami wzgórz,

137
00:10:17,600 --> 00:10:21,360
częścią większego lądu łączącego Maltę

138
00:10:21,440 --> 00:10:23,320
z dzisiejszą Sycylią.

139
00:10:23,400 --> 00:10:26,400
A stamtąd z południem Włoch i Europą.

140
00:10:26,480 --> 00:10:27,360
WŁOCHY - SYCYLIA - MALTA

141
00:10:29,200 --> 00:10:31,680
Europa nie była wtedy
dobrym miejscem do życia.

142
00:10:32,480 --> 00:10:35,720
Zimna, sucha, niegościnna.

143
00:10:37,120 --> 00:10:41,000
Wiemy, że podczas epoki lodowej
zwierzęta migrowały przez ląd

144
00:10:41,080 --> 00:10:46,040
do cieplejszych i żyźniejszych miejsc,
takich jak Malta.

145
00:10:48,480 --> 00:10:50,440
Czy ludzie mogli za nimi podążyć?

146
00:10:53,480 --> 00:10:55,760
WŁOCHY - SYCYLIA - MALTA

147
00:10:55,840 --> 00:10:59,920
Archeolodzy znaleźli
ślady ludzi pierwotnych na Sycylii.

148
00:11:00,000 --> 00:11:02,600
12 000 P.N.E.

149
00:11:02,680 --> 00:11:06,000
Dlaczego ich migracja na południe
miałaby zakończyć się tam?

150
00:11:07,160 --> 00:11:10,640
Moim zdaniem tajemnicę pojawienia się

151
00:11:10,720 --> 00:11:13,800
maltańskich świątyń 5000 lub 6000 lat temu

152
00:11:13,880 --> 00:11:15,800
wyjaśnia to,

153
00:11:15,880 --> 00:11:18,400
że wiele lat wcześniej,

154
00:11:18,480 --> 00:11:21,120
podczas epoki lodowej,
kilkanaście tysięcy lat temu,

155
00:11:21,200 --> 00:11:22,880
Malta była częścią większego lądu.

156
00:11:25,080 --> 00:11:28,080
Problem tkwi w tym, że według archeologów

157
00:11:28,160 --> 00:11:32,000
nie ma dowodów na to, że na Malcie

158
00:11:32,080 --> 00:11:33,640
żyli wtedy ludzie.

159
00:11:33,720 --> 00:11:35,560
Ale to nie do końca prawda.

160
00:11:36,840 --> 00:11:39,280
Dowód znajduje się w tej grocie.

161
00:11:43,400 --> 00:11:44,440
Oto Għar Dalam,

162
00:11:45,280 --> 00:11:48,240
grota na południowowschodnim wybrzeżu
głównej wyspy.

163
00:11:50,720 --> 00:11:53,280
Geologiczny wehikuł czasu,

164
00:11:53,360 --> 00:11:56,400
który pokazuje nam prehistorię Malty.

165
00:12:00,440 --> 00:12:04,560
Ciąg powodzi zostawił tu
skamieliny i szczątki zwierząt,

166
00:12:04,640 --> 00:12:06,640
które mają tysiące lat.

167
00:12:12,720 --> 00:12:14,400
Dr Anton Mifsud,

168
00:12:14,480 --> 00:12:17,320
prezes Stowarzyszenia Prehistorii Malty,

169
00:12:17,400 --> 00:12:19,640
bada to miejsce od lat.

170
00:12:19,720 --> 00:12:20,920
Jest ogromna.

171
00:12:21,000 --> 00:12:25,120
Jego niezależne odkrycia
wywołały dużą kontrowersję.

172
00:12:27,080 --> 00:12:29,520
Għar Dalam to zachowana w kamieniu

173
00:12:29,600 --> 00:12:31,040
prehistoria Malty,

174
00:12:31,120 --> 00:12:35,560
a z tego, co wiem,
ten stalagmit jest wyjątkowo istotny.

175
00:12:35,640 --> 00:12:39,440
Poczynając od tej jasnobrązowej…

176
00:12:39,520 --> 00:12:41,160
- To warstwa kulturowa.
- Tak.

