ISANG SERIES MULA SA NETFLIX
Isa sa mga problema ko
sa tipikal na pananaw tungkol sa pagsulong ng sibilisasyon
ay ang opinyong tayo ang pinakamatagumpay
na sibilisasyon sa buong kasaysayan.
Mayabang tayo dahil doon.
Tingin natin, mas simple ang mga ninuno natin noon,
mas kaunti ang kaalaman at kakayahan nila.
Di lang tuwid na linya ang ebolusyon
mula sa primitibong tao hanggang sa modernong tao.
Di 'yon ganoon.
Sa kwento ng mga sibilisasyon,
baka may mga pagbabago, sumusulpot at nawawalang mga sibilisasyon,
at posibleng maglahong tuluyan ang isang buong sibilisasyon.
Nangyari na 'yon noon, dito sa Mediterranean sa Malta.
Malta, ang napakagandang Mediterranean archipelago,
ay kinamamanghaan ko.
Suspetsa ko, halos lahat ng sinabi ng mga archaeologist tungkol sa nakaraan nito
ay mali.
At dahil ang katotohanan, kung malalaman,
ay makakapagbigay ng mahalagang ebidensiya ng nawawalang sibilisasyon.
Ang dalawang isla ng Malta ay maliit na bahagi lang ng Mediterranean.
Saktong nakagitna sa Europe, Africa, at Middle East,
ilang siglo na iyong pumapel sa kuwento ng sibilisasyon.
Ayon sa opisyal na timeline ng Malta…
mga 7,900 taon na mula noong nanirahan ang unang tao rito.
Simpleng magsasaka sila noong Stone Age
na nakabangkang tumawid sa karagatan mula Italy.
Nanggaling siguro sila sa Sicily…
at nagdala sila ng mga unang alagang hayop,
at mga domestikadong halaman.
At nagkaroon ang mga tao rito ng sarili nilang kultura.
Ayon sa opisyal na timeline, mga 5,600 taon na ang nakakaraan…
nagising sila isang araw at itinayo ito.
Tinatawag itong Ġgantija
at talagang napakalaking megalithic structure nito.
Matagal itong inakalang
pinakamatandang freestanding monumental structure sa daigdig.
Pakiramdam ko, ang liit-liit ko habang nandito sa Ġgantija,
para akong duwende sa mundo ng mga higante.
Gawa ang mga pader sa
daan-daang higanteng megalith na binuhat.
Ilan sa mga ito ay 50 tonelada.
At ang nakikita ngayon
ay kalahati lang ng orihinal na taas ng templo.
Noon, talagang higante ang Ġgantija.
Parang tatlong palapag na bahay.
Gawa ang labas sa malalaking batong pinagpatong-patong.
Dalawang konektadong templong may mga oblong na kuwarto,
pininturahang pula ang loob.
At may mga altar,
kung saan matatagpuan ang sunog na buto ng mga hayop,
kaya maaaring may mga ritwal o kainan doon.
Walang sinulat tungkol sa kung kailan ito itinayo,
at walang maaasahang carbon date.
Gaano na kaya ito katanda?
Ebidensiya ba ito ng nawawalang sibilisasyong
kumbinsido akong
nabuhay bago pa ang sinasabing pagsibol ng sibilisasyon?
Ang tanging rason kaya sinasabi na itinayo ang Ġgantija 5,600 taon na ang nakakaraan
ay dahil may mga natagpuang artepakto roong
tugma sa mga mas simpleng site noong panahon ding 'yon,
pero di ibig sabihing 'yon din ang edad ng estruktura.
Maaaring dinala roon ang mga artepakto sa ibang panahon.
Ang totoo, ang gulo ng prehistory ng Malta.
Isipin mo.
Magagawa ba ito ng mga magsasaka, na ayon sa
mga archaeologist ay simple lang
ang kayang itayo?
Kapag tiningnan ito,
makikita mo ang ebidensiya ng mga kakayahang
kailangan para magawa iyon.
Di lang biglaang natututuhan ang pagbubuhat ng 20 o 30 toneladang megalith.
Kailangan iyong pag-aralan.
Wala akong nakikitang ebidensiya niyon.
At ito pa,
di lang Ġgantija ang megalithic temple ng Malta.
Sa dalawang malaking isla ng Malta,
nakakita ang mga archaeologist ng 19 sinaunang estruktura
sa lupaing kalahati lang ng laki ng Chicago,
at ang pinakamatanda, sabi ng iba, ay ang Ġgantija mismo.
Para sa maliit na islang ito, ang dami ng templong kailangan ng
maraming manggagawa.
Sobra.
