1
00:00:06,000 --> 00:00:08,920
ISANG SERIES MULA SA NETFLIX

2
00:00:14,120 --> 00:00:15,760
Isa sa mga problema ko

3
00:00:15,840 --> 00:00:19,480
sa tipikal na pananaw
tungkol sa pagsulong ng sibilisasyon

4
00:00:19,560 --> 00:00:25,120
ay ang opinyong tayo ang pinakamatagumpay

5
00:00:25,200 --> 00:00:27,920
na sibilisasyon sa buong kasaysayan.

6
00:00:33,520 --> 00:00:36,880
Mayabang tayo dahil doon.

7
00:00:38,200 --> 00:00:43,200
Tingin natin, mas simple ang mga
ninuno natin noon,

8
00:00:43,280 --> 00:00:45,920
mas kaunti ang kaalaman at kakayahan nila.

9
00:00:49,120 --> 00:00:53,720
Di lang tuwid na linya ang ebolusyon

10
00:00:53,800 --> 00:00:58,160
mula sa primitibong tao
hanggang sa modernong tao.

11
00:00:58,240 --> 00:01:00,320
Di 'yon ganoon.

12
00:01:05,840 --> 00:01:08,200
Sa kwento ng mga sibilisasyon,

13
00:01:08,280 --> 00:01:13,320
baka may mga pagbabago, sumusulpot
at nawawalang mga sibilisasyon,

14
00:01:13,400 --> 00:01:17,640
at posibleng maglahong tuluyan
ang isang buong sibilisasyon.

15
00:01:17,720 --> 00:01:22,160
Nangyari na 'yon noon,
dito sa Mediterranean sa Malta.

16
00:01:43,200 --> 00:01:47,560
Malta, ang napakagandang
Mediterranean archipelago,

17
00:01:47,640 --> 00:01:49,120
ay kinamamanghaan ko.

18
00:01:51,600 --> 00:01:56,520
Suspetsa ko, halos lahat ng sinabi ng mga
archaeologist tungkol sa nakaraan nito

19
00:01:57,240 --> 00:01:58,240
ay mali.

20
00:02:00,320 --> 00:02:03,680
At dahil ang katotohanan, kung malalaman,

21
00:02:03,760 --> 00:02:08,560
ay makakapagbigay ng mahalagang
ebidensiya ng nawawalang sibilisasyon.

22
00:02:11,160 --> 00:02:15,120
Ang dalawang isla ng Malta ay maliit
na bahagi lang ng Mediterranean.

23
00:02:16,039 --> 00:02:19,680
Saktong nakagitna sa Europe,
Africa, at Middle East,

24
00:02:19,760 --> 00:02:24,080
ilang siglo na iyong pumapel
sa kuwento ng sibilisasyon.

25
00:02:28,120 --> 00:02:30,680
Ayon sa opisyal na timeline ng Malta…

26
00:02:31,880 --> 00:02:35,960
mga 7,900 taon na
mula noong nanirahan ang unang tao rito.

27
00:02:37,960 --> 00:02:39,960
Simpleng magsasaka sila noong Stone Age

28
00:02:40,040 --> 00:02:42,920
na nakabangkang tumawid
sa karagatan mula Italy.

29
00:02:43,000 --> 00:02:45,080
Nanggaling siguro sila sa Sicily…

30
00:02:45,400 --> 00:02:49,600
at nagdala sila ng mga unang
alagang hayop,

31
00:02:49,680 --> 00:02:51,480
at mga domestikadong halaman.

32
00:02:55,840 --> 00:03:00,040
At nagkaroon ang mga tao rito
ng sarili nilang kultura.

33
00:03:01,800 --> 00:03:05,920
Ayon sa opisyal na timeline,
mga 5,600 taon na ang nakakaraan…

34
00:03:07,160 --> 00:03:10,680
nagising sila isang araw at itinayo ito.

35
00:03:18,600 --> 00:03:20,080
Tinatawag itong Ġgantija

36
00:03:21,240 --> 00:03:24,520
at talagang napakalaking
megalithic structure nito.

37
00:03:27,920 --> 00:03:29,680
Matagal itong inakalang

38
00:03:29,760 --> 00:03:33,600
pinakamatandang freestanding
monumental structure sa daigdig.

39
00:03:38,480 --> 00:03:43,440
Pakiramdam ko, ang liit-liit ko
habang nandito sa Ġgantija,

40
00:03:43,520 --> 00:03:46,760
para akong duwende
sa mundo ng mga higante.

41
00:03:49,640 --> 00:03:51,240
Gawa ang mga pader sa

42
00:03:51,320 --> 00:03:54,200
daan-daang higanteng megalith na binuhat.

43
00:03:56,560 --> 00:03:58,680
Ilan sa mga ito ay 50 tonelada.

44
00:04:02,120 --> 00:04:03,560
At ang nakikita ngayon

45
00:04:03,640 --> 00:04:06,600
ay kalahati lang
ng orihinal na taas ng templo.

46
00:04:14,800 --> 00:04:18,040
Noon, talagang higante ang Ġgantija.

47
00:04:19,920 --> 00:04:21,720
Parang tatlong palapag na bahay.

48
00:04:24,120 --> 00:04:28,720
Gawa ang labas sa malalaking
batong pinagpatong-patong.

49
00:04:32,760 --> 00:04:36,720
Dalawang konektadong templong
may mga oblong na kuwarto,

50
00:04:38,240 --> 00:04:39,920
pininturahang pula ang loob.

51
00:04:41,600 --> 00:04:42,880
At may mga altar,

52
00:04:42,960 --> 00:04:45,800
kung saan matatagpuan
ang sunog na buto ng mga hayop,

53
00:04:46,520 --> 00:04:49,200
kaya maaaring may mga ritwal
o kainan doon.