177
00:12:41,240 --> 00:12:42,560
Żyli tu ludzie.

178
00:12:42,640 --> 00:12:43,480
WARSTWA ZWIERZĄT HODOWLANYCH
(WARSTWA KULTUROWA, WARSTWA GARNCARSKA)

179
00:12:43,560 --> 00:12:46,800
- W ciągu ostatnich 8000 lat.
- Tak, 8000. Zgadza się.

180
00:12:46,880 --> 00:12:52,080
Na dnie jest warstwa plejstoceńska.

181
00:12:52,160 --> 00:12:53,960
- Pod nią…
- Tak.

182
00:12:54,040 --> 00:12:56,080
…mamy warstwę z epoki lodowej,

183
00:12:56,160 --> 00:12:58,480
która zawiera szczątki zwierząt,

184
00:12:58,560 --> 00:13:00,480
ale to nie warstwa kulturowa,

185
00:13:00,560 --> 00:13:03,080
bo archeolodzy uważają,
że nie było tu ludzi.

186
00:13:03,160 --> 00:13:04,240
Zgadza się.

187
00:13:05,000 --> 00:13:10,240
Wszystko na tej głębokości
ma co najmniej 11 600 lat.

188
00:13:10,320 --> 00:13:13,240
Jeśli oficjalna wersja
historii Malty jest prawdziwa,

189
00:13:13,320 --> 00:13:17,120
nie powinno być tu
żadnych szczątków ludzi.

190
00:13:19,480 --> 00:13:23,720
Jednak ponad wiek temu
archeolodzy coś znaleźli.

191
00:13:23,800 --> 00:13:25,080
TAURODONTYZM

192
00:13:25,160 --> 00:13:26,960
Coś, czego nikt się nie spodziewał.

193
00:13:28,880 --> 00:13:34,880
W 1917 dwóch maltańskich badaczy
znalazło wyjątkowe zęby.

194
00:13:34,960 --> 00:13:35,800
Tak.

195
00:13:37,160 --> 00:13:40,400
Miały kolor skamielin, nie miały korzeni.

196
00:13:40,480 --> 00:13:43,000
Korzenie były wchłonięte przez ząb.

197
00:13:43,080 --> 00:13:46,000
Czyli to typowe zęby neandertalczyka?

198
00:13:46,080 --> 00:13:48,000
- Tak.
- Gdzie znaleziono te dwa zęby?

199
00:13:48,080 --> 00:13:51,080
Tu, u podstawy stalagmitu.

200
00:13:51,160 --> 00:13:53,160
- U podstawy stalagmitu.
- Właśnie.

201
00:13:53,240 --> 00:13:54,640
Eksperci byli przekonani,

202
00:13:54,720 --> 00:13:56,760
że znaleźli dowody,

203
00:13:56,840 --> 00:13:59,360
które odmienią historię Malty.

204
00:14:03,480 --> 00:14:04,480
Mieli dowód na to…

205
00:14:04,560 --> 00:14:05,400
WŁOCHY - SYCYLIA - MALTA

206
00:14:05,480 --> 00:14:08,360
…że neandertalczycy przeszli przez ląd.

207
00:14:09,800 --> 00:14:15,120
Ale czasami archeolodzy odkrywają coś,
co inni chcieliby zakopać.

208
00:14:16,200 --> 00:14:21,800
W 1952 wykonano datowanie.

209
00:14:21,880 --> 00:14:23,960
Co wykazały testy?

210
00:14:24,040 --> 00:14:26,200
Nie opublikowano wyników.

211
00:14:27,320 --> 00:14:30,440
Z jakiegoś powodu nie ujawniono ich.

212
00:14:31,400 --> 00:14:34,600
Wiemy tylko, że w kolejnych latach

213
00:14:34,680 --> 00:14:38,080
autentyczność zębów była bagatelizowana.

214
00:14:39,360 --> 00:14:42,400
Do dziś podręczniki twierdzą,

215
00:14:42,480 --> 00:14:47,920
że ludzie dotarli na Maltę
dopiero 7900 lat temu.