Kaya napapatanong ako, sino nga kaya ang gumawa ng Ġgantija at kailan?
Posible bang magawa ng mga taong may simpleng gamit lang
ang mga napakalaki, napakapulido, at
napakakomplikadong estruktura sa Malta?
Mas komplikado at eksplosibo pa roon ang katotohanan.
Nakita na natin 'yon sa Indonesia…
at Mexico, na may maituturo sa atin ang mga sinaunang mito at kuwento.
Ang mga kuwentong ipinamana sa mga henerasyon
ay dapat pansinin ng mga archaeologist.
At kung titingnan ang mga sinaunang alamat ng Malta,
mayroon 'yong kuwento
tungkol sa kung sino ang gumawa ng Ġgantija.
May nakakaintrigang sinaunang alamat tungkol sa higanteng si Sansuna.
Sinasabing ang higante
ay nakipagtalik sa isang lalaki sa lupain
at nanganak ng batang hati.
Matapos 'yon, para magdiwang,
itinayo niya ang templo sa loob ng isang araw at gabi,
habang dala ang bata sa balikat niya.
Napaisip ako roon, siyempre, puwedeng alamat lang 'yon.
Di ako naniniwalang may literal na higante sa mundo noon.
Pero paano kung isa siyang taong
may kakaibang lakas at kakayahan para mag-isang
maitayo ang templong ito?
Malaki ang pagkakatulad ng alamat na ito
sa kuwento ng mga higanteng nagtayo ng Great Pyramid of Cholula sa Mexico,
kuwentong konektado sa dakilang pagbaha noong prehistory.
Maaari kayang ang mga higanteng ito
ay isang mas advanced at mas sinaunang kultura?
Paano kung mali ang timeline ng prehistory ng Malta?
Nang dumating dito ang mga magsasaka mula sa Sicily,
paano kung nandito na ang Ġgantija at iba pang
mga megalithic temple?
Paano kung iba ang nagtayo ng mga estrukturang iyon?
Isang mas advanced na lipunang matagal nang nandito sa Malta.
Di lang 'yon posible,
kundi malamang.
At tingin ko, di sila naglayag,
kundi naglakad.
Di talaga isla noon ang Malta.
Sa dulo ng huling Ice Age,
ang lebel ng karagatan ay nasa 120 metro,
400 feet, mas mababa sa ngayon.
At ang mga islang Maltese ay dating burol,
parte ng isang malaking lupaing nagkonekta sa Malta
at sa ngayo'y Sicily
at mula roon, hanggang sa European mainland.
Noon, di pa magandang tirahan ang Europe.
Malamig, tuyot, at walang pagkakabuhayan.
Alam nating tumawid ang mga hayop noon sa sinaunang tulay
patungo sa mainit at saganang lupain ng Malta at namuhay roon.
Sinundan kaya sila ng mga tao?
May bakas ng mga sinaunang tao sa Sicily noong panahong 'yon.
Bakit di puwedeng nagpatuloy sila sa paglilipat?
Para sa akin, ang misteryo ng biglaang pagsulpot ng mga
templong Maltese 5,000 o 6,000 taon na ang nakakaraan,
ay masasagot ng paniniwalang
matagal nang may tao roon, noong Ice age,
12,000, 14,000 taon na ang nakakaraan,
noong konektado pa ang Malta.
Ang problema ay paniniwala ng mga archaeologist
na walang ebidensiya ng kahit anong tao sa Malta
noong panahong 'yon.
Pero di 'yon totoo.
At nandito sa kuweba ang pruweba.
Ito ang Ghar Dalam,
malapit sa baybay ng main na isla ng Malta.
Isang geological na preserbasyong
nakakapagpakita ng prehistory ng Malta.
Nag-iwan dito ng mga buto at kalansay ng mga hayop ang ilang pagbaha
ilang libong taon na ang nakakaraan.
Si Dr. Anton Mifsud,
presidente ng Prehistoric Society of Malta,
ay ilang dekada na itong pinag-aaralan.
Malaki iyon.
Nagdulot ng kontrobersiya ang kaniyang mga nalaman.
Nakatala sa bato ng kuweba ng Ghar Dalam
ang prehistory ng Malta,
at alam kong mahalaga ang stalagmite na ito sa trabaho mo.
Simula sa light brown…
-Ang cultural layer. -Tama.
May mga tumira dito.
-Oo. Sa huling 8,000 taon. Oo. -Huling 8,000 taon. Tama.
At dito, sa ilalim niyon, may tinatawag na Pleistocene sheet.
-Sa ilalim pa niyon… -Oo.