54
00:04:53,280 --> 00:04:57,360
Walang sinulat tungkol
sa kung kailan ito itinayo,

55
00:04:57,440 --> 00:04:59,560
at walang maaasahang carbon date.

56
00:05:04,760 --> 00:05:07,480
Gaano na kaya ito katanda?

57
00:05:09,440 --> 00:05:11,880
Ebidensiya ba ito
ng nawawalang sibilisasyong

58
00:05:11,960 --> 00:05:13,560
kumbinsido akong

59
00:05:13,640 --> 00:05:17,600
nabuhay bago pa ang sinasabing
pagsibol ng sibilisasyon?

60
00:05:22,840 --> 00:05:28,720
Ang tanging rason kaya sinasabi na itinayo
ang Ġgantija 5,600 taon na ang nakakaraan

61
00:05:28,800 --> 00:05:31,400
ay dahil may mga natagpuang
artepakto roong

62
00:05:31,480 --> 00:05:35,280
tugma sa mga mas simpleng site
noong panahon ding 'yon,

63
00:05:36,880 --> 00:05:40,440
pero di ibig sabihing 'yon din
ang edad ng estruktura.

64
00:05:41,000 --> 00:05:44,280
Maaaring dinala roon
ang mga artepakto sa ibang panahon.

65
00:05:45,240 --> 00:05:49,040
Ang totoo, ang gulo
ng prehistory ng Malta.

66
00:05:50,840 --> 00:05:52,240
Isipin mo.

67
00:05:52,320 --> 00:05:55,080
Magagawa ba ito
ng mga magsasaka, na ayon sa

68
00:05:55,160 --> 00:05:57,480
mga archaeologist ay simple lang

69
00:05:58,080 --> 00:06:00,240
ang kayang itayo?

70
00:06:02,800 --> 00:06:04,840
Kapag tiningnan ito,

71
00:06:04,920 --> 00:06:09,800
makikita mo ang ebidensiya
ng mga kakayahang

72
00:06:09,880 --> 00:06:11,800
kailangan para magawa iyon.

73
00:06:12,600 --> 00:06:17,240
Di lang biglaang natututuhan ang
pagbubuhat ng 20 o 30 toneladang megalith.

74
00:06:17,320 --> 00:06:18,880
Kailangan iyong pag-aralan.

75
00:06:18,960 --> 00:06:21,640
Wala akong nakikitang ebidensiya niyon.

76
00:06:22,960 --> 00:06:24,200
At ito pa,

77
00:06:24,720 --> 00:06:28,080
di lang Ġgantija
ang megalithic temple ng Malta.

78
00:06:29,800 --> 00:06:31,960
Sa dalawang malaking isla ng Malta,

79
00:06:32,040 --> 00:06:35,960
nakakita ang mga archaeologist
ng 19 sinaunang estruktura

80
00:06:37,080 --> 00:06:40,240
sa lupaing kalahati lang
ng laki ng Chicago,

81
00:06:41,040 --> 00:06:44,760
at ang pinakamatanda,
sabi ng iba, ay ang Ġgantija mismo.

82
00:06:47,680 --> 00:06:52,080
Para sa maliit na islang ito,
ang dami ng templong kailangan ng

83
00:06:52,160 --> 00:06:54,160
maraming manggagawa.

84
00:06:54,240 --> 00:06:55,200
Sobra.

85
00:06:56,560 --> 00:07:01,360
Kaya napapatanong ako, sino nga
kaya ang gumawa ng Ġgantija at kailan?

86
00:07:01,440 --> 00:07:05,400
Posible bang magawa ng mga
taong may simpleng gamit lang

87
00:07:06,480 --> 00:07:10,240
ang mga napakalaki, napakapulido, at

88
00:07:10,320 --> 00:07:12,640
napakakomplikadong estruktura sa Malta?

89
00:07:18,160 --> 00:07:22,960
Mas komplikado at eksplosibo
pa roon ang katotohanan.

90
00:07:27,560 --> 00:07:29,760
Nakita na natin 'yon sa Indonesia…

91
00:07:30,600 --> 00:07:36,440
at Mexico, na may maituturo sa atin
ang mga sinaunang mito at kuwento.

92
00:07:37,200 --> 00:07:40,520
Ang mga kuwentong
ipinamana sa mga henerasyon

93
00:07:40,600 --> 00:07:43,160
ay dapat pansinin ng mga archaeologist.

94
00:07:44,800 --> 00:07:47,640
At kung titingnan
ang mga sinaunang alamat ng Malta,

95
00:07:47,720 --> 00:07:49,320
mayroon 'yong kuwento

96
00:07:49,400 --> 00:07:52,320
tungkol sa kung sino
ang gumawa ng Ġgantija.

97
00:08:02,200 --> 00:08:07,480
May nakakaintrigang sinaunang alamat
tungkol sa higanteng si Sansuna.

98
00:08:11,520 --> 00:08:13,040
Sinasabing ang higante

99
00:08:13,120 --> 00:08:15,720
ay nakipagtalik sa isang lalaki sa lupain

100
00:08:17,120 --> 00:08:19,200
at nanganak ng batang hati.

101
00:08:21,200 --> 00:08:23,480
Matapos 'yon, para magdiwang,

102
00:08:24,240 --> 00:08:27,480
itinayo niya ang templo
sa loob ng isang araw at gabi,

103
00:08:28,600 --> 00:08:30,800
habang dala ang bata sa balikat niya.

104
00:08:33,480 --> 00:08:36,920
Napaisip ako roon, siyempre,
puwedeng alamat lang 'yon.

105
00:08:37,919 --> 00:08:41,520
Di ako naniniwalang may literal
na higante sa mundo noon.