216
00:14:48,480 --> 00:14:52,720
Dlaczego archeolodzy nie chcą myśleć,
że ludzie mogli być tu wcześniej?

217
00:14:57,360 --> 00:15:00,760
Zmiana paradygmatu jest trudna.

218
00:15:00,840 --> 00:15:02,560
Kiedy konkretna grupa naukowców

219
00:15:02,640 --> 00:15:06,480
ma konkretny punkt widzenia
na jakąś sprawę,

220
00:15:06,560 --> 00:15:08,560
nie chcą go porzucić,

221
00:15:08,640 --> 00:15:11,720
staje się on dla nich tak ważny,

222
00:15:11,800 --> 00:15:13,200
że sam atak na paradygmat

223
00:15:13,280 --> 00:15:15,880
staje się atakiem na nich, więc go bronią.

224
00:15:18,040 --> 00:15:20,240
Z własnej ciekawości

225
00:15:20,320 --> 00:15:26,240
dr Mifsud w 2016 roku zapłacił
za najnowocześniejszą analizę zębów.

226
00:15:27,280 --> 00:15:29,720
Zbadało je dla mnie troje najlepszych

227
00:15:29,800 --> 00:15:31,520
- antropologów fizycznych.
- Tak.

228
00:15:31,600 --> 00:15:33,600
Powiedzieli, że to zęby neandertalczyka.

229
00:15:33,680 --> 00:15:34,600
Jasne.

230
00:15:35,160 --> 00:15:38,640
To dowód na ludzką aktywność
podczas epoki lodowej.

231
00:15:41,200 --> 00:15:43,480
Jak zmieniłoby to historię Malty?

232
00:15:44,240 --> 00:15:47,960
To musiało być dużo wcześniej.

233
00:15:48,040 --> 00:15:48,920
Tak.

234
00:15:49,000 --> 00:15:51,200
Pojawiłby się nowy rozdział.

235
00:15:53,320 --> 00:15:54,160
Tak.

236
00:15:55,280 --> 00:15:58,680
Jeśli nasi kuzyni neandertalczycy
dotarli na Maltę,

237
00:15:58,760 --> 00:16:02,840
oznacza to, że starożytni
wykorzystywali ten most lądowy.

238
00:16:02,920 --> 00:16:05,320
Możliwe, że inna kultura epoki lodowej

239
00:16:05,400 --> 00:16:07,120
tu też mogła zostawić swój ślad.

240
00:16:10,440 --> 00:16:16,160
Uważam, że ślady dużo starszej cywilizacji
na Malcie są przekonujące,

241
00:16:16,240 --> 00:16:18,640
i nie chodzi mi tylko o kilka zębów.

242
00:16:23,360 --> 00:16:27,200
Pragnę pokazać wam coś,
co zobaczyłem 25 lat temu,

243
00:16:27,280 --> 00:16:29,080
kiedy byłem tu pierwszy raz.

244
00:16:29,160 --> 00:16:33,400
Coś, co jest częścią samej wyspy.

245
00:16:36,040 --> 00:16:38,960
To zjawisko znaleziono
na wszystkich wyspach.

246
00:16:40,560 --> 00:16:45,360
Równoległe ryflowane kanały
wyrzeźbione w starożytnym wapieniu.

247
00:16:46,800 --> 00:16:49,800
Jest ich niemal 35 kilometrów,

248
00:16:51,040 --> 00:16:53,680
często przecinają się jak tory kolejowe.

249
00:16:54,720 --> 00:16:57,560
Archeologowie uważają,

250
00:16:57,640 --> 00:17:00,920
że nie są starsze niż 2600 lat,

251
00:17:01,760 --> 00:17:03,960
ale nie przeprowadzono poważnych badań.

252
00:17:05,000 --> 00:17:08,080
Nie widać przy nich śladów narzędzi,

253
00:17:08,160 --> 00:17:11,520
nie są też rezultatem działania natury.

254
00:17:12,400 --> 00:17:14,440
Zostały stworzone ludzką ręką.

255
00:17:14,520 --> 00:17:17,440
Nie wiadomo do końca, czemu służyły.

256
00:17:18,400 --> 00:17:22,400
Zazwyczaj sądzi się,
że były drogami transportowymi.