-papunta na sa Ice Age… -May…
may mga labi ng hayop noong Ice Age…
-Oo. -pero di ito cultural layer
dahil kumbinsido silang walang tao rito.
Eksakto.
Ang mga nasa lalim na ito ay higit pa sa 11,600 taon na.
Kung tama ang opisyal na tala ng kasaysayan nito,
wala dapat bangkay ng tao sa nahukay.
Pero lagpas isang siglo na, may nahanap ang mga archaeologist.
Di ito inaasahan ng kahit sino.
Noong 1917, may nakitang dalawang espesyal na ngipin.
Oo.
Mayroong fossilized na kulay, walang ugat.
Nasa katawan na ng ngipin ang ugat.
Oo. Ngipin ba ito ng Neanderthal?
-Oo. -At saan nakita ang ngipin?
Nakita rito, at sa ilalim ng mga stalagmite.
-Sa ilalim ng stalagmite. -Mismo.
Kumbinsido ang mga
eksperto na ebidensiya itong
maaaring magpabago ng istorya ng Malta.
Heto ang pruweba…
na tumawid ang mga Neanderthal sa land bridge.
Pero minsan, may mga gustong magtago ng nahuhukay ng mga archeaologist.
Noong 1952, may mga relative dating test na ginawa.
Ano ang mga resulta niyon?
Di nilabas ang mga resulta.
Walang may alam kung bakit.
Ang alam natin ay sa mga sumunod na taon,
di binigyan ng halaga ang mga ngipin.
At hanggang ngayon, pinagpipilitan ng mga libro
na walang uri ng taong nakarating sa Malta bago ang 7,900 taon.
Bakit ba ayaw ng mga archaeologist ng mas maagang mga tao?
Mahirap baguhin ang nakasanayan.
Kapag may konsepto nang
ginamit ang mga iskolar sa isang partikular na larangan,
ayaw na nilang iwan 'yon,
at talagang ipagpipilitan nila 'yon,
at atake na sa kanila
ang pag-atake roon, kaya dedepensahan nila.
Para sa sarili niyang imbestigasyon,
noong 2016, nagbayad si Dr. Mifsud ng sarili niyang analysis.
Sinuri sila ng tatlong magagaling na
-physical anthropologists… -Oo.
at kinumpirma nilang Neanderthal.
Tama.
Ebidensiya ito ng tao noong Ice Age.
Anong epekto nito sa kuwento ng Malta?
Babaguhin nito ang mga petsa. Nang napakalayo.
Oo.
May bagong kabanata nang idaragdag.
Oo.
Kung nandito ang mga Neanderthal noon sa Malta,
patunay 'yon na ginamit ng mga sinaunang tao ang land bridge
at posibleng may isa pang kulturang
nag-iwan ng marka nila rito.
Sa pananaw ko, malaki ang tiyansang may mas lumang sibilisasyon dito sa Malta
at di lang ngipin ang ebidensiya.
Ipapakita ko sa inyo ang nakita ko 50 taon na ang nakakaraan
nang una akong bumisita rito,
sa mismong bedrock ng isla.
Isa iyong phenomenon na matatagpuan sa buong isla.
Magkakatapat na grooved channel na nakaukit sa sinaunang limestone.
Halos 35 kilometro ito,
kadalasan ay nagtatagpo na parang riles.
Pinaniniwalan ng mga mainstream archaeologist
na wala pang 2,600 taon ang edad nila,
pero di pa sila inaaral nang seryoso.
Di nagpapakita ng halatang marka ng gamit
at di rin sila resulta ng natural na proseso.
Malamang, gawa ito ng tao.
Pero di sigurado kung ano ang silbi nila.
Iniisip na gamit ito sa transportasyon.
Kaya tinawag na "cart ruts."
Pero ito ang nakakaintriga.
Di lang sa lupa ang mga ito.
May ilang umabot sa dagat.
Heto ang dalawa sa ilalim ng modernong kalsada,
pero naglalaho sa ilalim ng tubig ng pampang.
Halatang ginawa ito bago tumaas ang dagat.
Hinanap at sinundan ko ang mga gawa ng taong uka sa ilalim ng tubig,
at kinuhanan ang halos isang kilometrong layo at 25 metrong lalim.
Kung sinuman ang gumawa nito,
ginawa nila ito nang di pa ito dagat,
higit 12,000 taon na ang nakakaraan, noong Ice Age.
Napapaisip ako kung ano pang prehistory ng Malta
ang nakatago sa tubig?
Ilan pang gawa ng tao,
baka megalithic na templo pa nga, ang di pa nadidiskubre?