106
00:08:42,799 --> 00:08:45,280
Pero paano kung isa siyang taong

107
00:08:45,360 --> 00:08:48,440
may kakaibang lakas
at kakayahan para mag-isang

108
00:08:48,520 --> 00:08:50,720
maitayo ang templong ito?

109
00:08:51,800 --> 00:08:55,000
Malaki ang pagkakatulad ng alamat na ito

110
00:08:55,080 --> 00:08:59,560
sa kuwento ng mga higanteng nagtayo
ng Great Pyramid of Cholula sa Mexico,

111
00:09:00,320 --> 00:09:03,440
kuwentong konektado
sa dakilang pagbaha noong prehistory.

112
00:09:08,320 --> 00:09:10,720
Maaari kayang ang mga higanteng ito

113
00:09:10,800 --> 00:09:15,760
ay isang mas advanced
at mas sinaunang kultura?

114
00:09:16,560 --> 00:09:19,920
Paano kung mali ang timeline
ng prehistory ng Malta?

115
00:09:22,720 --> 00:09:25,760
Nang dumating dito
ang mga magsasaka mula sa Sicily,

116
00:09:25,840 --> 00:09:28,440
paano kung nandito na
ang Ġgantija at iba pang

117
00:09:28,520 --> 00:09:30,200
mga megalithic temple?

118
00:09:30,280 --> 00:09:34,240
Paano kung iba ang nagtayo
ng mga estrukturang iyon?

119
00:09:36,720 --> 00:09:41,080
Isang mas advanced na lipunang
matagal nang nandito sa Malta.

120
00:09:42,960 --> 00:09:44,240
Di lang 'yon posible,

121
00:09:47,520 --> 00:09:48,560
kundi malamang.

122
00:09:51,440 --> 00:09:53,400
At tingin ko, di sila naglayag,

123
00:09:54,240 --> 00:09:56,120
kundi naglakad.

124
00:09:59,840 --> 00:10:02,880
Di talaga isla noon ang Malta.

125
00:10:03,840 --> 00:10:05,840
Sa dulo ng huling Ice Age,

126
00:10:05,920 --> 00:10:09,680
ang lebel ng karagatan ay nasa 120 metro,

127
00:10:09,760 --> 00:10:12,560
400 feet, mas mababa sa ngayon.

128
00:10:14,600 --> 00:10:17,520
At ang mga islang Maltese ay dating burol,

129
00:10:17,600 --> 00:10:21,360
parte ng isang malaking lupaing
nagkonekta sa Malta

130
00:10:21,440 --> 00:10:23,320
at sa ngayo'y Sicily

131
00:10:23,400 --> 00:10:27,360
at mula roon,
hanggang sa European mainland.

132
00:10:29,200 --> 00:10:31,680
Noon, di pa magandang tirahan ang Europe.

133
00:10:32,480 --> 00:10:35,720
Malamig, tuyot, at walang pagkakabuhayan.

134
00:10:37,120 --> 00:10:41,000
Alam nating tumawid ang mga hayop
noon sa sinaunang tulay

135
00:10:41,080 --> 00:10:46,040
patungo sa mainit at saganang lupain
ng Malta at namuhay roon.

136
00:10:48,480 --> 00:10:50,440
Sinundan kaya sila ng mga tao?

137
00:10:55,840 --> 00:10:59,920
May bakas ng mga sinaunang tao
sa Sicily noong panahong 'yon.

138
00:11:02,680 --> 00:11:06,000
Bakit di puwedeng
nagpatuloy sila sa paglilipat?

139
00:11:07,160 --> 00:11:10,640
Para sa akin, ang misteryo
ng biglaang pagsulpot ng mga

140
00:11:10,720 --> 00:11:13,800
templong Maltese
5,000 o 6,000 taon na ang nakakaraan,

141
00:11:13,880 --> 00:11:15,800
ay masasagot ng paniniwalang

142
00:11:15,880 --> 00:11:18,400
matagal nang may tao roon, noong Ice age,

143
00:11:18,480 --> 00:11:21,120
12,000, 14,000 taon na ang nakakaraan,

144
00:11:21,200 --> 00:11:22,880
noong konektado pa ang Malta.

145
00:11:25,080 --> 00:11:28,080
Ang problema ay paniniwala
ng mga archaeologist

146
00:11:28,160 --> 00:11:32,000
na walang ebidensiya
ng kahit anong tao sa Malta

147
00:11:32,080 --> 00:11:33,640
noong panahong 'yon.

148
00:11:33,720 --> 00:11:35,560
Pero di 'yon totoo.

149
00:11:36,840 --> 00:11:39,280
At nandito sa kuweba ang pruweba.

150
00:11:43,400 --> 00:11:44,440
Ito ang Ghar Dalam,

151
00:11:45,280 --> 00:11:48,240
malapit sa baybay
ng main na isla ng Malta.

152
00:11:50,720 --> 00:11:53,280
Isang geological na preserbasyong

153
00:11:53,360 --> 00:11:56,400
nakakapagpakita ng prehistory ng Malta.

154
00:12:00,440 --> 00:12:04,560
Nag-iwan dito ng mga buto at kalansay
ng mga hayop ang ilang pagbaha

155
00:12:04,640 --> 00:12:06,640
ilang libong taon na ang nakakaraan.

156
00:12:12,720 --> 00:12:14,400
Si Dr. Anton Mifsud,

157
00:12:14,480 --> 00:12:17,320
presidente ng Prehistoric Society
of Malta,

158
00:12:17,400 --> 00:12:19,640
ay ilang dekada na itong pinag-aaralan.

159
00:12:19,720 --> 00:12:20,920
Malaki iyon.

160
00:12:21,000 --> 00:12:25,120
Nagdulot ng kontrobersiya
ang kaniyang mga nalaman.