257
00:17:22,480 --> 00:17:25,319
Stąd nazwa „koleiny”.

258
00:17:27,040 --> 00:17:28,960
Ale mnie intryguje coś innego.

259
00:17:29,040 --> 00:17:31,720
Koleiny nie są tylko na lądzie.

260
00:17:33,119 --> 00:17:35,760
Niektóre z nich prowadzą do morza.

261
00:17:37,480 --> 00:17:40,280
Oto dwie koleiny pod współczesną drogą,

262
00:17:40,360 --> 00:17:44,320
które znikają pod wodą.

263
00:17:44,400 --> 00:17:46,680
Powstały, zanim podniósł się poziom morza.

264
00:17:50,320 --> 00:17:54,840
Przez lata odkrywałem
i śledziłem je pod wodą,

265
00:17:54,920 --> 00:18:00,440
istnieją na głębokości 25 metrów
i potrafią mieć ponad kilometr długości.

266
00:18:03,040 --> 00:18:05,200
Ktokolwiek je stworzył,

267
00:18:05,280 --> 00:18:08,320
zrobił to, kiedy dno
było powyżej poziomu morza,

268
00:18:08,400 --> 00:18:11,720
ponad 12 000 lat temu,
podczas epoki lodowej.

269
00:18:11,800 --> 00:18:12,640
WŁOCHY - SYCYLIA - MALTA

270
00:18:13,920 --> 00:18:17,240
Zastanawiam się,
ile informacji o maltańskiej prehistorii

271
00:18:17,320 --> 00:18:19,120
kryje się pod wodą.

272
00:18:19,200 --> 00:18:21,200
Ile jeszcze ludzkich konstrukcji,

273
00:18:21,280 --> 00:18:24,640
być może megalitycznych świątyń,
czeka na odkrycie?

274
00:18:28,360 --> 00:18:31,320
Uważam, że za świątyniami na Malcie

275
00:18:31,400 --> 00:18:33,760
stoi większa starożytna inteligencja,

276
00:18:33,840 --> 00:18:37,360
ponieważ są dużo bardziej złożone,
niż się wydają.

277
00:18:39,680 --> 00:18:42,000
Pod chroniącym je baldachimem

278
00:18:42,080 --> 00:18:47,000
znajduje się jedna
z bardziej okazałych świątyń, Mnajdra.

279
00:18:51,080 --> 00:18:55,200
Futurystyczny baldachim
odcina świątyni dostęp do nieba,

280
00:18:55,280 --> 00:18:56,680
a szkoda,

281
00:18:57,560 --> 00:18:59,280
bo ci, którzy stworzyli Mnajdrę,

282
00:18:59,360 --> 00:19:03,560
wyjątkowo dobrze znali się na kosmosie,

283
00:19:04,280 --> 00:19:07,120
czego maltańscy archeolodzy nie podważają.

284
00:19:08,800 --> 00:19:11,400
Wiemy, że obserwowali wschody słońca

285
00:19:11,480 --> 00:19:14,160
i pozycję gwiazd.

286
00:19:14,960 --> 00:19:17,600
Część swoich obserwacji

287
00:19:17,680 --> 00:19:19,400
wyrazili w architekturze.

288
00:19:24,320 --> 00:19:28,800
Budowniczowie Mnajdry
wynaleźli sposób na śledzenie nieba.

289
00:19:31,040 --> 00:19:32,600
Podczas równonocy

290
00:19:32,680 --> 00:19:35,920
21 marca i 21 września

291
00:19:36,560 --> 00:19:41,840
promienie wschodzącego słońca
padały na wejście do świątyni,

292
00:19:41,920 --> 00:19:45,600
oświetlając najgłębsze zakamarki
wewnętrznej kaplicy.

293
00:19:59,040 --> 00:20:01,800
Podczas tych chwil wnętrze świątyni

294
00:20:01,880 --> 00:20:04,760
musiało być pełne magicznego blasku.

295
00:20:06,760 --> 00:20:08,200
A to nie wszystko.