Ang rason ng paniniwala kong may sinaunang intelihente
na nasa likod ng mga templo sa Malta
ay dahil mas komplikado ang mga ito kaysa sa inaasahan.
Sa ilalim ng taklob ng proteksiyon,
nakatago ang isa sa mga pinakamagandang templo ng Malta, ang Mnajdra.
Tinatakpan ito ng panaklob mula sa langit,
na sayang,
dahil ang gumawa nito ay
may nakakabilib na kaalaman tungkol sa cosmos,
at di 'yon itinatanggi ng mga archaeologist.
Inobserbahan nila ang pag-angat ng araw,
at ang posisyon ng mga bituin.
At nilagay nila ang mga obserbasyong 'yon
sa kanilang arkitektura.
Alam ng mga gumawa ng Mnajdra kung paano basahin ang langit.
Sa spring at fall equinox,
petsang Marso 21 at Setyembre 21,
ang sinag ng araw ay eksaktong hinahati ang pasukan ng templo,
at pinupuno niyon ang buong altar ng maliwanag na araw.
Sa mga okasyong 'yon, ang loob ng templo
ay lumiliwanag na parang mahika.
At di lang 'yon.
Sa umaga ng summer at mga winter solstice,
ang mga pinakamahaba at pinakamaikling araw,
iba ang pagtama ng liwanag
na eksaktong tumatanglaw sa talim ng mga megalith
sa kaliwa at kanan ng pinto.
Makikita rin ito sa ibang mga sinaunang estruktura.
Ang Great Pyramid of Cholula…
at ang mga pyramid sa ilalim, ay nakaharap sa araw
kapag summer solstice.
Pati ang ibang mga megalithic site sa mundo ay ganoon.
gaya ng Stonehenge,
o ang Temple of Karnak sa Egypt.
Dito sa Mnajdra, ginawa ng mga sinauna ang malalaking estruktura
para ipagdiwang ang pagsasama ng langit at lupa.
Sa katunayan, ang Mnajdra at ibang templo
ay maaaring parte ng mas malaking sinaunang astronomikal na proyekto.
Kung mapatunayan iyon,
maaaring mabago niyon ang timeline ng prehistory ng Malta.
Si Lenie Reedijk, mananaliksik at awtor,
ay nilibot na ang lahat ng megalithic temple ng Malta
at pinag-aralan nang maigi ang kanilang puwesto.
Nagulat siya,
dahil wala sa mga templo ng Malta ang nakahanay sa mga equinox o solstice.
Pero wala rin silang hinahanayang kahit anong bagay sa lugar.
Sa katunayan, wala sa kanila ang nakaharap sa parehong direksiyon.
Iba-iba silang lahat.
-Kakaiba iyon. -Nakakapagtaka nga.
Iisipin mong mayroon silang
nais na paggayahan.
Bakit Mnajdra lang ang templong nakahanay sa mga solstice?
May koneksiyon ba sa ibang bagay sa langit ang ibang mga templo?
Kung ganoon, ano?
Kailangang maghanap ng prinsipyo.
Kailangang may alam ka sa archeoastronomy.
Iyon ang astronomiya ng mga sinauna.
May paggalaw sa langit
na may pangalan, at 'yon ay precession.
Di alam ng karamihang di perpektong bilog ang Earth.
Di 'yon pantay dahil sa equator.
Ang resulta?
Dahil sa paghatak ng araw at buwan,
medyo gumegewang ang Earth habang umiikot sa axis.
Ang precession ang nag-iiba ng nakikita natin sa langit,
kaya mukhang nagbabago ang posisyon ang malalayong constellation.
Ang buong langit ay bahagyang gumagalaw.
Isang degree lang ang pagkakaiba
sa pagtaas at pagbaba ng posisyon ng kahit anong bituin sa 72 taon.
Kaya kung ginagawa mo ang mga templo para tumuro sa isang bituin,
paglipas ng mga siglo,
magbabago ang pagkakahanay niyon gaya ng nakita natin sa Malta.
Pero may problema.
Ang opisyal ng timeline…
ay nagsasabing ginawa ang mga 'yon sa pagitan ng 5,600
at 4,500 taon na ang nakakalipas.
Kung titingnan ang mga bituin
na kita sa langit noon,
walang posibleng tugma.
May matinding pagtanggi
sa kahit anong wala sa kinagisnang teorya.
Para aralin ang nakaraan
-ng mga templo. -Eksakto.
Pero gamit ang software
na nagtatala ng paggalaw ng mga bituin sa kasaysayan,
nabalik ni Lenie ang langit sa nakaraan,
at naghanap siya ng mga bituing nakahanay sa mga templo.