161
00:12:27,080 --> 00:12:29,520
Nakatala sa bato ng kuweba ng Ghar Dalam

162
00:12:29,600 --> 00:12:31,040
ang prehistory ng Malta,

163
00:12:31,120 --> 00:12:35,560
at alam kong mahalaga
ang stalagmite na ito sa trabaho mo.

164
00:12:35,640 --> 00:12:39,440
Simula sa light brown…

165
00:12:39,520 --> 00:12:41,160
-Ang cultural layer.
-Tama.

166
00:12:41,240 --> 00:12:42,560
May mga tumira dito.

167
00:12:42,640 --> 00:12:46,800
-Oo. Sa huling 8,000 taon. Oo.
-Huling 8,000 taon. Tama.

168
00:12:46,880 --> 00:12:52,080
At dito, sa ilalim niyon,
may tinatawag na Pleistocene sheet.

169
00:12:52,160 --> 00:12:53,960
-Sa ilalim pa niyon…
-Oo.

170
00:12:54,040 --> 00:12:56,080
-papunta na sa Ice Age…
-May…

171
00:12:56,160 --> 00:12:58,480
may mga labi ng hayop noong Ice Age…

172
00:12:58,560 --> 00:13:00,480
-Oo.
-pero di ito cultural layer

173
00:13:00,560 --> 00:13:03,080
dahil kumbinsido silang walang tao rito.

174
00:13:03,160 --> 00:13:04,240
Eksakto.

175
00:13:05,000 --> 00:13:10,240
Ang mga nasa lalim na ito
ay higit pa sa 11,600 taon na.

176
00:13:10,320 --> 00:13:13,240
Kung tama ang opisyal na tala
ng kasaysayan nito,

177
00:13:13,320 --> 00:13:17,120
wala dapat bangkay ng tao sa nahukay.

178
00:13:19,480 --> 00:13:23,720
Pero lagpas isang siglo na,
may nahanap ang mga archaeologist.

179
00:13:25,160 --> 00:13:26,960
Di ito inaasahan ng kahit sino.

180
00:13:28,880 --> 00:13:34,880
Noong 1917, may nakitang
dalawang espesyal na ngipin.

181
00:13:34,960 --> 00:13:35,800
Oo.

182
00:13:37,160 --> 00:13:40,400
Mayroong fossilized na kulay, walang ugat.

183
00:13:40,480 --> 00:13:43,000
Nasa katawan na ng ngipin ang ugat.

184
00:13:43,080 --> 00:13:46,000
Oo. Ngipin ba ito ng Neanderthal?

185
00:13:46,080 --> 00:13:48,000
-Oo.
-At saan nakita ang ngipin?

186
00:13:48,080 --> 00:13:51,080
Nakita rito,
at sa ilalim ng mga stalagmite.

187
00:13:51,160 --> 00:13:53,160
-Sa ilalim ng stalagmite.
-Mismo.

188
00:13:53,240 --> 00:13:54,640
Kumbinsido ang mga

189
00:13:54,720 --> 00:13:56,760
eksperto na ebidensiya itong

190
00:13:56,840 --> 00:13:59,360
maaaring magpabago ng istorya ng Malta.

191
00:14:03,480 --> 00:14:04,480
Heto ang pruweba…

192
00:14:04,560 --> 00:14:08,360
na tumawid ang mga Neanderthal
sa land bridge.

193
00:14:09,800 --> 00:14:15,120
Pero minsan, may mga gustong magtago
ng nahuhukay ng mga archeaologist.

194
00:14:16,200 --> 00:14:21,800
Noong 1952, may mga relative dating test
na ginawa.

195
00:14:21,880 --> 00:14:23,960
Ano ang mga resulta niyon?

196
00:14:24,040 --> 00:14:26,200
Di nilabas ang mga resulta.

197
00:14:27,320 --> 00:14:30,440
Walang may alam kung bakit.

198
00:14:31,400 --> 00:14:34,600
Ang alam natin ay sa mga sumunod na taon,

199
00:14:34,680 --> 00:14:38,080
di binigyan ng halaga ang mga ngipin.

200
00:14:39,360 --> 00:14:42,400
At hanggang ngayon,
pinagpipilitan ng mga libro

201
00:14:42,480 --> 00:14:47,920
na walang uri ng taong
nakarating sa Malta bago ang 7,900 taon.

202
00:14:48,480 --> 00:14:52,720
Bakit ba ayaw ng mga archaeologist
ng mas maagang mga tao?

203
00:14:57,360 --> 00:15:00,760
Mahirap baguhin ang nakasanayan.

204
00:15:00,840 --> 00:15:02,560
Kapag may konsepto nang

205
00:15:02,640 --> 00:15:06,480
ginamit ang mga iskolar
sa isang partikular na larangan,

206
00:15:06,560 --> 00:15:08,560
ayaw na nilang iwan 'yon,

207
00:15:08,640 --> 00:15:11,720
at talagang ipagpipilitan nila 'yon,

208
00:15:11,800 --> 00:15:13,200
at atake na sa kanila

209
00:15:13,280 --> 00:15:15,880
ang pag-atake roon,
kaya dedepensahan nila.

210
00:15:18,040 --> 00:15:20,240
Para sa sarili niyang imbestigasyon,

211
00:15:20,320 --> 00:15:26,240
noong 2016, nagbayad si Dr. Mifsud
ng sarili niyang analysis.

212
00:15:27,280 --> 00:15:29,720
Sinuri sila ng tatlong magagaling na

213
00:15:29,800 --> 00:15:31,520
-physical anthropologists…
-Oo.

214
00:15:31,600 --> 00:15:33,600
at kinumpirma nilang Neanderthal.