296
00:20:08,280 --> 00:20:10,920
Podczas wschodu słońca podczas przesileń,

297
00:20:11,000 --> 00:20:13,440
najdłuższego i najkrótszego dnia w roku,

298
00:20:13,520 --> 00:20:16,520
równie charakterystyczne promienie

299
00:20:16,600 --> 00:20:19,320
dokładnie oświetlały krawędzie megalitów

300
00:20:19,400 --> 00:20:21,400
po lewej i prawej stronie wejścia.

301
00:20:23,840 --> 00:20:27,680
Inne starożytne budowle
też się tym charakteryzują.

302
00:20:27,760 --> 00:20:29,840
Wielka Piramida w Choluli…

303
00:20:29,920 --> 00:20:30,760
WIELKA PIRAMIDA W CHOLULI
MEKSYK

304
00:20:30,840 --> 00:20:34,240
…i piramidy pod nią skierowane są
ku słońcu zachodzącemu

305
00:20:34,320 --> 00:20:35,800
w czasie letniego przesilenia.

306
00:20:36,600 --> 00:20:40,440
Inne megality mają podobne ustawienie.

307
00:20:40,520 --> 00:20:41,360
STONEHENGE
WIELKA BRYTANIA

308
00:20:41,440 --> 00:20:42,640
Jak Stonehenge

309
00:20:44,040 --> 00:20:45,760
lub Świątynia w Karnaku.

310
00:20:45,840 --> 00:20:47,320
KARNAK
EGIPT

311
00:20:48,240 --> 00:20:52,040
W Mnajdrze starożytni
stworzyli ogromne budowle,

312
00:20:52,120 --> 00:20:55,160
by celebrować zaślubiny Nieba i Ziemi.

313
00:20:55,240 --> 00:20:58,400
Mnajdra i inne świątynie

314
00:20:58,480 --> 00:21:02,680
mogą być również częścią
większego projektu astronomicznego.

315
00:21:02,760 --> 00:21:05,840
Jeśli udowodnimy, że to prawda,

316
00:21:06,440 --> 00:21:10,200
spisana prehistoria Malty
będzie musiała ulec zmianom.

317
00:21:12,120 --> 00:21:14,560
Holenderska badaczka i pisarka,
Lenie Reedjik,

318
00:21:14,640 --> 00:21:17,840
zbadała wszystkie
megalityczne świątynie na Malcie

319
00:21:17,920 --> 00:21:20,760
i dokładnie przeanalizowała
ich ustawienie.

320
00:21:20,840 --> 00:21:22,640
Zaskoczyło ją,

321
00:21:22,720 --> 00:21:27,360
że pozostałe nie pokrywały się
z równonocami ani przesileniami.

322
00:21:28,640 --> 00:21:33,200
Nie były też skierowane
w stronę żadnych miejsc w okolicy.

323
00:21:34,040 --> 00:21:37,760
Nie były nawet zwrócone
w tym samym kierunku.

324
00:21:39,040 --> 00:21:41,160
Wszystkie są zwrócone gdzie indziej.

325
00:21:41,240 --> 00:21:44,880
- To wyjątkowe samo w sobie.
- To bardzo ciekawe.

326
00:21:44,960 --> 00:21:46,280
AUTORKA KSIĄŻKI
„SIRIUS: THE STAR OF THE MALTESE TEMPLES”

327
00:21:46,360 --> 00:21:48,560
Kultura, która ma świątynie,

328
00:21:48,640 --> 00:21:51,840
kościoły czy meczety,
zwraca uwagę na ustawienie.

329
00:21:53,720 --> 00:21:58,080
Dlaczego tylko Mnajdra miałaby być
zwrócona w kierunku słońca w przesilenie?

330
00:21:59,040 --> 00:22:03,280
Czy inne świątynie na Malcie
również miały związek z czymś na niebie?

331
00:22:04,920 --> 00:22:06,320
Jeśli tak, z czym?

332
00:22:09,680 --> 00:22:11,960
Należy szukać reguł.

333
00:22:12,720 --> 00:22:17,120
Potrzebna jest do tego
wiedza o archeoastronomii.

334
00:22:18,040 --> 00:22:20,560
Astronomii starożytnych.