At di lang sa panahong sinabing ginawa sila,
kundi sa mas matagal pa roon.
Naghanap ako, tapos bigla ko na lang nakita.
Nakahanay ang mga templo sa isang bituin.
Ang Sirius, o kilala rin bilang Dog Star.
Nakahanay iyon sa lahat noong unang panahon.
Tugma sa lahat ng templo. Bawat isa.
At kapansin-pansing bituin ang Sirius.
Kung tama ako, iyon ang pinakamaliwanag.
Oo, sobra. Doble ang liwanag niyon sa susunod na pinakamaliwanag.
Maipapaliwanag din ng teorya
kung bakit nagtayo ng napakaraming templo noon.
Dahil nagbago ang posisyon ng Sirius,
nawala iyon sa hanay ng bawat templo,
kaya kinailangan nilang magtayo ng panibago.
Dahil sa precession, ilang libong taon nang di kita ang Sirius sa Malta,
bago iyon makita ulit sa langit dahil sa paggewang ng Earth,
11,000 taon na ang nakakaraan.
At ang templong nakahanay roon
matapos ang matagal na pagkawala ay ang Hagar Qim North.
Iyon din ang pinakamaliit.
Nagsimula sila nang maliit,
-at paglipas ng panahon… -Oo.
…iyon na ang pinakamalaki.
Ang cathedral,
ang Ġgantija.
Pero kung tama si Lenie,
ibig sabihin, ilang libong taon nang ginagawa ang proyektong iyon
bago pa dumating ang mga magsasaka sa isla…
…at maaaring gawa iyon ng kulturang may advanced na kaalaman sa astronomiya,
at arkitektura.
Kung bakit pinili nilang parangalan ang Sirius…
maaaring dahil lang
iyon ang pinakamaliwanag na bituin sa langit.
Pero maaaring higit pa roon.
Malaki ang papel ng Sirius
sa alamat ng isa pang tanyag na kultura,
ang sinaunang Egypt,
kung saan konektado iyon sa taunang pagbaha ng Nile at ang bagong taon
at simbolo rin ng magiting nilang diyosa, si Isis.
At di lang 'yon ang koneksiyon
sa pagitan ng Egypt at Malta noon.
Tradisyunal na nilalagyan ang mga bangka sa Malta ng isang simbolo…
na hango sa mito ng Egypt…
ang Eye of Horus.
Naniniwala ang mga mangingisdang nakakasuwerte iyon sa kanila
at nagbibigay ng proteksiyon.
Ang parehong simbolo
ang malaki rin ang gampanin sa sinaunang Egypt.
Ang tradisyong ito ang nagkokonekta sa Malta at pinakasikat na mito ng Egypt,
ang kuwento ng mga magulang ng diyos na si Horus…
sina Osiris at Isis.
Noong unang panahon, bumaba sa Egypt ang diyos na si Osiris
upang mamuno kasama ang kapatid niyang si Isis,
pero di sibilisado at magulo ang mga tao.
Kaya nagdala si Osiris ng kultura,
nagtatag ng batas, at nagturo ng agrikultura.
Tapos, pinagkatiwala niya kay Isis ang Egypt nang naglayag siya
upang turuan din ang ibang mga lahi.
Ang mito ng naglalayag na sibilisadong bayani
ay pamilyar sa iba kong paglalakbay.
Ang kuwento ni Osiris ay katulad ng kay Quetzalcoatl sa Mexico,
at ibang mga bayani sa sinaunang mundo.
Mga gurong dumarating matapos ang malawakang pagkagunaw,
at nagbibigay ng sibilisasyon,
nagpapakita sa mga tao kung paano gumawa,
at gumamit ng agrikultura at unawain ang kalangitan.
Posible kayang ang mga mitong ito mula sa iba't ibang kultura
ay maikonekta sa iisang pinanggalingan?
Kung ang mga nakasaplot at may balbas na taong itong galing
sa silangan pa-Americas, Mediterranean,
ay nagmula sa iisang sinaunang kultura,
ibig sabihin, habang ang mga ninuno natin
ay abala dahil sa Ice Age,
may ibang nililibot ang mundo,
ibinabahagi sa iba ang kanilang kakayahan.
At naniniwala akong may pruweba niyon sa isa pang isla,
na gaya ng Malta, ay nalunod sa dulo ng huling Ice Age,
sa kaasulan ng Caribbean.
Kung may advanced na sibilisasyon dito 11,600 taon na ang nakakaraan,
ibig sabihin, may ebidensiyang mahahanap sa ilalim ng karagatan.
Pag-usapan natin ang Atlantis.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni EMN