215
00:15:33,680 --> 00:15:34,600
Tama.

216
00:15:35,160 --> 00:15:38,640
Ebidensiya ito ng tao noong Ice Age.

217
00:15:41,200 --> 00:15:43,480
Anong epekto nito sa kuwento ng Malta?

218
00:15:44,240 --> 00:15:47,960
Babaguhin nito ang mga petsa.
Nang napakalayo.

219
00:15:48,040 --> 00:15:48,920
Oo.

220
00:15:49,000 --> 00:15:51,200
May bagong kabanata nang idaragdag.

221
00:15:53,320 --> 00:15:54,160
Oo.

222
00:15:55,280 --> 00:15:58,680
Kung nandito ang mga Neanderthal
noon sa Malta,

223
00:15:58,760 --> 00:16:02,840
patunay 'yon na ginamit
ng mga sinaunang tao ang land bridge

224
00:16:02,920 --> 00:16:05,320
at posibleng may isa pang kulturang

225
00:16:05,400 --> 00:16:07,120
nag-iwan ng marka nila rito.

226
00:16:10,440 --> 00:16:16,160
Sa pananaw ko, malaki ang tiyansang
may mas lumang sibilisasyon dito sa Malta

227
00:16:16,240 --> 00:16:18,640
at di lang ngipin ang ebidensiya.

228
00:16:23,360 --> 00:16:27,200
Ipapakita ko sa inyo
ang nakita ko 50 taon na ang nakakaraan

229
00:16:27,280 --> 00:16:29,080
nang una akong bumisita rito,

230
00:16:29,160 --> 00:16:33,400
sa mismong bedrock ng isla.

231
00:16:36,040 --> 00:16:38,960
Isa iyong phenomenon
na matatagpuan sa buong isla.

232
00:16:40,560 --> 00:16:45,360
Magkakatapat na grooved channel
na nakaukit sa sinaunang limestone.

233
00:16:46,800 --> 00:16:49,800
Halos 35 kilometro ito,

234
00:16:51,040 --> 00:16:53,680
kadalasan ay nagtatagpo na parang riles.

235
00:16:54,720 --> 00:16:57,560
Pinaniniwalan ng mga mainstream
archaeologist

236
00:16:57,640 --> 00:17:00,920
na wala pang 2,600 taon ang edad nila,

237
00:17:01,760 --> 00:17:03,960
pero di pa sila inaaral nang seryoso.

238
00:17:05,000 --> 00:17:08,080
Di nagpapakita ng halatang marka ng gamit

239
00:17:08,160 --> 00:17:11,520
at di rin sila resulta
ng natural na proseso.

240
00:17:12,400 --> 00:17:14,440
Malamang, gawa ito ng tao.

241
00:17:14,520 --> 00:17:17,440
Pero di sigurado kung ano ang silbi nila.

242
00:17:18,400 --> 00:17:22,400
Iniisip na gamit ito sa transportasyon.

243
00:17:22,480 --> 00:17:25,319
Kaya tinawag na "cart ruts."

244
00:17:27,040 --> 00:17:28,960
Pero ito ang nakakaintriga.

245
00:17:29,040 --> 00:17:31,720
Di lang sa lupa ang mga ito.

246
00:17:33,119 --> 00:17:35,760
May ilang umabot sa dagat.

247
00:17:37,480 --> 00:17:40,280
Heto ang dalawa sa ilalim
ng modernong kalsada,

248
00:17:40,360 --> 00:17:44,320
pero naglalaho sa ilalim
ng tubig ng pampang.

249
00:17:44,400 --> 00:17:46,680
Halatang ginawa ito bago tumaas ang dagat.

250
00:17:49,920 --> 00:17:54,840
Hinanap at sinundan ko ang mga gawa
ng taong uka sa ilalim ng tubig,

251
00:17:54,920 --> 00:18:00,440
at kinuhanan ang halos isang kilometrong
layo at 25 metrong lalim.

252
00:18:03,040 --> 00:18:05,200
Kung sinuman ang gumawa nito,

253
00:18:05,280 --> 00:18:08,320
ginawa nila ito nang di pa ito dagat,

254
00:18:08,400 --> 00:18:12,640
higit 12,000 taon na ang nakakaraan,
noong Ice Age.

255
00:18:13,920 --> 00:18:17,240
Napapaisip ako kung ano
pang prehistory ng Malta

256
00:18:17,320 --> 00:18:19,120
ang nakatago sa tubig?

257
00:18:19,200 --> 00:18:21,200
Ilan pang gawa ng tao,

258
00:18:21,280 --> 00:18:24,640
baka megalithic na templo pa nga,
ang di pa nadidiskubre?

259
00:18:28,360 --> 00:18:31,320
Ang rason ng paniniwala kong
may sinaunang intelihente

260
00:18:31,400 --> 00:18:33,760
na nasa likod ng mga templo sa Malta

261
00:18:33,840 --> 00:18:37,360
ay dahil mas komplikado
ang mga ito kaysa sa inaasahan.

262
00:18:39,680 --> 00:18:42,000
Sa ilalim ng taklob ng proteksiyon,

263
00:18:42,080 --> 00:18:47,000
nakatago ang isa sa mga pinakamagandang
templo ng Malta, ang Mnajdra.

264
00:18:51,080 --> 00:18:55,200
Tinatakpan ito ng panaklob mula sa langit,

265
00:18:55,280 --> 00:18:56,680
na sayang,

266
00:18:57,560 --> 00:18:59,280
dahil ang gumawa nito ay

267
00:18:59,360 --> 00:19:03,560
may nakakabilib na kaalaman
tungkol sa cosmos,

268
00:19:04,280 --> 00:19:07,120
at di 'yon itinatanggi
ng mga archaeologist.