335
00:22:20,640 --> 00:22:26,240
Na niebie ma miejsce fascynujący,
choć mało znany ruch,

336
00:22:26,320 --> 00:22:29,640
zwany precesją.

337
00:22:34,080 --> 00:22:38,880
Wbrew powszechnej opinii,
Ziemia nie jest idealną kulą.

338
00:22:38,960 --> 00:22:41,480
Jest nieco wybrzuszona na równiku.

339
00:22:42,040 --> 00:22:43,280
Co to znaczy?

340
00:22:43,360 --> 00:22:46,400
Z powodu przyciągania słońca i księżyca

341
00:22:46,480 --> 00:22:50,680
Ziemia lekko chwieje się
podczas obrotów wokół własnej osi.

342
00:22:50,760 --> 00:22:54,720
Precesja zmienia to,
co widzimy na nocnym niebie,

343
00:22:54,800 --> 00:22:59,800
ponieważ oddalone konstelacje
zmieniają swoje pozycje.

344
00:22:59,880 --> 00:23:04,080
Całe niebo delikatnie się porusza.

345
00:23:04,160 --> 00:23:07,960
Pozycja wschodu lub zachodu danej gwiazdy

346
00:23:08,040 --> 00:23:14,760
zmienia się o zaledwie jeden stopień
w ciągu 72 lat.

347
00:23:15,840 --> 00:23:20,320
Gdybyście budowali świątynie
zwrócone w stronę konkretnej gwiazdy,

348
00:23:20,400 --> 00:23:21,760
po wielu wiekach

349
00:23:21,840 --> 00:23:26,160
orientacja ta by się zmieniła,
jak na Malcie.

350
00:23:29,440 --> 00:23:30,760
Jest jednak jeden problem.

351
00:23:30,840 --> 00:23:32,360
Oficjalna linia czasu…

352
00:23:32,440 --> 00:23:33,280
3600 P.N.E.

353
00:23:33,360 --> 00:23:37,280
…mówi, że świątynie na Malcie
powstały pomiędzy 5600

354
00:23:37,360 --> 00:23:39,480
a 4500 lat temu.

355
00:23:39,560 --> 00:23:40,400
2500 P.N.E.

356
00:23:40,480 --> 00:23:42,720
Patrząc na pozycje najjaśniejszych gwiazd,

357
00:23:42,800 --> 00:23:45,480
które były wtedy widoczne,

358
00:23:45,560 --> 00:23:47,800
nie moglibyśmy znaleźć nic.

359
00:23:48,560 --> 00:23:51,080
Szukanie niekonwencjonalnych opcji

360
00:23:51,160 --> 00:23:56,440
było bardzo niemile widziane.

361
00:23:56,520 --> 00:23:58,240
Cofanie się do okresu

362
00:23:58,320 --> 00:24:00,640
- sprzed budowy świątyń.
- Właśnie.

363
00:24:03,440 --> 00:24:05,200
Dzięki nowoczesnej technologii,

364
00:24:05,280 --> 00:24:08,480
która potrafi odtworzyć ruch gwiazd
sprzed tysięcy lat,

365
00:24:09,440 --> 00:24:12,880
Lenie mogła przewinąć to,
co działo się na niebie,

366
00:24:14,040 --> 00:24:18,120
szukając jedynej gwiazdy,
na którą wskazywały wszystkie świątynie.

367
00:24:19,720 --> 00:24:23,360
Nie tylko w czasie, w którym rzekomo
zostały zbudowane świątynie,

368
00:24:24,080 --> 00:24:26,320
ale w dowolnym okresie w przeszłości.

369
00:24:27,640 --> 00:24:32,920
W końcu udało się to znaleźć.

370
00:24:34,000 --> 00:24:36,920
Świątynie były skierowane
w stronę jednej gwiazdy.

371
00:24:38,640 --> 00:24:43,360
Syriusz, nazywany często Psią gwiazdą.

372
00:24:45,600 --> 00:24:49,520
W pewnym momencie mija wszystkie wejścia.

373
00:24:49,600 --> 00:24:53,200
Goszczą go wszystkie te świątynie.