269
00:19:08,800 --> 00:19:11,400
Inobserbahan nila ang pag-angat ng araw,

270
00:19:11,480 --> 00:19:14,160
at ang posisyon ng mga bituin.

271
00:19:14,960 --> 00:19:17,600
At nilagay nila ang mga obserbasyong 'yon

272
00:19:17,680 --> 00:19:19,400
sa kanilang arkitektura.

273
00:19:24,320 --> 00:19:28,800
Alam ng mga gumawa ng Mnajdra
kung paano basahin ang langit.

274
00:19:31,040 --> 00:19:32,600
Sa spring at fall equinox,

275
00:19:32,680 --> 00:19:35,920
petsang Marso 21 at Setyembre 21,

276
00:19:36,560 --> 00:19:41,840
ang sinag ng araw ay eksaktong
hinahati ang pasukan ng templo,

277
00:19:41,920 --> 00:19:45,600
at pinupuno niyon ang buong altar
ng maliwanag na araw.

278
00:19:59,040 --> 00:20:01,800
Sa mga okasyong 'yon, ang loob ng templo

279
00:20:01,880 --> 00:20:04,760
ay lumiliwanag na parang mahika.

280
00:20:06,760 --> 00:20:08,200
At di lang 'yon.

281
00:20:08,280 --> 00:20:10,920
Sa umaga ng summer at mga winter solstice,

282
00:20:11,000 --> 00:20:13,440
ang mga pinakamahaba
at pinakamaikling araw,

283
00:20:13,520 --> 00:20:16,520
iba ang pagtama ng liwanag

284
00:20:16,600 --> 00:20:19,320
na eksaktong tumatanglaw
sa talim ng mga megalith

285
00:20:19,400 --> 00:20:21,400
sa kaliwa at kanan ng pinto.

286
00:20:23,840 --> 00:20:27,680
Makikita rin ito sa ibang
mga sinaunang estruktura.

287
00:20:27,760 --> 00:20:29,840
Ang Great Pyramid of Cholula…

288
00:20:30,360 --> 00:20:34,240
at ang mga pyramid sa ilalim,
ay nakaharap sa araw

289
00:20:34,320 --> 00:20:35,800
kapag summer solstice.

290
00:20:36,600 --> 00:20:40,440
Pati ang ibang mga megalithic site
sa mundo ay ganoon.

291
00:20:41,440 --> 00:20:42,640
gaya ng Stonehenge,

292
00:20:44,040 --> 00:20:45,760
o ang Temple of Karnak sa Egypt.

293
00:20:48,240 --> 00:20:52,040
Dito sa Mnajdra, ginawa ng mga sinauna
ang malalaking estruktura

294
00:20:52,120 --> 00:20:55,160
para ipagdiwang ang pagsasama
ng langit at lupa.

295
00:20:55,240 --> 00:20:58,400
Sa katunayan, ang Mnajdra at ibang templo

296
00:20:58,480 --> 00:21:02,680
ay maaaring parte ng mas malaking
sinaunang astronomikal na proyekto.

297
00:21:02,760 --> 00:21:05,840
Kung mapatunayan iyon,

298
00:21:06,440 --> 00:21:10,200
maaaring mabago niyon
ang timeline ng prehistory ng Malta.

299
00:21:12,120 --> 00:21:14,560
Si Lenie Reedijk, mananaliksik at awtor,

300
00:21:14,640 --> 00:21:17,840
ay nilibot na ang lahat
ng megalithic temple ng Malta

301
00:21:17,920 --> 00:21:20,760
at pinag-aralan nang maigi
ang kanilang puwesto.

302
00:21:20,840 --> 00:21:22,640
Nagulat siya,

303
00:21:22,720 --> 00:21:27,360
dahil wala sa mga templo ng Malta
ang nakahanay sa mga equinox o solstice.

304
00:21:28,640 --> 00:21:33,200
Pero wala rin silang hinahanayang
kahit anong bagay sa lugar.

305
00:21:34,040 --> 00:21:37,760
Sa katunayan, wala sa kanila ang nakaharap
sa parehong direksiyon.

306
00:21:39,040 --> 00:21:41,160
Iba-iba silang lahat.

307
00:21:41,240 --> 00:21:44,880
-Kakaiba iyon.
-Nakakapagtaka nga.

308
00:21:45,840 --> 00:21:48,560
Iisipin mong mayroon silang

309
00:21:48,640 --> 00:21:51,840
nais na paggayahan.

310
00:21:53,720 --> 00:21:58,080
Bakit Mnajdra lang ang templong
nakahanay sa mga solstice?

311
00:21:59,040 --> 00:22:03,280
May koneksiyon ba sa ibang bagay sa langit
ang ibang mga templo?

312
00:22:04,920 --> 00:22:06,320
Kung ganoon, ano?

313
00:22:09,680 --> 00:22:11,960
Kailangang maghanap ng prinsipyo.

314
00:22:12,720 --> 00:22:17,120
Kailangang may alam ka sa archeoastronomy.

315
00:22:18,040 --> 00:22:20,560
Iyon ang astronomiya ng mga sinauna.

316
00:22:20,640 --> 00:22:26,240
May paggalaw sa langit

317
00:22:26,320 --> 00:22:29,640
na may pangalan, at 'yon ay precession.

318
00:22:34,080 --> 00:22:38,880
Di alam ng karamihang
di perpektong bilog ang Earth.

319
00:22:38,960 --> 00:22:41,480
Di 'yon pantay dahil sa equator.

320
00:22:42,040 --> 00:22:43,280
Ang resulta?

321
00:22:43,360 --> 00:22:46,400
Dahil sa paghatak ng araw at buwan,

322
00:22:46,480 --> 00:22:50,680
medyo gumegewang ang Earth
habang umiikot sa axis.

323
00:22:50,760 --> 00:22:54,720
Ang precession ang nag-iiba
ng nakikita natin sa langit,

324
00:22:54,800 --> 00:22:59,800
kaya mukhang nagbabago ang posisyon
ang malalayong constellation.

325
00:22:59,880 --> 00:23:04,080
Ang buong langit ay bahagyang gumagalaw.

326
00:23:04,160 --> 00:23:07,960
Isang degree lang ang pagkakaiba

327
00:23:08,040 --> 00:23:14,760
sa pagtaas at pagbaba ng posisyon
ng kahit anong bituin sa 72 taon.

328
00:23:15,840 --> 00:23:20,320
Kaya kung ginagawa mo ang mga templo
para tumuro sa isang bituin,

329
00:23:20,400 --> 00:23:21,760
paglipas ng mga siglo,

330
00:23:21,840 --> 00:23:26,160
magbabago ang pagkakahanay niyon
gaya ng nakita natin sa Malta.

331
00:23:29,440 --> 00:23:30,760
Pero may problema.

332
00:23:30,840 --> 00:23:32,360
Ang opisyal ng timeline…

333
00:23:32,440 --> 00:23:37,280
ay nagsasabing ginawa ang mga 'yon
sa pagitan ng 5,600

334
00:23:37,360 --> 00:23:39,480
at 4,500 taon na ang nakakalipas.

335
00:23:39,640 --> 00:23:42,720
Kung titingnan ang mga bituin

336
00:23:42,800 --> 00:23:45,480
na kita sa langit noon,

337
00:23:45,560 --> 00:23:47,800
walang posibleng tugma.

338
00:23:48,560 --> 00:23:51,080
May matinding pagtanggi

339
00:23:51,160 --> 00:23:56,440
sa kahit anong wala sa kinagisnang teorya.

340
00:23:56,520 --> 00:23:58,240
Para aralin ang nakaraan

341
00:23:58,320 --> 00:24:00,640
-ng mga templo.
-Eksakto.

342
00:24:03,440 --> 00:24:05,200
Pero gamit ang software

343
00:24:05,280 --> 00:24:08,480
na nagtatala ng paggalaw
ng mga bituin sa kasaysayan,

344
00:24:09,440 --> 00:24:12,880
nabalik ni Lenie ang langit sa nakaraan,

345
00:24:14,040 --> 00:24:18,120
at naghanap siya ng mga bituing
nakahanay sa mga templo.

346
00:24:19,720 --> 00:24:23,360
At di lang sa panahong
sinabing ginawa sila,

347
00:24:24,080 --> 00:24:26,320
kundi sa mas matagal pa roon.

348
00:24:27,640 --> 00:24:32,920
Naghanap ako,
tapos bigla ko na lang nakita.

349
00:24:34,000 --> 00:24:36,920
Nakahanay ang mga templo sa isang bituin.

350
00:24:38,640 --> 00:24:43,360
Ang Sirius, o kilala rin bilang Dog Star.

351
00:24:45,600 --> 00:24:49,520
Nakahanay iyon sa lahat
noong unang panahon.

352
00:24:49,600 --> 00:24:53,200
Tugma sa lahat ng templo. Bawat isa.

353
00:24:57,800 --> 00:25:00,760
At kapansin-pansing bituin ang Sirius.

354
00:25:00,840 --> 00:25:03,080
Kung tama ako, iyon ang pinakamaliwanag.

355
00:25:03,160 --> 00:25:07,000
Oo, sobra. Doble ang liwanag niyon
sa susunod na pinakamaliwanag.

356
00:25:09,080 --> 00:25:10,800
Maipapaliwanag din ng teorya

357
00:25:10,880 --> 00:25:14,240
kung bakit nagtayo
ng napakaraming templo noon.

358
00:25:15,480 --> 00:25:18,320
Dahil nagbago ang posisyon ng Sirius,

359
00:25:18,400 --> 00:25:21,040
nawala iyon sa hanay ng bawat templo,

360
00:25:21,120 --> 00:25:26,040
kaya kinailangan nilang magtayo
ng panibago.

361
00:25:28,000 --> 00:25:33,080
Dahil sa precession, ilang libong taon
nang di kita ang Sirius sa Malta,

362
00:25:33,160 --> 00:25:36,880
bago iyon makita ulit sa langit
dahil sa paggewang ng Earth,

363
00:25:36,960 --> 00:25:39,000
11,000 taon na ang nakakaraan.

364
00:25:39,680 --> 00:25:42,840
At ang templong nakahanay roon

365
00:25:42,920 --> 00:25:46,560
matapos ang matagal na pagkawala
ay ang Hagar Qim North.

366
00:25:47,720 --> 00:25:50,680
Iyon din ang pinakamaliit.

367
00:25:50,760 --> 00:25:52,200
Nagsimula sila nang maliit,

368
00:25:52,280 --> 00:25:54,760
-at paglipas ng panahon…
-Oo.

369
00:25:54,840 --> 00:25:58,080
…iyon na ang pinakamalaki.

370
00:25:58,160 --> 00:25:59,400
Ang cathedral,

371
00:26:00,600 --> 00:26:02,120
ang Ġgantija.

372
00:26:04,240 --> 00:26:05,680
Pero kung tama si Lenie,

373
00:26:06,360 --> 00:26:10,320
ibig sabihin, ilang libong taon nang
ginagawa ang proyektong iyon

374
00:26:10,400 --> 00:26:13,120
bago pa dumating
ang mga magsasaka sa isla…

375
00:26:17,960 --> 00:26:22,280
…at maaaring gawa iyon ng kulturang
may advanced na kaalaman sa astronomiya,

376
00:26:23,800 --> 00:26:26,160
at arkitektura.