374
00:24:57,800 --> 00:25:00,760
Syriusz to oczywiście wyjątkowa gwiazda.

375
00:25:00,840 --> 00:25:03,080
O ile się nie mylę, jest najjaśniejsza.

376
00:25:03,160 --> 00:25:07,000
Dużo jaśniejsza niż pozostałe.
Dwa razy jaśniejsza niż druga gwiazda.

377
00:25:09,080 --> 00:25:10,800
Teoria Lenie tłumaczy też,

378
00:25:10,880 --> 00:25:14,240
czemu astronomowie zbudowali tyle świątyń.

379
00:25:15,480 --> 00:25:18,320
Jako że Syriusz zmieniał pozycję,

380
00:25:18,400 --> 00:25:21,040
świątynie traciły go z oczu,

381
00:25:21,120 --> 00:25:26,040
zmuszając architektów do budowy
nowej świątyni z niecą inną pozycją.

382
00:25:28,000 --> 00:25:33,080
Z powodu precesji Syriusz
przez tysiące lat nie był tu widoczny,

383
00:25:33,160 --> 00:25:36,880
póki zachwianie się Ziemi
nie sprawiło, że pojawił się na niebie

384
00:25:36,960 --> 00:25:39,000
jakieś 11 000 lat temu.

385
00:25:39,680 --> 00:25:42,840
Świątynia, która pokrywa się
z jego pojawieniem się

386
00:25:42,920 --> 00:25:46,560
po długiej nieobecności
to prosta Ħaġar Qim.

387
00:25:47,720 --> 00:25:50,680
To jedna z najmniejszych świątyń.

388
00:25:50,760 --> 00:25:52,200
Zaczęli skromnie,

389
00:25:52,280 --> 00:25:54,760
ale z biegiem czasu

390
00:25:54,840 --> 00:25:58,080
zbudowali jedną z największych świątyń.

391
00:25:58,160 --> 00:25:59,400
Ġgantiję można nawet

392
00:26:00,600 --> 00:26:02,120
nazwać katedrą.

393
00:26:04,240 --> 00:26:05,680
Jeśli Lenie ma rację,

394
00:26:06,360 --> 00:26:10,320
cofa to projekt megalityczny na Malcie
o tysiące lat,

395
00:26:10,400 --> 00:26:13,120
zanim pojawili się na wyspie
rolnicy z Sycylii.

396
00:26:13,200 --> 00:26:14,040
5900 P.N.E.

397
00:26:15,840 --> 00:26:17,880
9000 p.n.e.

398
00:26:17,960 --> 00:26:22,280
Musiało być to dzieło kultury
biegłej w astronomii

399
00:26:23,800 --> 00:26:26,160
oraz architekturze.

400
00:26:31,680 --> 00:26:34,520
A dlaczego wybrali akurat Syriusza?

401
00:26:37,080 --> 00:26:38,400
Być może po prostu dlatego,

402
00:26:38,480 --> 00:26:41,560
że był najjaśniejszą gwiazdą na niebie.

403
00:26:42,800 --> 00:26:44,800
Ale możliwe, że to nie wszystko.

404
00:26:46,320 --> 00:26:49,240
Syriusz odgrywa istotną rolę

405
00:26:49,320 --> 00:26:52,120
w legendach innej
wielkiej starożytnej kultury,

406
00:26:52,760 --> 00:26:54,200
starożytnego Egiptu.

407
00:26:54,280 --> 00:26:58,920
Był powiązany z corocznym wylewem Nilu
i nadejściem nowego roku,

408
00:26:59,880 --> 00:27:02,880
a także był symbolem
wielkiej bogini Izydy.

409
00:27:05,120 --> 00:27:07,080
To nie jedyny interesujący związek

410
00:27:07,160 --> 00:27:09,120
między starożytnym Egiptem i Maltą.

411
00:27:10,920 --> 00:27:15,880
Maltańskie łodzie rybackie
tradycyjnie noszą wyjątkowy symbol…

412
00:27:18,080 --> 00:27:20,000
zapożyczony z mitologii egipskiej.

413
00:27:22,720 --> 00:27:24,120
Oko Horusa.

414
00:27:26,160 --> 00:27:30,480
Rybacy wierzą,
że zapewnia im on zdrowie, powodzenie,

415
00:27:30,560 --> 00:27:32,400
a co ważniejsze, bezpieczeństwo.

416
00:27:34,240 --> 00:27:36,480
Ten sam symbol

417
00:27:36,560 --> 00:27:39,320
odgrywał tę samą rolę
w starożytnym Egipcie.

418
00:27:41,040 --> 00:27:46,560
Co ciekawe, tradycja ta łączy Maltę
z najsłynniejszym mitem Egiptu,

419
00:27:47,360 --> 00:27:50,240
historią rodziców Horusa…

420
00:27:50,320 --> 00:27:52,160
Ozyrysa i Izydy.

421
00:27:56,040 --> 00:28:00,320
W starożytności mądry bóg Ozyrys
przybył do Egiptu,

422
00:28:00,400 --> 00:28:03,200
by rządzić u boku siostry, Izydy,

423
00:28:03,280 --> 00:28:06,280
ale ludzie
byli niecywilizowani i brutalni.

424
00:28:07,560 --> 00:28:09,680
Ozyrys przyniósł im kulturę,

425
00:28:09,760 --> 00:28:13,200
wprowadził prawa i nauczył uprawy roli.

426
00:28:14,920 --> 00:28:18,920
Potem zostawił Egipt Izydzie
i ruszył w podróż,

427
00:28:19,000 --> 00:28:22,000
by uczyć inne ludy tego samego.

428
00:28:25,160 --> 00:28:28,080
Mit o bohaterze niosącym wiedzę to coś,

429
00:28:28,160 --> 00:28:30,560
co znam z moich własnych wędrówek.

430
00:28:31,760 --> 00:28:36,480
Historia Ozyrysa
przypomina historię Quetzalcoatla

431
00:28:36,560 --> 00:28:39,080
i innych bohaterów starożytności.

432
00:28:40,360 --> 00:28:44,440
Mądrzy nauczyciele
pojawiają się po wielkim kataklizmie,

433
00:28:44,520 --> 00:28:46,680
niosąc dar cywilizacji,

434
00:28:46,760 --> 00:28:49,840
pokazując ludziom, jak stawiać budowle,

435
00:28:50,640 --> 00:28:54,080
uprawiać rolę i czytać gwiazdy.

436
00:28:56,040 --> 00:29:01,920
Być może to, że te mity są tak podobne
w różnych kulturach, oznacza,

437
00:29:02,000 --> 00:29:05,360
że można znaleźć ich wspólne źródło.

438
00:29:07,320 --> 00:29:10,960
Jeśli te brodate postacie,
które podróżowały z Bliskiego Wschodu

439
00:29:11,040 --> 00:29:13,440
do Ameryk i w okolice Morza Śródziemnego,

440
00:29:13,520 --> 00:29:15,760
pochodzą z tej samej starożytnej kultury,

441
00:29:16,560 --> 00:29:19,640
oznacza to,
że kiedy ludy zbieracko-łowieckie

442
00:29:19,720 --> 00:29:21,520
były zajęte epoką lodową,

443
00:29:22,240 --> 00:29:24,760
ktoś inny podróżował po Ziemi,

444
00:29:26,560 --> 00:29:29,240
przekazując innym wiedzę.

445
00:29:30,520 --> 00:29:33,680
Myślę, że są tego ślady
też na innej wyspie,

446
00:29:34,320 --> 00:29:38,640
która podobnie jak Malta,
niemal zatonęła pod koniec epoki lodowej,

447
00:29:39,480 --> 00:29:43,200
daleko pośród błękitnych wód Karaibów.

448
00:29:45,960 --> 00:29:51,480
Jeśli 11 600 lat temu
morze pochłonęło zaawansowaną cywilizację,

449
00:29:51,560 --> 00:29:56,520
być może dowodów należy szukać pod wodą.

450
00:29:57,600 --> 00:29:59,680
Porozmawiajmy o Atlantydzie.

451
00:30:26,640 --> 00:30:31,640
Napisy: Jakub Jadowski