377
00:26:31,680 --> 00:26:34,520
Kung bakit pinili nilang
parangalan ang Sirius…

378
00:26:37,080 --> 00:26:38,400
maaaring dahil lang

379
00:26:38,480 --> 00:26:41,560
iyon ang pinakamaliwanag
na bituin sa langit.

380
00:26:42,800 --> 00:26:44,800
Pero maaaring higit pa roon.

381
00:26:46,320 --> 00:26:49,240
Malaki ang papel ng Sirius

382
00:26:49,320 --> 00:26:52,120
sa alamat ng isa pang tanyag na kultura,

383
00:26:52,760 --> 00:26:54,200
ang sinaunang Egypt,

384
00:26:54,280 --> 00:26:58,920
kung saan konektado iyon sa taunang
pagbaha ng Nile at ang bagong taon

385
00:26:59,880 --> 00:27:02,880
at simbolo rin
ng magiting nilang diyosa, si Isis.

386
00:27:05,120 --> 00:27:07,080
At di lang 'yon ang koneksiyon

387
00:27:07,160 --> 00:27:09,120
sa pagitan ng Egypt at Malta noon.

388
00:27:10,920 --> 00:27:15,880
Tradisyunal na nilalagyan ang mga
bangka sa Malta ng isang simbolo…

389
00:27:18,080 --> 00:27:20,000
na hango sa mito ng Egypt…

390
00:27:22,720 --> 00:27:24,120
ang Eye of Horus.

391
00:27:26,160 --> 00:27:30,480
Naniniwala ang mga mangingisdang
nakakasuwerte iyon sa kanila

392
00:27:30,560 --> 00:27:32,400
at nagbibigay ng proteksiyon.

393
00:27:34,240 --> 00:27:36,480
Ang parehong simbolo

394
00:27:36,560 --> 00:27:39,320
ang malaki rin
ang gampanin sa sinaunang Egypt.

395
00:27:41,040 --> 00:27:46,560
Ang tradisyong ito ang nagkokonekta
sa Malta at pinakasikat na mito ng Egypt,

396
00:27:47,360 --> 00:27:50,240
ang kuwento ng mga magulang
ng diyos na si Horus…

397
00:27:50,320 --> 00:27:52,160
sina Osiris at Isis.

398
00:27:56,040 --> 00:28:00,320
Noong unang panahon, bumaba sa Egypt
ang diyos na si Osiris

399
00:28:00,400 --> 00:28:03,200
upang mamuno kasama
ang kapatid niyang si Isis,

400
00:28:03,280 --> 00:28:06,280
pero di sibilisado at magulo ang mga tao.

401
00:28:07,560 --> 00:28:09,680
Kaya nagdala si Osiris ng kultura,

402
00:28:09,760 --> 00:28:13,200
nagtatag ng batas,
at nagturo ng agrikultura.

403
00:28:14,920 --> 00:28:18,920
Tapos, pinagkatiwala niya kay Isis
ang Egypt nang naglayag siya

404
00:28:19,000 --> 00:28:22,000
upang turuan din ang ibang mga lahi.

405
00:28:25,160 --> 00:28:28,080
Ang mito ng naglalayag
na sibilisadong bayani

406
00:28:28,160 --> 00:28:30,560
ay pamilyar sa iba kong paglalakbay.

407
00:28:31,760 --> 00:28:36,480
Ang kuwento ni Osiris ay katulad
ng kay Quetzalcoatl sa Mexico,

408
00:28:36,560 --> 00:28:39,080
at ibang mga bayani sa sinaunang mundo.

409
00:28:40,360 --> 00:28:44,440
Mga gurong dumarating matapos
ang malawakang pagkagunaw,

410
00:28:44,520 --> 00:28:46,680
at nagbibigay ng sibilisasyon,

411
00:28:46,760 --> 00:28:49,840
nagpapakita sa mga tao kung paano gumawa,

412
00:28:50,640 --> 00:28:54,080
at gumamit ng agrikultura
at unawain ang kalangitan.

413
00:28:56,040 --> 00:29:01,920
Posible kayang ang mga mitong ito
mula sa iba't ibang kultura

414
00:29:02,000 --> 00:29:05,360
ay maikonekta sa iisang pinanggalingan?

415
00:29:07,320 --> 00:29:10,960
Kung ang mga nakasaplot
at may balbas na taong itong galing

416
00:29:11,040 --> 00:29:13,440
sa silangan pa-Americas, Mediterranean,

417
00:29:13,520 --> 00:29:15,760
ay nagmula sa iisang sinaunang kultura,

418
00:29:16,560 --> 00:29:19,640
ibig sabihin, habang ang mga ninuno natin

419
00:29:19,720 --> 00:29:21,520
ay abala dahil sa Ice Age,

420
00:29:22,240 --> 00:29:24,760
may ibang nililibot ang mundo,

421
00:29:26,560 --> 00:29:29,240
ibinabahagi sa iba ang kanilang kakayahan.

422
00:29:30,520 --> 00:29:33,680
At naniniwala akong may pruweba niyon
sa isa pang isla,

423
00:29:34,320 --> 00:29:38,640
na gaya ng Malta, ay nalunod
sa dulo ng huling Ice Age,

424
00:29:39,480 --> 00:29:43,200
sa kaasulan ng Caribbean.

425
00:29:45,960 --> 00:29:51,480
Kung may advanced na sibilisasyon
dito 11,600 taon na ang nakakaraan,

426
00:29:51,560 --> 00:29:56,520
ibig sabihin, may ebidensiyang
mahahanap sa ilalim ng karagatan.

427
00:29:57,600 --> 00:29:59,680
Pag-usapan natin ang Atlantis.

428
00:30:26,640 --> 00:30:31,640
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni
EMN